Feudoa ematean, leialtasun-ituna egiten zuten erregeak eta nobleek: erregeak feudoa eta babesa eskaintzen zituen; noblea basailu bihurtzen zen, eta obedientzia, errespetua, aholkularitza eta laguntza militarra eskaintzen zizkion erregeari.

Halaber, noble bakoitzak noble txikiei utz ziezaiekeen bere lurren zati bat, feudo gisa. Horrenbestez, noble batzuk jaun eta basailu ziren aldi berean.

Pertsonak jaiotzetik zeuden estamentu batean edo bestean; aberastasun mailak ez zuen inolako eraginik horretan. Gainera, ia ezinezkoa zen estamentuz aldatzea.

                   

Hiru estamentu horiek, bi taldetzan zeuden banatuta:

1- Pribilegiadunak: Nobleek eta elizgizonek osatutako talde gutxiengo txiki bat ziren. Pribilegio batzuk zituzten: ez zuten eskulanik egiten, ez zuten zergarik ordaintzen, justizia administratzen zuten, eta beren estamentuko kideek soilik epaitu zitzaketen.

.

2- Pribilegiorik gabeak: Biztanle gehien-gehienak ez zuten inolako pribilegiorik eta, beraz, lan egin eta zergak ordaindu behar zituzten.

Ekonomia feudalaren oinarri nagusia zen eta, horregatik, lurra zen aberastasun-iturri bakarra. Feudoak autarkikoak ziren: elikagaiak feudoak berak sortzen zituen, eta eguneroko bizitzarako beharrezkoa zen guztia feudoan bertan fabrikatzen zen.

Feudoaren erdigunean jaunaren etxea zen: gaztelua, jauna nobea bazen; edo monasterioa, kleroa bazen. Nekazarien etxebizitza gehienak elkarren ondoan zeuden, herrixkak osatuz.

Feudoak bi sail zituzten:

Jaunaren erreserba. Jaunak lurrik onenen jabego zuzena zuen, eta jopuek lantzen zituzten lur horiek.

Masiak. Jaunak nekazariei utzitako lursailak ziren, eta jaunak erabilera-jabegoa zuen. Urtero, nekazariek errenta ordaindu behar zioten jaunari, uztaren parte bat emanez eta urteko egun batzuetan erreserban lan eginez.

Feudoko basoak ere jaunarenak ziren, eta berak erabakitzen zuen nekazariek zertarako erabil zitzaketen (egur egiteko, abereei bazka emateko…).

Nekazaritza lanak oso gogorrak ziren,eta familiako kide guztiek egiten zituzten, are haurrek eta zaharrek ere. Lan-baldintzak izugarri txarrak ziren: egunsentitik ilunabarrera arte lan egiten zuten, lanabes zaharkituak erabiltzen zituzten (goldea eta bestelako tresnak erromatarren garaian erabiltzen zirenen antzekoak ziren…)

Laborantza autartikoa zen, hau da, laboreak familia elikatzeko erabiltzen ziren nagusiki, merkataritzak ez baitzuen batere indarrik 

Labore nagusiak zerealak (garagarra,oloa,garia eta zekalea) eta lekaleak ziren. Mahatsondoak, barazkiak eta frutak ere hazten zituzten. ongarri gutxi zegoenez ( abeerena besterik ez) , lursailen zati batzuk  lurgorri utzi behar izaten zirem eta horren ondorioz, nekazaritzako ekoizpena urria izaten zen.

 Bizi Baldintzak

Biztanle gehienak nekazariak ziren, eta oso bizi latza zen.

Jopuak : Ez ziren gizaki libreak, jaiotzen zirenetik jaunarenak baitziren. Bi daiatzeko, ezkontzeko edo seme-alabei ondasunak uzteko askatasunik ez zuten, k ziren jaunaren baimena behar zuten horretarako.

Bailurak : Lurra lantzearen truke uztaren parte bat emanez jun feudalari ordaindu behar zioten nekazariak ziren.Uzta txarra bazen jopuak bihurtzen ziren

Nekazarien elikadura urria eta txarra zen. Haien elikagaiak ogi beltza, zopak, barazkiak eta arrautzak zen eta okela jaiegun batzuetan ez zuten jaten.

etxebizitzak oso kasarrak eta osasungaitzak ziren. Pezozko, zurezko edo harizko etxola txikiak ziren eta abreak beraiekin bizitzen ziren.

Erasoak gertatzean, feudoko nekazariek gazteluan babesten ziren.

Gazteluak defentsarako prestatuta zeuden. Harrizko bi egitura nagusi zitun, barrualdea inguratzen zuen harresia eta dorre nagusia, beste batzuk babes erretena zuten inguru guztian, beste batzuk leku garaietan eraikitzen zituzten, erasotzaileei hurbiltze eragozteko 

Gazteluak ez ziren bizitzeko erosoak, lehoetan ez zeuzkaten beirarik, zurezko atetzarrez ixten ziren hotzetik babesteko, hormetan tapiz lodiak jartzen ziren, eta zorua lastoz estaltzen zuten 

- Gezi  leihoak 

-Defentsa dorrea

-Zubi altxagarria

-Harresia 

-Babes erretena 

-Ukuilua

-Putzua

-sukaldea

-Patioa

-Almenak

-Dorreak

-Ziega

-Areto nagusia

-Dorre nagusia

-Kapera
-Erronda bidea                                           

Erdi Aroan, Europako kultura kristaua zen. Monasterioak hainbat arrazoiengatik nabarmendu ziren Europan :

-Kultura gune handiak ziren, bertan liburutegiak zeuden eta han jakintza eta pentsamendu klasikoaren obra nagusiak gordetzen zituzten.

-Garrantzi handiko irakaskuntza-lana, garai hartan fraideak ziren irakurtzen eta idazten zekiten pertsona bakannetakoa. Lurra lantzeko teknikak hobetu  zireneta zabaldu zen.

-Laguntza-eginkizuna egiten zituzten, erromesei laguntza eskaintzen zuten eta pobreentzako edo gaixoentzako ospitaleak sortu ziren, lan hori egin ez balute biztanle gehienak ez zuen edukiko osasun-laguntzarik

Ordena Monastikoa :

Aita santuak jarritako arau btazuk bizi diren arabera fraide edo moja taldeak dira ordena monastikoa.

Erdi aroa bizimodu xume eta penitentziakoa izan nahiak sorrarazi zituen orden monastikoa.Lehenetako orden ba zen : beneditar ordena izan zen, San Benedikto Nursiakoak sortu zuen, fraideak hiru boto egin zituzten : pobrezia, kastitatea eta obedentzia. Geroago orden gehiago sortu ziren, ebanjelioetako printzipioak zorritzago betetzeko eta predikazioa zein pobrezia itzultzeko asmoz. HOrietako batzuk zistertarren ordena, XI.mendean frantzikotarren ordena, San Frantzizko Asisko sortua. XII.mendean sortua; eta domingotarren ordena, San Domingo Guzmángoak sortua 

Monasterioak eliza baten inguruan eraikitako eraikin multzoa zen.Abade batek edo Abadesa batek gobernatzen zuen eta  jaun feudalaren rol bera jokatzen zuen manasterioaren inguruko lurretan. Monasterio barruan oso zorroztuta zeuden arauak, Fraideak otoiz eta lana egiten zuten isilik denbora gehiena

Fraideak lan desberdinak egiten zituzten : eskulanak ( soroa landu, etxe abereak hazi, lanabesak eskuz egin…)

Osasun laguntza egiten zuten etortzen ziren pobreei.

Beste batzuek lan intelektualak egiten zituzten ( nobizioak hezi, obra klasikoak itzul, liburuak kopiatu, ikasi…)

Mojeen lan bakarra zen laguntza eskeintzea gaixxoentzat.

Pintura erromanikoaren helburua ( eskulturaren bezelaxe ) erlijioa irakastea eta espiritualtasuna sustatzea zen. Arkitekturaren menpe zegoen eta elizetan, barrualdeko harrizko gainazal guztiak estaltzen zituen : hormak, gangak, eta absideak.

Adierazkortasuna eta sinbolismoa : Giza irudia estatikoa eta espiritualizatua da.Haren eskuak eta begiak izugarri handiak dira

FrontalTasuna : Irudiak eskematizatzeko joera dago.Perspektibarik ez dagoenez, lauak eta mailakatuak dira.

Oso kolore biziak : Irudiak ñarbarmendurik eta bolumenik gabe margotzen dira, trazu lodi eta mailakatuak.

Pantokratorra :  Kristo Maiestatikoa mandrola izeneko zirkulu edo obalo baten barruan, bedeinkapena ematen eta ebanjelioak eskuan.

Ama Birjina : Mandorla batean barruan ageri da, Jesus haurra  magalean daukala eta eskuineko eskuaz bedeinkapena ematen

Erregea ere jaun feudala zen, besteak bezalakoa, bakarrik feudoentan erabil zezakeen erabat boterea.

Agintea indartzeko, beren *dinastiaren*(Familia bereko kide diren erregearen edo subiranoen seriea) izaera sakratua nabarmentzen zuten, sinboloak eta errituak bidez (koroatze zeremoniak) batez ere.

Jaun feudalek gero eta botere handiagoa eskuratu zuten, eta beren gain hartu zituzten ordura arte monarkenak izandako eginkizunak.

-Zergak Biltzea:  Zergak kobratzen zizkieten nekazariei, errota , labea  eta beste erabiltzeagatik. Tasak kobratzen zituzten, beren feudoko bideetan (bidesariak) eta zubietan (zubisariak) salgaiak garraiatzeagatik.

- Justizia administratzea: Beren basailuak epaitzeko auzitegiak zituzten. Zigorrak edo isunak jar zitzazketen haien haurka 

-Txanponak egitea : Noble handiek beren txanponak egiten zituzten.

Eskultura erromanikoa Eliza Katolikoa eta fededunen arteko harremana eta orokorrean Arte erromanikoaren mugimenduaren helburuen barnean txertatua dago. Hortaz, eskultura erromanikoak arkitektura erromanikoarekin lotura estua izan zuen, eta nagusiki Bibliako pasarteak fededun laikoentzat ulergarriak izateko harrizko erliebetan oinarritu zen. Jarduera hau XI. mendean hasi eta XIII. menderarte Europa osoan hedatu zen.

Eskultura erromanikoa, arkitektuaren menpe zegoen erabat eta hartara egokitu beharra zegoen.

Bi eginkizun nagusi zituen: irakastea eta fededunengan debozioa piztea.

Euskultura-lanak  harrizko bibliak ziren, salbamenaren bidea irakasten zutenak.

Eskulturaren  helburua ez zen errelitatea bere horretan jasotzea, baizik  eta    behatzaileen espiritua mugiaraztea. Hori nabarmentzeko, irudiak trinkoak ziren, eta  proportzio deformatuak zituzten. 

Irudien zurruntasuna, komposizioen frontaltasunak areagotua 

eskultura erromanikoa gehienak erliebedunak ziren. Bi kokaleku nagusi zituen: portada (tenpluko sarreran) eta kapitelak (barrualdean eta klaustroan) 

Estatua bakartuzko eskultura erromanikoa urria zen: gurtzarako tailuak besterik ez ziren egiten.

Garai honetan, egiten zituzten eraikuntzak, asko irauteko intentzioarekin eraikitzen zituzten. Eraikuntza mota hauek egiteko gehien erabiltzen zuten materiala harria zen.

Erromanikoa Mendebaldeko Europan garatu zen, XI . eta XII . mendeetan: eskualde batzuetan, XIII. mendera arte iraun zuen.

Batik bat, arte erlijiosoa eta didaktikoa zen, Eliza Katolikoaren zerbitzura sortua. Izan ere, garai hartan, herritar gehienek ez zekiten ez irakurtzen ez idazten, eta arte erromanikoaren helburu nagusia Bibliako irakaspenak haien artean zabaltzea zen.

Erromanikoaren sorrerak eta hedapenak lotura zuzena dute milurtekoaren amaierak eragindako krisi espiritualarekin eta erlijio-ordenek jasotako dohaintzarekin. Haiei esker, elizak eta monasterioak eraiki ziren. XI. mendeko egonkortasun politikoak eta ekonomiaren garapenak eromanikoa zabaltzea bultzatu zuen.

Arkitektura erromanikoak erromatar elementuak ditu, eta bizantziar artearen nahiz germaniar herrien artearen eragina. Estilo homogeneoa izan arren, eskualde batetik bestera asko aldatzen zen.

Arte erromanikoaren eraikin garrantzitsuenak elizak izan ziren. Hauexek dira haien ezaugarri nagusiak: