Màu vàng: "Cái tôi" tài hoa của tác giả tùy bút

Màu xanh: nghệ thuật

Màu hồng: nội dung

Tôi vừa từ trong khói lửa miền Nam đến đây, lâu năm xa Huế, và chính Lê-nin-grát đã đánh thức trong tâm hồn tôi giấc mơ lộng lẫy của tuổi dại; ôi, tôi muốn hoá làm một con chim như đứng co một chân trên con tàu thuỷ tinh để đi ra biển. Tôi cuống quýt vỗ tay, nhưng sông Nê-va đã chảy nhanh quá, không kịp cho lũ hải âu nói một điều gì với người bạn của chúng đang ngẩn ngơ trông theo. Hai nghìn năm trước, có một người Hi Lạp tên là Hê-ra-clít, đã khóc suốt đời vì những dòng sông trôi đi quá nhanh, thế vậy! Lúc ấy, tôi nhớ lại con sông Hương của tôi, chợt thấy quý điệu chảy lặng lờ của nó khi ngang qua thành phố... Đấy là điệu slow tình cảm dành riêng cho huế, có thể cảm nhận được bằng thị giác trăm qua trăm nghìn ánh hoa đăng bồng bềnh vào những đêm hội rằm tháng Bảy từ điện Hòn Chén trôi về, qua Huế bỗng ngập ngừng như muốn đi muốn ở, chao nhẹ trên mặt nước như những vấn vương của một nỗi lòng”.

Kể từ khi vào kinh thành Huế, sông Hương đã được ví như "một người tài nữ đánh đàn lúc đêm khuya", không chỉ thể hiện sự cao sang, quý phái; mà còn là bởi trí tuệ, thông minh và tài năng. Trong trí tưởng tượng đó, sông Hương như một người nghệ sĩ tài sắc vẹn toàn, toát lên vẻ thanh cao thuần túy, diễm lệ kiêu sa, nhưng vẫn rất đỗi đằm thắm diệu dàng. Tiếng đàn du dương, hòa quyện cùng lời ca, tiếng hát dường như đã đánh thức kinh thành.

HPNT đã không ngần ngại khi bộc lộ cảm xúc: "Đã nhiều lần tôi thất vọng khi nghe nhạc Huế giữa ban ngày hoặc trên sân khấu nhà hát". Nhờ sự uyên thâm sâu sắc về nghệ thuật cổ điển, HPNT tỏ ra sự thất vọng khi được nghe ca Huế giữa thanh thiên bạch nhật, hay trong nhà hát cổ kính. Cái "thất vọng" ấy đã minh chứng cho sự thật: " toàn bộ nền âm nhạc cổ điển Huế được sinh thành trên mặt nước của dòng sông này, trong một khoang thuyền nào đó, giữa tiếng nước rơi bán âm của những mái chèo khuya". Giữa mặt sông, thấp thoáng hình ảnh "mái chèo khuya", không gian tĩnh mịch, đâu đây tiếng nước rơi nhẹ, bật lên rõ trong cái thanh vắng ấy. Chính dòng sông là nơi sinh ra ca Huế, và cũng tại đây ca Huế tồn tại và phát triển, nó sẽ chỉ toát lên vẻ đẹp có thể lay động lòng người với những ai trên sông Hương vào đêm muộn.

Đoạn trích trên phần nào đó cho ta cảm nhận được sự tài hoa của HPNT trong việc xây dựng hình tượng nhân vật, cho thứ tưởng chừng như vô tri vô giác. Cùng với các biện pháp tu từ, ông đã phác họa được giá trị cốt lõi của ca Huế trên sông Hương.

Vậy là trước khi gặp thành phố tình yêu của mình, dòng sông giống như người con gái đang tự trang điểm, chuẩn bị nhan sắc tỉ mỉ để làm vừa lòng người tình mong đợi, sắc nước bỗng "xanh thẳm" - một màu xanh thuần khiết, tao nhã, mê đắm lòng người (khác hẳn với sắc nước sông Đà "lừ lừ chín đỏ như da mặt một người bầm đi vì rượu bữa"), và những đường cong thật mềm cũng khiến sông Hương trở nên đầy nữ tính, chẳng còn là cô gái Di gan "phóng khoáng và man dại" giữa rừng già.

Khoác trên mình màu áo xanh trong quyễn rũ ấy, dòng sông kiêu sa uốn mình "trôi đi giữa hai dãy đồi sững sững như thành quách, với những điểm cao đột ngột như Vọng Cảnh, Tam Thai, Lựu Bảo", trôi qua "những rừng thông u tịch", "những lăng tẩm đồ sộ". Phát huy tác dụng của những từ ngữ giàu chất hội họa, những liên tưởng so sánh độc đáo, Hoàng Phủ Ngọc Tường như vẽ lên trước mắt người đọc một bức tranh sơn thủy hữu tình mà bất cứ ai đứng trước nó cũng phải mê đắm ngắm nhìn.

Điểm nhấn của bức tranh là dòng sông Hương "mềm như tấm lụa, với những chiếc thuyền xuôi ngược chỉ bé vừa bằng con thoi", hai bên dòng sông là những dãy đồi sừng sững, những rừng thông và lăng tẩm.. tạo nên không gian cao thấp nhiều tầng bậc cho bức họa. Sự kết hợp giữa đường nét thô nhám của núi đồi, thánh quách với đường cong thật mềm của dòng sông; giữa màu sắc xanh thẳm của nước sông, của cây cối với những mảng phản quang "sớm xanh, trưa vàng, chiều tím" mà những dãy đồi tạo nên trên mặt sông.. đã tạo tạc nên một tác phẩm hội họa tuyệt mĩ.

Em theo dòng người về đến quê anh …

...Ta nhận ra nhau vỡ òa màu nắng

Em thẹn thùng anh lâng lâng đỏ mặt

Hai đứa cùng cười nhịp bước song đôi

Sông Hương được tác giả miêu tả là "dòng sông của thời gian ngân vang," nơi lưu giữ và chứng kiến những trang sử hào hùng của dân tộc. Hình ảnh này cho thấy dòng sông không chỉ như một thực thể tự nhiên, mà còn là một nhân chứng lịch sử, nơi mà từng dòng nước chảy đều vang vọng âm hưởng của quá khứ. Không chỉ là một dòng sông hiền hòa, sông Hương còn được nhân cách hóa như một người con gái Huế dịu dàng. Khi cần, dòng sông có thể "biến đời mình làm một chiến công", thể hiện sự kiên cường, bất khuất của người dân xứ Huế. Tuy nhiên, sau những khoảnh khắc oai hùng, sông Hương lại trở về với vẻ đẹp dịu dàng, đầy nữ tính. Tác giả cũng gợi nhớ đến màu sắc đặc trưng của áo cưới Huế xưa, "màu lục điều" và "xanh chàm", tạo nên sắc tím ẩn hiện, gợi liên tưởng đến "màu của sương khói trên sông Hương." Sự liên kết này tạo nên một bức tranh thiên nhiên và văn hóa Huế đầy huyền ảo, nơi mà dòng sông như một tấm voan mỏng, bao phủ lên cảnh sắc và che giấu những điều bí ẩn của nó.

Qua hình ảnh và ngôn từ đầy cảm xúc, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã gửi gắm tình yêu sâu sắc và niềm tự hào về quê hương Huế, làm cho sông Hương hiện lên không chỉ là một dòng sông mà còn là biểu tượng của lịch sử, văn hóa và vẻ đẹp tiềm ẩn của vùng đất này.