Đến thế kỉ 12, khi các samurai nắm quyền chính trị thì võ Sumo mới chính thức được ứng dụng trong các trận chiến. Vào thời kỳ Edo (1603-1868) các cuộc đấu võ sumo thường có mặt trong các lễ hội đền.

Cuối cùng, đến cuối thời Minh Trị (1868-1912), võ Sumo mới được công nhận là môn thể thao của dân tộc. Được Thiên hoàng bảo trợ, sumo ngày càng phát triển, được tôn sùng và lan rộng thành môn thể thao của nước Nhật và vẫn được duy trì tinh thần ấy cho đến tận ngày nay.

Tiêu chuẩn để được chọn vào nơi đào tạo võ sĩ Sumo tại Nhật là thanh thiếu niên ở độ tuổi 15 - 23 tuổi, học vấn từ trung học cơ sở trở lên, chiều cao tối thiểu là 1,67 mét và cân nặng tối thiểu là 67 kg. Không những thế, võ sĩ Sumo phải là người xuất thân từ gia đình nề nếp, gia giáo, phải có sự tiến cử từ những người trong giới Sumo Nhật Bản thì mới được bước chân vào con đường trở thành võ sĩ Sumo.

Một Sumo sẽ chẳng bao giờ phải lo lắng về tiền bạc cho việc ăn ở, đào tạp, huấn luyện và cả thi đấu, bởi tất cả mọi hoạt động đều được các doanh nghiệp lớn ở Nhật tài trợ cho họ thông qua Hiệp hội Sumo Nhật. Cái mà các võ sĩ Sumo cần chính là sự kiên trì, bền bĩ, quyết tâm theo đuổi ước mơ của mình và cả ý chí để vượt qua quá trình tập luyện gian khổ.

Vượt qua các vòng loại, tiếp đến là các kỳ kiểm tra về sức khỏe như thị lực, tốc độ, sức bền, sự nhanh nhạy... Những người không đạt được tiêu chuẩn sẽ phải trở về nhà. Các võ sinh còn lại bước vào quá trình luyện tập, ăn uống cùng nhau dưới sự điều hành bởi một Oyakata trong vòng hai năm để tăng trọng lượng mà một Sumo cần phải có.

Thời gian tập luyện mỗi ngày của các võ sinh bắt đầu từ 5 giờ sáng tới 11 giờ trưa, sau đó họ mới ăn bữa sáng. Sau khi ngủ trưa, đến chiều, các võ sinh có thời gian thư giãn theo sở thích riêng, như xem TV, đọc sách. Ngủ sau khi ăn no là cách để các võ sĩ tăng cân nhanh. Bởi bên cạnh chiến thuật thì cân nặng có vai trò quan trọng góp phần làm nên chiến thắng của võ sĩ sumo trong các trận thi đấu.

Như vậy, Sumo không dành cho tất cả mọi người bởi chỉ những ai hội đủ các điều kiện mới được nhập môn, phải khổ công tập luyện mới có thể trở thành võ sĩ có hạng và được lên võ đài.

Võ sĩ sumo được mọi người tôn vinh như các vị ‘thánh sống’, tuân thủ lời thề tuyệt đối gắn bó trọn đời với sumo. Họ nhận sự tôn trọng gần như tuyệt đối do được cho là 'đệ tử của các thần linh'. Người Nhật khâm phục võ sĩ sumo bởi những người đàn ông hộ pháp trải qua cuộc sống khổ luyện lâu dài, hà khắc và kỷ luật, cả về thể chất lẫn tinh thần để có sức mạnh.
Tại Nhật, sumo có số lượng người hâm mộ đông hơn bất cứ môn thể thao nào khác, trừ bóng chày. Công dân Nhật ở mọi giới tính, độ tuổi, thành phần xã hội đều là những cổ động viên nhiệt tình cho sumo.

Hàng năm, các giải đấu thu hút khoảng 60 triệu khán giả xem những trận thi đấu trực tiếp và trên truyền hình. Người Nhật không tiếc tiền mua vé vào cửa lên đến 43.000 yen (8 triệu đồng) để được xem trận đấu có võ sĩ mình yêu thích hay ngồi nhiều giờ để theo dõi các trận thi đấu.
Võ sĩ sumo có thu nhập cực kỳ cao, lương bổng thuộc hàng ‘đại gia’ so với các môn thể thao khác. Khi ở giai đoạn thi đấu, họ hầu như được các nhà tài trợ đài thọ tất cả các chi phí bên cạnh đãi ngộ hậu hĩnh từ Hiệp hội Sumo. Các võ sĩ có cấp càng cao thì tiền thu về càng nhiều.

Theo thống kê năm 2006, lương cơ bản hàng tháng của võ sĩ sumo cấp yokozuna vào 30.500 USD/tháng (682 triệu đồng), cấp thấp hơn: Ozeki là 25.000 USD (khoảng 560 triệu đồng), Sanyaku là 18.000 USD (khoảng 403 triệu đồng), Maegashira 14.000 USD (khoảng 313 triệu đồng), Juryo là 11.000 USD (khoảng 246 triệu đồng).

Chưa hết, họ còn thu từ rất nhiều khoản ‘thêm’ khác. Mỗi trận thắng, họ có số tiền thưởng lớn gấp nhiều lần lương cơ bản, tiền thưởng tính theo thâm niên và hiệu suất thi đấu, tiền từ quảng cáo cho môn thể thao sumo… Tổng cộng, hàng năm, võ sĩ sumo bỏ túi số tiền khổng lồ. Ví dụ, những năm 2000, võ sĩ Asashoryu có thu nhập 1,3 triệu USD/năm (29 tỉ đồng).
Lúc nghỉ hưu, dù không có lương chính thức nhưng võ sĩ sumo lại được nhận lãnh một khoản gọi là tiền trợ cấp hàng tháng. Các võ sĩ cũng có thể mở lò luyện hay chuyển sang các ngành khác tiếp tục kiếm tiền. Do đó, cuộc sống của các võ sĩ sumo trong khi thi đấu hay khi đã nghỉ hưu đều thoải mái. Những võ sĩ tiếng tăm sở hữu nhà lầu xe hơi, sống vương giả là chuyện bình thường. Người phụ nữ bên cạnh họ không phải lo lắng gì đến điều kiện vật chất.

Võ đài là một nền đất vuông cao, với vòng rơm bện rộng 4,55 mét chôn một nửa duới đất. Võ sĩ thì tóc vấn nguợc kiểu cổ, chỉ đóng khố, trong các buổi lễ còn mặc thêm một khăn lớn phía truớc gọi là "kesho-mawashi" bản to thật dày với hoa văn riêng của từng võ sĩ và đai bện bằng vải và giấy và cắt theo các hoa văn trong Thần Ðạo. Trước khi đấu thì các võ sĩ đều bốc một nắm muối tung lên để trừ tà, và chồm mình tại hai vạch rơm cách nhau khoảng 80 cm, nghênh nhau 3 lần mới thực sự đấu. Khởi đầu trận đấu, hai bên phải cùng động thủ thì mới hợp lệ, nếu chỉ có một bên động thủ thì phải đấu lại từ đầu.

Trọng tài trong trận đấu sumo được gọi là Gyoji, thường là một người chỉ khoảng 45-55 kg, mặc như một thầy cúng Thần đạo, miệng thì hò hét "nhào vô", tay cầm thẻ lệnh trông giống cái "quạt" gọi là "gunbai" để ra lệnh. Bốn góc có 4 trọng tài phụ, đều là các tay võ sĩ nổi tiếng đã về hưu.

Những pha đụng độ đầu tiên sẽ là những “cái ôm” sấm sét! Để chiến thắng, các võ sĩ cần phải đẩy ngã đối thủ hoặc đẩy họ ra khỏi “dohyo” hay vòng tròn trên võ đài. Chỉ được phép kéo dây đai Mawashi của đối thủ, nhưng không được phép kéo dây đeo quanh háng. Cuộc đấu diễn ra ngắn nhưng với cường độ cao, hầu hết chỉ dưới 1 phút.

Nhìn những võ sĩ Sumo to béo dữ dội, chắc du khách sẽ nghĩ đây là trò chơi bắp thịt, nhưng sự thật thì hoàn toàn trái ngược. Sumo là môn thể thao đầy tính thẩm mỹ và nghệ thuật. Trong Sumo không phải sức mạnh bắp thịt mà chính sự khéo léo và khôn ngoan mới là yếu tố quyết định thắng lợi cuối cùng. Hiện nay môn võ Sumo – một đại biểu của tinh thần văn hoá Nhật Bản không chỉ phát triển ở đất nước hoa Anh Đào mà còn mở rộng trên toàn thế giới.