. Antik çağda ise felsefi düşüncenin temellerini atmış ve felsefi tartışmaların başlamasına yol açmıştır. Her biri, felsefi sorulara farklı perspektiflerden yaklaşmış ve antik Yunan düşüncesinin çeşitli yönlerini keşfetmiştir. Sokrates öncesi antik felsefe okulları, modern felsefenin doğuşuna zemin hazırlamış ve Batı düşüncesinin evrimine önemli katkılarda bulunmuştur.

Yazarlar:

Yusuf ATAR B2201.080009

Devran KORKMAZ

MÖ 600'lerde ortaya çıkmış ilk sistemli düşünme ve varoluşu temellendirme çabalarını ortaya koymuştur.

Miletliler, önceden doğal fenomenlerin sadece insanlaştırılmış tanrıların iradesiyle açıklandığı dünya tasavvuruna yeni bir fikirle geldiler. Doğayı ve işleyişini metodolojik olarak gözlemlenebilen şeylerle açıklamaya çalıştıkları için ilk doğa filozofları olarak bilinirler ve dolayısıyla bilimsel düşüncenin de temelini atmış oldular.

Bu okulun ilk ve felsefenin öncü ismi Thales'tir. Bir anlamda Aristoteles, felsefe tarihini Thales'ten itibaren başlatarak yazmıştır. Thales mitolojiyle karışık bir şekilde her şeyin temelinde bulunan ilk nedeni, başı ve kaynağı olan şeyi bulmaya yönelir ve buna karşılık ilk neden olarak suyu gösterir. Bir doğa filozofu olarak maddesel bir açıklama getirir. Thales'in önemi asıl olarak cevabı değil sorduğu sorulardır ve bunlarla birlikte görüşlerini deneylere ve düşünsel işlemlere dayandırma çabasıdır.

Onun ardından Anaksimandros gelir. Thales'in öğrencisi olmuş ve felsefi bir yönde doğa felsefesini gelişimini etkilemiştir. Arkhe (ilk madde) sorunu onun için de belirleyici olmuştur. Onun bu konuda bulduğu cevap, ana ve ilk maddenin sonsuz olması gerektiği yönündedir, ki kavramın felsefeye girişi önemlidir, üstelik Anaximandros sonsuzu ilk olarak maddesel bir temelde açıklamaya yönelir.

İlk doğa felsefesinin ve dahası felsefenin bu ilk oluşum halinin güçlü okulu olarak kabul edilen Milet Okulu'nun sonuncu ismi Anaximenes'tir. Anaximandros'un öğrencisi olarak yetişmiş ilkçağ felsefesinin son dönemlerine kadar bilinen bir felsefeci olarak yer almıştır. O da diğerleri gibi arkhe sorunu üzerinde durur ve doğa ve maddi temelde açıklar. Anaximenes diğer iki filozofta beliren düşünceleri birleştirir gibi görünür; ana maddenin hem birlikli bir şey hem de sonsuz bir şey olması gerektiğini belirtir, arkhenin hava olduğunu belirtir.

Milet okulu, temsilcileri doğa filozofları olduğu ve sorularına madde temelli yanıtlar aradıklarından dolayı, başka bir açıdan da materyalist felsefenin ilk öncüsü sayılır.

Milet okulu, bugün Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde bulunan Aydın şehrinin Didim ilçesinde bulunmaktadır.

Yazı kaynağı: Milet Okulu - Vikipedi (wikipedia.org)

Görsel kaynağı: Milet Asia Minor - Milet Okulu - Vikipedi (wikipedia.org)

İlk dönem Pisagorculuk, Homeros-Hesiodosçu kültten ayrılan bir dini cemaat olarak görülebilir. Bu cemaatin birtakım sıkı kuralları bulunmaktaydı. Bir yere girerken önce sağ ayakla adım atmak, fasulye yemekten kaçınmak, beyaz horozlara dokunmamak ve tapınaklara ayakkabı ile girmemek, bu sıkı kurallardan bazılarıydı. Arınma ayinleri uygular ve ruhlarının tanrılar arasında yüksek bir dereceye erişmesi için geliştirilmiş çeşitli yaşam kurallarını takip ederler. İnanç ilkeleriyse, sayıların nesnelerin gerçek doğasını oluşturduğuna ve ruh göçüne inanmaktır. İnanç ilkeleri o kadar sağlamdır ki √2 sayısını bulan Hippasos'un acı bir akıbete uğradığı düşünülmektedir. Cemaate kadınların da katılabiliyor olması Antik Yunan anlayışına ters düşmesi bakımından önemlidir.

Pisagorcuların kullandığı önemli bir dini simge, Empedokles'in maddeyi bir araya getiren unsurlarla ilgili teorisiyle ilişkili olduğuna inanılan beş köşeli yıldız yani pentagram sembolüydü.

Empedokles, Parmanides, Sokrates ve Platon gibi Yunan filozofları etkilemesinin yanında İslam felsefesinde İhvan-ı Safa tabir edilen grubun temellerini oluşturan felsefi akımdır.

Pisagor Okulu, bugün Yunanistan sınırları içerisinde bulunan Samos Adasında bulunmaktadır.

Yazı kaynağı: Pisagorculuk - Vikipedi (wikipedia.org)

Görsel kaynağı: Sisam Adasi - Google Haritalar

Hiçbir zaman resmi bir "Efes Okulu" olmamasına rağmen, Diogenes Laertius felsefesinin kendilerine "Heraklitliler" diyen takipçileri olduğundan bahseder. Platon, Cratylus'u Herakleitos'un bir öğrencisi olarak aynı adı taşıyan diyalogunda tasvir eder.

Efes Okulu, bugün Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde bulunan İzmir şehrinin Selçuk ilçesine bağlı antik bir kentte yer almaktadır.

Yazı kaynağı: Efes Okulu - Vikipedi (wikipedia.org)

Görsel Kaynağı: EFES ANTİK KENTİ | Biz Evde Yokuz

Elea Okulunun, birçok öğrenci yetiştirmiş ve çok önemli felsefi düşüncelerin temsilciliğini yapmış olduğu bilinmekle birlikte, adları felsefe tarihinde her zaman gündeme gelen üç büyük filozofu vardır; bunlar Ksenophanes, Parmanides ve Zenon'dur. Felsefe tarihinde Sokrates öncesi olarak kabul edilen dönemin en önemli okullarından olmuştur. Varlık, varoluş, yanılsama, bilgi gibi kavramlarla felsefi tezlerini yürütmüş, mantık ve diyalektik aracılığıyla, varlığın birliği ve bölünemezliği, değişme ve hareketin olanaksızlığını kanıtlama yoluna gitmişler, ilk önemli rasyonalist düşünürlerden olmuşlardır. Bu yapısıyla beraber Efes Okulu öncüsü olan Heraklitos'un tam zıddı bir düşünceyi benimsemişlerdir.

Parmanides, kendisinden sonra özellikle Sokrates, Platon ve Zenon üzerinde etkili olmuş ve bunlar üzerinden felsefe tarihinde en önemli yönelimlerin ilk halini şekillendirmiştir. Onun başlıca girişiminin Ksenophanes'in, değişen görüntüler ardındaki değişmeyen varlık düşüncesini temellendirmek yönünde olduğunu söyleyebiliriz. Bunu da elbette ancak akıl sayesinde yapabiliriz. Parmanides'e göre "Varlık vardır ve yokluk yoktur"; tek gerçek, sonsuz ve bölünmez olan "Bir"dir. Bilgi konusunda da doğruluk ile sanıların birbirinden ayrıştırılmaya çalışıldığını görürüz.

Zenon da onun yolundan giderek çokluk ve değişim düşüncesinden hareket edenlere karşı Parmenides'in önermelerindeki çelişkilerden ya da zayıflıklardan arınmış bir şekilde değişmezliği ve "Bir"liği savunur. Bu konuda geliştirdiği paradokslar felsefe içinde her zaman popüler olagelmiştir. Mantık ve diyalektik aracılığıyla Zenon evrenin madde ile dolu olduğunu ve hareketin olanaksız olduğunu kanıtlamakta zeki yollara başvurur. Onunla birlikte rasyonalizm düşüncesinin Elea Okulu'nda bir anlamda doruk noktasına ulaştığını söylemek mümkün.

Elea Okulu, bugün İtalya'nın batı kıyılarındaki Lucaina bölgesinde Elea antik kentinde yer almaktadır.

Yazı kaynağı: Elea Okulu - Vikipedi (wikipedia.org)

Görsel kaynağı: Elea Okulu Nedir? Elealılar Kimdir? Elacılık Nedir? » Felsefe hakkında her şey...

Atomcu okul bir yandan Parmanides'in monist (bircilik) yaklaşımına öte yandan Anaksagoras'ın çoğulcu yaklaşımına bir tür tepki olarak gelişmiştir; özellikle de birincisine karşı. Demokritos yalnızca var olanları değil ruhu da atomlardan oluşan bir şey olarak düşünerek materyalizmi ileri noktalara taşımış, felsefe tarihinde materyalizm eğilimi için en güçlü başlangıç noktalarından birini meydana getirmiştir.

Atomcu okula göre evren bileşik cisimlerden oluşur, bunlarsa maddenin en küçük ve bölünemez parçası olarak kabul edilen atomlardan meydana gelir. Başka bir açıdan bu okul, evrendeki her şeyin boşluk içindeki hareketleri sonucu meydana geldiğini, dolayısıyla evrende mutlak anlamda bir nedenselliğin var olduğunu, insan ruhunun da daha incelmiş atomların hareketinden oluştuğunu, hatta bir yerde tanrıların bile maddesel olduklarını öne sürer. Atomculuk, materyalizmin bir biçimi olarak daha sonra Epiküros ve Titus Lucretius Carus tarafından savunulacak ve uzun bir dönem sonra etkisini kaybedecektir. 17. yüzyılda ise bilimsel çalışmalar ve teoriler içinde yeniden canlanmıştır.

Yazı kaynağı: Atomculuk - Vikipedi (wikipedia.org)

Görsel kaynağı: Atom GIF - Find & Share on GIPHY

Etimoloji bakımından ‘sofist’ kelimesi Yunanca sophos (bilge, becerikli, zeki) sözcüğünden türetilen sophistes’ten gelir, öğrenmeyi ve öğretmeyi meslek edinen kişileri belirtmek için kullanılır. Dönemin sosyal değişimleri ve siyasal gelişimleri (M.Ö 5. Y.Y Atina demokrasisi) sofistlerin etkili olmalarına yol açmıştır. Çünkü Sofizmin doğuş nedenleri arasında Atina demokrasisinin tamamen yeni türden bir eğitime ve pedagojiye duyduğu pratik gereksinim gerçek belirleyici bir nedendir. Bir anlamda ‘Yunan Aydınlanması’ olarak adlandırılacak gelişmenin yaratıcılarıdır.

İlk sofistlerin toplumda büyük bir saygınlığı olmasına rağmen felsefe tarihinde sofist denildiğinde akla olumsuz bir anlam gelir. Bu anlam başta dönemin en önemli filozofları olan Platon’un, Sokrates'in ve Aristoteles'in sofistlere karşı yürüttüğü mücadeleden ileri gelmektedir. Sofistler sürekli bu düşünürler tarafından eleştirilmiş ve küçük görülmüşlerdir. Bir de para karşılığı ders vermeleri o dönemde yadırganmıştır. Bununla birlikte felsefe tarihi içinde erdemin, öğretilebilir olup olmadığı gibi çok önemli soruların sorulmasında ya da yeni yaklaşımlar geliştirilmesinde sofistler her dönem önemli etkilere yol açmışlardır.

Birbirlerinden bağımsız olarak çalışan sofistler daha çok etik, siyasal ve toplumsal sorunlar üzerinde durmuşlardır. Bunlar;

• Tek tek insana değer verilmesi,

• Hakim olan dinin, devletin geçerlilikte var olan hukukunun bağlarından kurtarılması,

• Her türlü yasanın yerine doğanın konulması,

• Zayıf muhakemeyi kuvvetli muhakeme haline getirmektir.

Kendilerinden önceki doğa filozofları, temel maddenin ne olduğunu kendilerine sormuşlar; su, hava, ateş, toprak, atom vb. şeklinde cevaplar vermişlerdi. Sofistlerin ilki ve en ünlüsü olan Protagoras ise bu türden bir doğa felsefesinden uzaklaşmış, evreni bilmeyi dışta bırakmış ve temel nedenleri bu yönde arayışlara kuşkuyla yaklaşmıştır. İnsanı her şeyin ölçüsü kabul etmiş ve çelişmezlik ilkesini inkâr etmiştir. Aynı zamanda Heraklitos'un her şeyin değiştiği önermesini Protagoras, hiçbir şeyin belirli bir şey olamayacağı ve mutlak bir varlık aramanın anlamsız olduğunu öne sürerek reddeder. Bir diğer önemli Sofist düşünür Leontinoili Gorgias varoluşu ve varoluşa ulaşabilmeyi imkânsız sayıyordu. Ona göre ne varlık vardır ne de varlığın bilgisi mümkündür; bilginin bir başkasına aktarılması söz konusu değildir. Sofistler insanları yetiştirmek üzere onlara bilgi ve hitabet sanatını öğretmeye çalışmışlardır. Onlar aracılığıyla felsefe dış dünyadan insan dünyasına yöneltilmiş olmalıdır. Dil konusunda ilk incelemeler de bir anlamda Sofistlere bağlıdır. Gorgias, Prodikos ve Hippias'ın eş anlamlılık, gramer ve biçimsellik konularında açıklamaları olmuştur. Aynı şekilde Sofistler mantık üzerinde de durmuşlar ve önermelerin nasıl kanıtlanıp çürütüldüğüyle ilgilenmişlerdir. Felsefenin bir eğitim meselesi olarak uygulanması, toplumsal ayrımların ve eşitsizliklerin insan ürünü olarak değerlendirilmesi, herkesin eşit olduğu düşüncesinin geliştirilmesi, doğal hukukun savunulması, tanrıların doğasını anlamanın bir insan ömrüne sığmayacak kadar hummalı ve uzun bir araştırma konusu olduğu sofistlerin belli başlı felsefi konularıdır. Bu şekilde sofistler, otorite ve geleneği (yasa, hukuk, sosyal ve ahlaki normlar vb.) sarsmışlardır.

Yazı kaynağı: Sofistler - Vikipedi (wikipedia.org)

Görsel kaynağı: The Sophists — Smudgy Guide