Sociale taalvariatie kan ook samenhangen met het geslacht en de leeftijd van sprekers. Vrouwen praten anders dan mannen en jongeren hebben vaak een eigen taalgebruik, de zogenaamde 'jongerentalen'. Bovendien kan sociale taalvariatie worden veroorzaakt door sociale klasse: hoogopgeleide mensen hebben bijvoorbeeld een andere manier van praten dan laagopgeleide mensen. Bij variatieonderzoek speelt frequentie altijd een rol. De mate waarin een bepaald taalkenmerk (zoals een bepaalde klank) voorkomt, is een belangrijke voorspeller van taalvariatie en verandering. 

Het sociale netwerk van sprekers is vaak doorslaggevend voor het taalgebruik dat ze hanteren. Als veel van je vrienden straattaal spreken, is de kans groot dat jij ook wat klanken of woorden overneemt. Hetzelfde geldt tegenwoordig voor het gebruik van Marokkaanse elementen in het Nederlands. Steeds meer jongeren praten met een Marokkaans accent of gebruiken Marokkaanse woorden, zogenaamde discourse markers, als wollah ('ik zweer') of insjallah ('als God het wil'). Sprekers kunnen door hun taalgebruik een bepaalde houding creëren. Taal wordt dan een onderdeel van hun stylistic practice: naast bijvoorbeeld kleding en muziekstijl kun je ermee uitdrukken dat je bij een groep hoort of dat je juist niet bij een groep hoort. Iedereen is hier in meer of mindere mate wel mee bezig, ondanks dat je jezelf er misschien niet (altijd) van bewust bent! 

Onderstaande filmpjes en links illustreren hoe taal sociaal kan variëren en hoe dit samenhangt met één (of meerdere) van bovenstaande factoren, zoals sociale klasse, leeftijd of geslacht. Door onderzoek te doen naar onderwerpen als straattaal of andere jongerentalen, krijg je meer inzicht in de relatie tussen taal en identiteit én in jouw eigen taalgebruik of dat van jouw leeftijdgenoten! Wat zegt dit taalgebruik over hoe het Nederlands er over 100 jaar uit zal zien? De jeugd heeft immers de toekomst! Voor meer tools voor een profielwerkstuk rondom dit thema kun je de Toolkit Sociale taalvariatie downloaden! 

In de praktijk is dit initiatief natuurlijk maar lastig uitvoerbaar. Zien mensen wel de noodzaak in van het leren van drie talen? Zijn ze voldoende gemotiveerd? En zijn ze op latere leeftijd eigenlijk nog wel in staat om een nieuwe taal te leren? Ook in het onderwijs zijn de gevolgen van meertaligheid merkbaar. Tweetalig onderwijs Nederlands-Engels is in opmars, soms zelfs al op de basisschool. Tegelijkertijd wordt van nieuwkomers in Nederland verwacht dat ze zo snel mogelijk Nederlands leren, als onderdeel van hun integratie ('inburgering') in onze samenleving. Thuistalen (de talen die immigranten thuis spreken met familie) worden getolereerd, maar niet gestimuleerd. Desondanks kunnen ze voor de minderheidsgroep een belangrijke status hebben voor onderlinge communicatie of voor het behoud van groepsidentiteit.

Mensen zijn uit onwetendheid echter vaak geneigd om thuistalen, zoals Arabische talen en het Turks, te zien als 'problemen' die leiden tot taalachterstanden. Deze immigrantentalen hebben een lagere status in onze samenleving dan het Engels. De media dragen vaak nog bij aan vooroordelen rondom meertaligheid. Aan ouders wordt afgeraden om hun kinderen meertalig op te voeden. En dat terwijl taalwetenschappers al lange tijd aantonen dat kinderen die vanaf het begin met twee talen opgroeien, deze talen gewoon op moedertaalniveau kunnen leren spreken! Uit sommige wetenschappelijke onderzoeken blijkt zelfs dat meertaligheid leidt tot cognitieve voordelen, los van al het communicatieve gemak dat het spreken van meerdere talen met zich meebrengt.

Voorbeelden van Nederlandse neologismen:

• Appen: Berichten sturen via een app, vooral WhatsApp.

• Digi-beet: Iemand die weinig verstand heeft van digitale technologie.

• Koelkastmoeder: Een ouder die als emotioneel kil wordt beschouwd (vooral in historische context).

• Vliegschaamte: Schaamte over de impact van vliegen op het milieu.

• Duurzaamheidslening: Een lening voor milieuvriendelijke investeringen in huis.

Technologie en media:

• Streamen: Het online afspelen van muziek of video's zonder ze te downloaden.

• Influencer: Iemand die via sociale media invloed uitoefent op zijn of haar volgers.

• Selfie: Een foto van jezelf, meestal genomen met een smartphone.

• Zoombombing: Ongewenst binnenvallen in een online videovergadering.

Maatschappij en cultuur:

• Thuiswerkplek: Een werkplek die is ingericht in de eigen woning.

• Lockdown: Een situatie waarin maatregelen worden genomen om mensen binnen te houden, vaak tijdens een pandemie.

• Anderhalvemetersamenleving: Een samenleving waarin mensen 1,5 meter afstand houden vanwege gezondheidsregels.

• Woonprotest: Een protest gericht op de woningnood en hoge huizenprijzen.

Milieu en duurzaamheid:

• Klimaatspijbelaar: Een scholier die spijbelt om te demonstreren voor actie tegen klimaatverandering.

• Veganize: Het aanpassen van recepten zodat ze volledig plantaardig zijn.

• Wegwerpcultuur: Een cultuur waarin producten na kort gebruik worden weggegooid.

• Ecoscore: Een beoordeling van hoe milieuvriendelijk een product of dienst is.

Eten en drinken:

• Flexitariër: Iemand die af en toe vlees eet, maar meestal vegetarisch eet.

• Borreltijger: Iemand die graag een borrel of drankje nuttigt.

• Mocktail: Een alcoholvrije cocktail.

• Hippekip: Een informeel woord voor een trendy of modieuze persoon, soms gerelateerd aan lifestyle-keuzes.

Gezondheid en welzijn:

• Mindfulness: Een techniek om bewust in het moment te leven en stress te verminderen.

• Fitfluencer: Een influencer die zich richt op fitness en gezondheid.

• Kantoortuinenstress: Stress veroorzaakt door werken in een open kantooromgeving.

• Coronadip: Een sombere stemming door de beperkingen tijdens de coronacrisis.

Neologismen blijven een levend onderdeel van de taal en weerspiegelen de veranderingen in onze samenleving. Heb je een specifiek thema waarin je meer voorbeelden zoekt?

korte titel aanleiding, kort passend kader, standpunt

Middenstuk 1

heldere kernzin (+ signaalwoord), met 1 argument, uitwerking, afronding

Middenstuk 2

heldere kernzin, met 1 argument, uitwerking, afronding

Slot

conclusie Terugverwijzing oorspr. artikel

evt oproep/advies/wens/verwachting.