2. Đề tài người nôn dân, cách mạng được Kim Lân lấy chất liệu sống từ quê hương, gia đình.

3. Truyện ngắn của Kim Lân lấy khung cảnh nông thôn và hình tượng người nông dân làm trung tâm.

4. Truyện ngắn thể hiện được giá trị hiện, giá trị nhân đạo, miêu tả tinh tế tâm lí nhân vật và ngôn ngữ kể chuyện hấp dẫn.

5. Kim Lân mang nhiều mặc cảm bởi ông là con của vợ ba, một người ngụ cư và thua thiệt với bè bạn, làng xóm.

6. Nhờ tính hiếu kì và thói quan sát suy ngẫm về mọi thứ xung quanh, đã mang đến cho Kim Lân vốn hiểu biết phong phú về quê hương của mình.

7. Từng trang viết của người con sinh ra từ đồng ruộng này đều thấm đượm mùi hương của lúa mới, ngai ngái mùi rơm rạ, cay xè khói bếp và nhẹ nhàng cánh cò chao nhịp.

8. Với chất liệu của đề tài làng quê Việt Nam, cũng trên mảnh đất xưa cũ ấy, Kim Lân cũng đã xây cho mình ngôi nhà rất riêng, rất vững giữa lòng người và thách thức với thời gian.

9. Kim Lân là nhà văn nâng niu tường con chữ, viết kĩ lưỡng, viết từ gan ruột và không chấp nhận ự nhạt nhẽo cũng như sự giả tạo trong văn học.

10. Người dân lao động thô sơ vẫn không bao giờ bị lam lũ, thô mộc, tuềnh toàng bủa vây, mà vẫn toát lên những nét yêu đời, trong sáng, tài hoa.

11. Tiếng nói riêng của ông là một ngòi bút sâu lắng, tỉ mẩn cũng như luôn cố gắng để đi tới tận cùng của những nỗi niềm tâm trạng của từng con người, từng số phận. Tất cả những điều đó góp vào trang sử chung về tâm tư, tình cảm con người Việt Nam của văn học hiện đại.

12.Từ trong bóng tối của hoàn cảnh nhưng Kim Lân vẫn ngời lên chất thơ của hồn người và ánh sáng của nhân tâm.

2.nhà văn Kim Lân lấy chất liệu sống từ quê hương , gia đình và bản thân

3. Truyện nhà văn Kim Lân đã được thêu dệt nên giá trị hiện thực , giá trị nhân đạo . 4. dưới ngòi bút tỉ mỉ của Kim Lân đã đồng thời miêu tả tâm lý nhân vật kết hợp với ngôn ngữ kể chuyện tự nhiên và hấp dãn

5. Đời sống tinh thần của nhà văn Kim Lân vô cùng khổ cực bởi thời ấy mẹ ông là người ngụ cư đồng thời là vợ ba chính vì thế đúc kết nên một ngòi bút sắc xảo

6. Chính vì những thói quen hay quan sát và tính hiểu kì đã vô tình giúp Kim Lân vốn hiểu biết về quê hương hơn ai cả.

7. Trên mảnh đất xưa cũ , ngôi nhà rất riêng , rất vững đã được dựng nên giữ lòng người và thách thức với thời gian

8. Là một nhà văn kĩ lưỡng và là một ngòi bút khai triển ngôn từ từ sâu bên trong , Kim Lân không chấp nhận sự nhạt nhẽo và giả tạo trong văn thơ

9. Sự yêu đời và trong sáng trong những nhân vật thuộc các tầng lớp lao động vẫn không phai đi dù cho bị lam lũ và thô mộc dưới ngòi bút của Kim Lân

10. Tiếng nói của Kim Lân sâu lắng, tỉ mẩn tựa như đi sâu vào nỗi niềm tâm trạng của mỗi nhân vật. Góp phần vào trang sử sách chung và tâm tư , tình cảm con người thời đại văn học

11.:)))

12.=)))

TASKS

THỰC HÀNH: PHÂN TÍCH DIỄN BIẾN TÂM LÝ CỦA ÔNG HAI QUA ĐOẠN TRÍCH SAU

Phân tích diễn biến tâm lý của nhân vật ông Hai qua đoạn trích sau:

A- MỞ BÀI

(1) Tôi và các nhà văn cùng chí hướng như tôi muốn tiểu thuyết là sự thực ở đời. (Vũ Trọng Phụng)

--> Truyện ngắn Làng thực sự là một bức tranh sự thực về tâm lý người nông dân…

(2) Một nhà văn thiên tài là người muốn cảm nhận mọi vẻ đẹp man mác của vũ trụ. (Thạch Lam)

--> Kim Lân quả thực là một nhà văn thiên tài như vậy, vì đã khám phá được vẻ đẹp của thế giới tâm hồn người nông dân như ông Hai…

(3) Sống đã rồi hãy viết, hãy hòa mình vào cuộc sống vĩ đại của nhân dân. (Nam Cao)

--> Nhà văn Kim Lân thực sự đã sống, viết và hòa mình vào cuộc sống của người nông dân nghèo mới có thể viết nên được "Làng"…

(4) Nhà văn phải "đứng trong lao khổ, mở hồn ra đón lấy mọi vang động của đời". (Nam Cao, Đời thừa)

(5) Cuộc đời là nơi xuất phát và cũng là nơi đi tới của văn học. (Tố Hữu)

(6) Nhà văn là người "thư kí trung thành của thời đại"  (Balzac)

(7) Mỗi chữ đều soi bóng thời đại mà chữ ấy ra đời. (Tô Hoài)

(8) Văn chương có loại đáng thờ và loại không đáng thờ. Loại không đáng thờ là loại chỉ chuyên chú ở văn chương, loại đáng thờ là loại chuyên chú ở con người. (Nguyễn Văn Siêu)

--> "Làng" là một áng văn đáng ca ngợi, vì đã miêu tả rất chân thật và sinh động hình tượng người nông dân mà tiêu biểu là ông Hai…

(9) Con người là một điều bí ẩn, cần phải khám phá con người. (Dostoievsky)

(10) Văn học và đời sống là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con người. (Nguyễn Minh Châu)

(Trích đề)

B- THÂN BÀI

B.1. Giới thiệu

- Tác giả Kim Lân (tâm lý, phong cách sáng tác, đề tài, nhận định về ông…), truyện ngắn “Làng” (hoàn cảnh sáng tác, xuất xứ…)

- Giải thích khái niệm “diễn biến tâm lý”:

+ “Tâm lý”: cảm xúc, tình cảm, suy nghĩ… của con người, được bộc lộ qua lời độc thoại, đối thoại, hành động v.v…

+ “Diễn biến”: chuỗi sự thay đổi của những nét tâm lý nêu trên, có bắt đầu – có cao trào – có trầm bổng – có kết thúc.

B.2. PHÂN TÍCH: diễn biến tâm lý của nhân vật ông Hai

Luận điểm 1:

Diễn biến tâm lý của ông Hai được nảy sinh khi ông Hai bị đẩy vào một tình huống/hoàn cảnh éo le, ngang trái, bi kịch. Đó là khi ông nghe tin làng chợ Dầu yêu quý của ông theo Tây.

(Phân tích những từ ngữ cho thấy sự bi thương trong tâm lý của ông Hai)

Luận điểm 2: Diễn biến tâm lý của ông Hai trải qua những giai đoạn sau:

Đầu tiên, ông Hai bị tác động tâm lý một cách mạnh mẽ, có những phản ứng mãnh liệt. (tủi thân, rẻ rúng, hắt hủi, nhục nhã..., những câu hỏi tu từ, cảm thán)

Sau đó, ông Hai bắt đầu thay đổi thái độ, đột nhiên bán tín bán nghi. (bỗng, ngờ ngợ, chả lẽ, kiểm điểm, Không mà, có đời nào...)

Cuối cùng, ông Hai đành phải tin vào cái tin dữ, trở nên đau khổ tột cùng. (Chao ôi, câu cảm thán, câu hỏi tu từ, đại từ phiếm chỉ "ai", dấu chấm lửng...)

B.3. ĐÁNH GIÁ

• Về nội dung: ý nghĩa của việc xây dựng diễn biến tâm lý ông Hai --> bộc lộ phẩm chất tốt đẹp: tình yêu làng gắn liền với tình yêu nước, khát vọng được minh oan.

• Về nghệ thuật: diễn biến tâm lý đó giúp nhân vật ông Hai trở nên sinh động, gần gũi, chân thực hơn + thể hiện được tài năng miêu tả tâm lý của ngòi bút Kim Lân.

C/ KẾT BÀI

(11) Dù anh viết ngược viết xuôi như thế nào, dù cho rằng anh viết về sự giận dữ, về lòng căm thù, về nỗi đau khổ, chán chường thì rút cuộc cũng để truyền thổi vào giữa tâm hồn người đọc một niềm tin vào cuộc sống, một tình yêu bát ngát đối với cuộc sống. (Nguyễn Minh Châu)

--> Bằng việc xây dựng diễn biến tâm lý ông Hai, KL đã “truyền thổi vào giữa tâm hồn người đọc một niềm tin vào cuộc sống, một tình yêu bát ngát đối với cuộc sống” rằng: những tình cảm, khát vọng chân chính sẽ luôn chiến thắng những thử thách éo le mà cuộc sống mang đến…

(12) Tác phẩm nghệ thuật vừa là kết tinh tâm hồn của người sáng tác, vừa là sợi dây truyền cho mọi người sự sống mà nghệ sĩ mang trong lòng. (Nguyễn Đình Thi)

(13) Để sống được hằng ngày tất nhiên phải dựa vào những giá trị tức thời. Nhưng để sống cho có phẩm hạnh, có cốt cách nhất định phải dựa vào giá trị bền vững. Văn học soi sáng các giá trị, dẫn dắt con người vượt lên các giá trị tức thời, vươn tới các giá trị bền vững. (Nguyễn Khải)

(14) Bắt rễ ở cuộc đời hằng ngày của con người, văn nghệ lại tạo được sự sống cho tâm hồn con người. (Nguyễn Đình Thi, Tiếng nói của văn nghệ)

(15) Đối với tôi văn chương không phải là cách đem đến cho người đọc sự thoát li hay sự quên; trái lại văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có, để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối, tàn ác, vừa làm cho lòng người đọc thêm trong sạch và phong phú hơn (Thạch Lam)

(16) Thiên chức của nhà văn cũng như những chức vụ cao quý khác là phải nâng đỡ những cái tốt để trong đời có nhiều công bằng, thương yêu hơn (Thạch Lam)

(17) Một tác phẩm thật giá trị, phải vượt lên bên trên tất cả bờ cõi và giới hạn, phải là một tác phẩm chung cho cả loài người. Nó phải chứa đựng một cái gì lớn lao, mạnh mẽ, vừa đau đớn lại vừa phấn khởi. Nó ca tụng lòng thương, tình bác ái, sự công bình... Nó làm cho người gần người hơn. (Nam Cao, Đời thừa)

(18) Đối với con người, sự thực đôi khi nghiệt ngã, nhưng bao giờ cũng dũng cảm củng cố trong lòng người đọc niềm tin ở tương lai. Tôi mong muốn những tác tác phẩm của tôi sẽ làm cho con người tốt hơn, tâm hồn trong sạch hơn, thức tỉnh tình yêu đối với con người và khát vọng tích cực đấu tranh cho lí tưởng nhân đạo và tiến bộ của loài người. (Sholokhov)

(19) Văn học làm cho con người thêm phong phú, tạo khả năng cho con người lớn lên, hiểu được con người nhiều hơn. (M.L.Kalinine)

(20) Nhà văn phải biết "khơi lên ở con người niềm trắc ẩn, ý thức phản kháng cái ác; cái khát vọng khôi phục và bảo vệ những cái tốt đẹp". (Aytmatov).

(21) Văn học “giúp con người hiểu được bản thân mình, nâng cao niềm tin vào bản thân mình và làm nảy nở ở con người khát vọng hướng tới chân lý”. (M. Gorky)

(22) Nghệ sĩ mà bị tước mất khả năng nhìn thấy cái trắng và cái đen, cả ở bên phải và ở bên trái, thì nghĩa là anh ta đã đứng bên lằn ranh của cái chết. (Turgenev)

(23) Một tiểu thuyết thực sự hứng thú là tiểu thuyết không chỉ mua vui cho chúng ta, mà còn chủ yếu hơn là giúp đỡ chúng ta nhận thức cuộc sống, lí giải cuộc sống. (Georges Duhamel)

(24) Văn học không quan tâm đến những câu trả lời do nhà văn đem lại, mà quan tâm đến những câu hỏi do nhà văn đặt ra, và những câu hỏi này, luôn luôn rộng hơn bất kỳ một câu trả lời cặn kẽ nào. (Claudio Magris)

Kim Lân đã khéo léo thêu dệt nên diễn biến tâm lý của nhân vật “ông Hai” vô cùng sắc xảo. Trước hết “tâm lý” chính là cảm xúc , tình cảm và suy nghĩ của con người .Ở đây ta có thể thấy trong tác phẩm “Làng” được bộc lộ thông qua các lời độc thoại và hành động của nhân vật “ông Hai” . Mọi thứ dưới ngòi bút của Kim Lân đã tạo nên một chuỗi “diễn biến” , chúng mang đến cho ta sự cao trào , trầm bổng để rồi kết thúc một cách nhanh chóng, đến nỗi chúng ta chẳng thể nhận ra sự tôn tại của chúng..

“Một tiểu thuyết thực sự hứng thú là tiểu thuyết không chỉ mua vui cho chúng ta , mà còn chủ yếu hơn là giúp đỡ chúng ta nhận thứ cuộc sống, lí iair cuộc sống”-Geogres Duhamel

Kim Lân quả thực đã giúp chúng ta nhận thức được cuộc sống , lí tưởng cuộc sống thông qua việc khai thác nhân vật “ông Hai” , từ những bước đẩy ông Hai vào tình huống và hoàn cảnh éo le để rồi ông Hai phải đau khổ khi biết rằng ngôi làng yêu quý của mình theo giặc Tây Kim Lân đã gây dựng nên một tâm lý bất ổn của ông Hai chỉ thông qua những chi tiết nhỏ ấy.. Sử dụng từ “rẻ rúng” và “hất hủi” cho đến hành động “rít lên” đầy tuyệt vọng của nhân vật , ta đã chứng kiến Kim Lân âm thầm đan thêm vào những chi tiết nhỏ nhắn thể hiện sự bắt đầu cho một tương lai và tâm lý méo mó của nhân vật.

Tiếp theo đó , tác giả đã diễn tả sự thay đổi trong tâm lý ông Hai thông qua các từ ngữ “bỗng” cho đến từ láy “ngờ ngợ”  , Chúng có đặc điểm chung , đó là tạo nên một suy nghĩ của nhân vật , sự bán tính bán nghi của nhân vật ông Hai khi chưa hể tin được tin dữ.

Sau cùng , “không có lửa làm sao có khói” cùng với “chao ôi” tiếp tục giúp ta thấy được tâm lý đau khổ tột cùng của ông Hai khi nhận ra sự thật đau lòng. Kim Lân đã thành công dẫn dắt đọc giả đi qua những giai đoạn tiến triển của cảm xúc và tâm lý nhân vật . Ông đã vận dụng lưu loát vô số các biện pháp tu từ , ca dao…

Văn học “giúp con người hiểu được bản thân mình, nâng cao niềm tin vào bản thân và làm nảy nở ở con người khát vọng hướng tới chân lý”- M Gorky . Bằng việc xây dựng nên diễn biến tâm lý ông Hai , Kim Lân đã “làm nảy nở ở con người khát vọng hướng tới chân lý” rằng : tình cảm và khát vọng chân chính sẽ luôn chiến thắng những thử thách và nút thắt éo le mà cuộc sống mang đến..

Diễn biến tâm lý của ông Hai được nảy sinh khi ông bị đẩy vào một hoàn cảnh đầy eo le, vừa bi kịch lại ngang trái. Đó là khi ông nghe tin cái làng Chợ Dầu yêu quý ngày nào giờ đây lại theo Tây mà bỏ rơi đất nước. Ông thật sự rất yêu cái làng của mình, yêu thương những hàng xóm láng giềng và nhất là nơi ông sinh ra-đất nước Việt Nam. Ông đã theo lệnh Cụ Hồ mà tản cư, chỉ còn những người ở lại cái làng Chợ Dầu, những người đó đều mang trong mình tinh thần mãnh liệt. Lúc nghe tin đó ông chẳng thể chấp nhận, cứ tưởng trời nắng nóng quá mà sinh ảo giác, nghe nhầm.

Đầu tiên, ông Hai bị tác động một cách mạnh mẽ, có những phản ứng rất mãnh liệt. Ông đã rất tủi thân, cứ nghĩ đến chuyện ấy thì nước mắt cứ giàn ra, một người ngày nào cũng vui vẻ mặt vui tươi, hớn hở khoe về cái làng Chợ Dầu mà bây giờ lại bị gắn “mác” là làng Việt gian. Ông nhìn lũ trẻ con mà thầm nghĩ: “Chúng nó cũng bị người ta rẻ rúng, hắc hủi đấy ư?”, Tiếp sau đó là hàng loạt những câu hỏi tu từ được đặt ra. “Văn học không quan tâm đến những câu trả lời do nhà văn đem lại, mà quan tâm đến những câu hỏi do nhà văn đặt ra, và những câu hỏi này, luôn luôn rộng hơn bất kỳ một câu trả lời cặn kẽ nào.” (Claudio Magris), thật vậy những câu hỏi này đặt ra đã diễn tả được sự âu lo, bàng hoàng của ông đối với sự việc về cái làng Chợ Dầu. Dù bây giờ co đặt ra hàng nghìn câu hỏi nữa cũng chẳng thể gỡ được nút thắt đau lòng ấy.

Nhưng sau đó, ông lại bắt đầu thay đổi thái đó, đột nhiên bán tín bán nghi. Lúc đó ông ngờ ngợ như lời mình không được đúng lắm, ông cứ suy nghĩ mãi, chả nhẽ bọn ở làng đốn đến thế. Ông không tin vào sự thật cứ nghi ngờ không tin những gì mình nghe, ông kiểm điểm từng người nhưng những người trong làng toàn là người có tinh thần, thế nào mà lại theo Tây cơ chứ? Ông tin rằng sẽ không có chuyện dân Chợ Dầu lại làm điều nhục nhã đó được, họ đều quyết tâm một sống một chết với giặc.

Cuối cùng, ông Hai đành phải chấp nhận cái tin dữ đó, ông trở nên đau khổ tột cùng, bây giờ không tin thì cũng phải tin thôi. Chao ôi! Cục nhục chưa, cả làng Việt gian, ông Hai chắc hẳn đã buồn lắm cái tin thật chua sót cái làng mà bấy lâu nay tôi luôn yêu quý mà giờ đã theo Tây cả rồi. Mai đây chẳng biết làm ăn hay buôn bán ra sao? Ông cứ ngẫm mãi càng nghĩ lại càng đau thêm. Những câu hỏi tu từ một lần nữa được đặt ra, nó đã bộc lộ được những băn khoăn, thắc mắc đang bủa vây ông Hai. Đại từ phiếm chỉ “ai” cũng nói lên được cái tin dữ ấy sẽ khiến làng Chợ Dầu không còn ai nương tựa, cả nước Việt Nam này người ta ghê tởm lắm. Những dấu chấm lửng càng làm tăng thêm những suy nghĩ của ông.

Ngay ở phần đầu tác phẩm, ta tìm thấy ở nhân vật ông Hai tình yêu làng tha thiết, sâu nặng. Ấy là ông hay khoe, hay kể về làng Chợ Dầu. Trước Cách mạng, ông hãnh diện về "những nhà ngói san sát, những đường làng toàn lát đá xanh, trời mưa, trời gió bùn không dính đến gót chân" của làng. Vậy mà, ông trời như đang chơi ông một vố thật lớn! Ông nghe tin làng bỏ nước đi theo Việt gian. Ôi cái tin ấy như sét đánh vào tai ông! Ông bàng hoàng, sửng sốt, không tin vào tai mình. Cú sốc bất ngờ và đau đớn khiến cho ông"cổ ông lão nghẹn ắng hẳn lại, da mặt tê rân rân." Cú sốc như đưa ông từ thiên đàng xuống thằng địa ngục. Ông cố bình tâm để hỏi:" Liệu có thật không hở bác? Hay là chỉ lại..." giọng điệu của ông run rẩy, mang theo một chút niềm hi vọng rằng tin tức ấy sẽ bị phủ nhận. Thế mà ai ngờ, câu đáp lại ấy lại càng khẳng định hơn cho điều ấy. "Tây vào làng, chúng nó bảo nhau vác cờ thần ra hoan hô. Thằng chánh Bệu khuân cả tủ chè, đỉnh đồng, vải vóc lên xe cam-nhông, đưa vợ con lên vị trí với giặc ở ngoài tỉnh mà lại." Mỗi chi tiết mà bà ta kể như một vết dao gằm vào tim ông lão. Có người hỏi:" Sao bảo làng chợ Dầu tinh thần lắm cơ mà?..." " Ấy thế mà bây giờ đổ đốn ra thế đấy!" Tất cả những lượt lời đối thoại này như càng sát muối vào trong những vết xước tinh thần khi nghe tin làng theo giặc của ông. Càng yêu làng, thì ông lại càng đau xót. Còn gì đau hơn khi lí tưởng, lẽ sống của mình bị sụp đổ. Cố gắng nuốt nước mắt vào trong, ông "chèm chẹp miệng, cười nhạt một tiếng" rồi vươn vai nói to:" Hà, nắng gớm, về nào..."Nỗi xấu hổ khôn cùng khiến người nông dân ấy “cúi gằm xuống mặt mà đi”. Còn niềm đau nào hơn là người của cái làng “giống Việt gian bán nước”? Thậm chí, những kẻ ăn cắp, ăn trộm vì đói khổ còn đáng thương, đáng được tha thứ và thấu hiểu hơn những kẻ phản bội lại Tổ quốc, đồng bào, phản bội nòi giống và tổ tiên để đi theo giặc giã.

Đầu tiên, ông Hai bị tác động tâm lí một cách mạnh mẽ. Do ông không thể nào tin được ngôi làng yêu quý của mình đã bỏ nước theo giặc. Ông nhìn lũ con, một cảm giác tủi thân trực trào trong ông, "nước mắt ông lão cứ giàn ra". Bao nhiêu suy nghĩ cứ hiện lên trong đầu. Ông không thể nào tin được cái sự việc ấy, nhưng cũng phải chấp nhận. Ông đau xót khi nghĩ tới cảnh những đứa con của mình bị "rẻ rủng hắt hủi" khi là trẻ con làng Việt gian. Tức quá, ông văng lời lẽ chửi rủa: "Khốn nạn, bằng ấy tuổi đầu...", "chúng bay ăn miếng cơm hay miếng gì vào mồm mà đi làm cái giống Việt gian bán nước để nhục nhã thế này". Không phải niềm vui hay những lời tự hào, ở đây, những giọt nước mắt và sự tức giận của ông Hai cũng cho thấy tình yêu của ông với làng, với đất nước. Có yêu quý, hi vọng thì ông mới tức giận đến trào nước mắt. Đó không phải là tình yêu mộc mạc như ban đầu mà là một tình yêu tỉnh táo, lí trí, đặt vận mệnh đất nước lên trên. Trong lòng ông Hai diễn ra một cuộc xung đột nội tâm gay gắt.

Sau đó, ông đang rất đau khổ vì tin kia. Nhưng bỗng lại thay đổi thái độ nhanh chóng, ông cố thuyết phục mình không tin vào cái tin dữ kia. Ông lão ngờ ngợ, đột nhiên bán tín bán nghi. Ông nhớ lại từng người một rồi tự lẩm bẩm: “ họ toàn là những người có tinh thần cả. Họ đã ở lại làng, quyết tâm một sống một chết với giặc, có đời nào lại cam tâm làm điều nhục nhã ấy”!. Mặt khác, ông lại nghi ngờ chính mình: “Không có lửa làm sao có khói? Ai người ta hơi đâu bịa tạc ra những chuyện ấy làm gì”. Ông cố gắng đưa cho mình những lí lẽ nghe thật thuyết phục để chứng minh rằng làng ông theo giặc là giả. Bởi vì ông quá yêu làng, chấp niệm với làng của ông là quá lớn. Ông không thể nào để cái "tín ngưỡng" của mình sụp đổ theo một lối "thối nát" như vậy được. Làm sao có thể chấp nhận một ngôi làng đầy "tinh thần" vậy mà lại đi theo giặc, quả là giả dối!

Nhưng rồi, cuối cùng ông đành phải tin vào cái tin sấm sét ấy, trở nên đau khổ tột cùng. Câu nói “Chao ôi! Cực nhục chưa, cả làng Việt gian”! được ngắt ra thành các câu văn ngắn với dấu “!” thể hiện sự phẫn uất và bất lực của ông Hai. Thế rồi, từ bẽ bàng, đau đớn, ngờ vực đến phẫn nộ, tâm trạng ông Hai chuyển sang sự lo lắng. Ông quan ngại cho cuộc sống của mình và những người làng đi tản cư: “Rồi đây biết làm ăn, buôn bán ra sao?”. Không khoa trương cầu kỳ, cũng không đưa ra bất kì tuyên ngôn nào, Kim Lân vẫn thể hiện trọn vẹn nỗi khổ tâm nhân vật bằng lối viết chân xác, giản dị. Ta vốn đã quen với những trang viết hùng hồn, những lời văn hùng tráng và lôi cuốn khi viết về lòng yêu nước, nay lại cảm động thấm thía trước nỗi niềm của một người nông dân nhỏ bé khi hay tin làng theo giặc. Bầu không khí nặng nề bao trùm nhà ông Hai tối hôm đó.

Bi kịch xảy ra, một tình huống trớ trêu ập đến. Cái tin làng Chợ Dầu của ông theo Tây không biết từ đâu đã chạy theo những người tản cư mới lên tới đây, tới ngay trước cái mặt đang vênh lên vì phấn khích: “Thế ta giết được bao nhiêu thằng?”. Cái tin làng Chợ Dầu theo Tây là cội nguồn của tất cả những diễn biến tâm lý ông sau này. Làng Chợ Dầu là ngôi làng yêu quý của ông mà. Đó là nơi mà ngày ngày ông hướng đến, nhớ nhung, hồi tưởng. Có thể thấy, trong lòng ông Hai, làng Chợ Dầu như một tượng đài thanh cao và đẹp đẽ, nhưng càng như vậy, cảm giác của ông Hai sẽ đau đớn nhường nào khi bức tượng đài đẹp đẽ ấy sụp đổ bởi tin dữ - làng Chợ Dầu theo Tây.

Cái tin làng Chợ Dầu theo Tây đã giáng một đòn mạnh vào tâm lý ông Hai. Cổ ông "nghẹn ắng", mặt ông "tê rân rân", tưởng chừng như không thở được. Đứng trước sự thật nghiệt ngã, ông Hai nhất thời không thể chấp nhận. Như cố ngoi lên tìm chút hy vọng, ông hỏi: “Liệu có thật không hở bác? Hay chỉ là lại…”. Nhưng không, người đàn bà đi tản cư đã khẳng định “Việt gian từ thằng chủ tịch… Thằng chánh Bệu…” thì khó mà bác bỏ được. Và câu hỏi “Sao bảo làng chợ Dầu tinh thần lắm cơ mà?” như một đòn giáng vào tâm hồn gần như tê dại của ông rồi. Ông cảm thấy xấu hổ vô cùng nhưng cố làm ra vẻ bình thản để che dấu tâm trạng, cúi mặt mà đi về nhà. Ông Hai cố gắng chạy trốn, cố gắng lảng tránh nhưng cũng chẳng được vì trong tâm tưởng ông luôn có làng. Chính vì thế mà những lời nói của đám người tản cư lúc nãy cứ đeo bám ông mãi đến tận nhà. Ông nghĩ mà tủi thân, giàn giụa cả nước mắt. Ông đang nghĩ cho những đứa trẻ “làng Việt gian” sẽ bị hắt hủi hay ông đang nghĩ cho chính bản thân mình? Ông đã trung thành với cách mạng vậy mà giờ đây phải mang tiếng bán nước…Ông không kìm được mà rít lên:

- Chúng bay ăn miếng cơm hay miếng gì vào mồm mà đi làm cái giống Việt gian bán nước để nhục nhã thế này.

Nhưng cũng chính câu nói ấy đã trở thành cầu nối đưa ông Hai đến một diễn biến tâm lý khác: bán tính bán nghi. Bấy giờ, ông không còn xúc động mãnh liệt như trước mà trở nên lý trí hơn. Ông cẩn thẩn kiểm điểm từng người một. "Không mà, họ toàn là những người có tinh thần cả mà". "Có đời nào lại cam tâm làm điều nhục nhã ấy!". Ông đau đớn khôn cùng khi nghĩ về những anh em yêu nước của mình. Liệu họ có thể bán rẻ Tổ quốc? Nhưng những bằng chứng quá cụ thể đã nói lên tất cả mọi chuyện. Một mặt ông đang cố bảo vệ, mặt kia ông lên án để rồi tạo thành cuộc xung đột nội tâm ghê gớm. "Chao ôi! Cực nhục chưa, cả làng Việt gian!