Жасанды интеллект жеке ғылыми бағыт ретінде XX ғасырдың екінші жартысында пайда болды (бұл көбінесе, кибернетиканың дамуына тәуелді болатын). Басқару талдау, салыстыру, ақпаратты өңдеу, болжамды жасау, жорамалдың дұрыстығын дәлелдеу (яғни интеллектуалды қызметіне жататын операциялар) негізінде шешімді қабылдаумен байланысты болады.

Жасанды интеллект дамуының екі бағыты бар:

• мамандандырылған жасанды интеллект жүйелерін адам мүмкіндіктеріне жақындатумен және олардың адам табиғатымен жүзеге асырылатын интеграциясымен байланысты мәселелерді шешу;

• бұрыннан жасалған жасанды интеллект жүйелерін адамзаттың мәселелерін шешуге қабілетті бір жүйеге біріктіруді білдіретін жасанды интеллект құру.

• 1950–1960 жылдар. ЖИ негізін салу, алгоритмдерді құру. 1

• 1970–1980 жылдар. Эксперттік жүйелерді дамыту. 1

• 1990–2000 жылдар. Машиналық оқыту әдістерінің дамуымен ЖИ жаңа серпін алды. 1

• 2010 жылдардан бері. Тереңдетілген оқыту және үлкен мәліметтерді өңдеу қабілеттері ЖИ-ді жаңа деңгейге шығарды 

1. 1940–1956 жж. – Теориялық негіз қалыптасуы.
   ЖИ идеясы мен алғашқы нейрондық модельдер пайда болды (А. Тьюринг, У. Маккаллох).

2. 1956–1974 жж. – Классикалық кезең.
   «Жасанды интеллект» ұғымы ресми енгізілді, алғашқы бағдарламалар мен тілдер (LISP) жасалды.

3. 1974–1980 жж. – Дағдарыс кезеңі.
   Техникалық шектеулер мен нәтижесіздіктен қаржыландыру азайды.

4. 1980–2000 жж. – Эксперттік жүйелер дәуірі.
   ЖИ медицина, инженерия сияқты салаларда қолданылды.

5. 2000 жылдан бастап – Интеллектуалды технологиялар кезеңі.
   Машиналық оқыту, нейрондық желілер, үлкен деректер мен генеративті ЖИ (мысалы, ChatGPT) дамыды.

1. 1940–1950 жж. – Нейрондық модельдер (Маккаллок, Питтс), Тьюрингтің идеялары.

2. 1956 ж. – Дартмут конференциясы, «AI» термині енгізілді.

3. 1960–1970 жж. – Алғашқы бағдарламалар (ELIZA, SHRDLU), символдық ЖИ.

4. 1980 ж. – Маман жүйелер дәуірі (MYCIN).

5. 1990–2000 жж. – Нейрондық желілер мен машиналық оқыту.

6. 2010 жылдан бері – Deep learning, GPT, AlphaGo, генеративті модельдер.

Негізгі әдебиеттер:

• Russell & Norvig Artificial Intelligence: A Modern Approach

• Nilsson The Quest for Artificial Intelligence

• McCorduck Machines Who Think

1940‑1950 жж. – алғашқы идеялар, есептеу машиналарыЕсептеу, кибернетика, нейрон тәрізді модельдер- 1943: МакКаллок пен Питтс – нейрондық желінің алғашқы модельдері.
- 1950: Алан Тьюринг – “Computing Machinery and Intelligence” мақала, Тьюринг тесті.
- Цифрлы компьютерлердің архитектурасының даму бастамалары.

1956 ж. – жасанды интеллект саласының қалыптасуыDartmouth конференциясы- 1956 жылы Дармут колледжінде өткен семинар: Джон Маккарти, Марвин Минский, Nathan Rochester, Claude Shannon және басқа ғалымдар қатысқан. Осы шара жасанды интеллект терминін енгізді.

1950‑1960 жж. – символдық AI және алғашқы жүйелерСимволдық логика, ойын‑программалары, алғашқы чат‑боттар- 1956: Logic Theorist (Allen Newell, Herbert A. Simon)
- 1958: Lisp тілі Джон Маккарти тарапынан ұсынылды.
- 1966‑67: ELIZA (Joseph Weizenbaum) – алғашқы табиғи тілде сөйлесетін бағдарлама.
- Бұл кезеңде шахмат, шифр‑бөлгіш, ойын‑алгоритмдер арқылы зерттеулер жүргізілді.

1970‑1980 жж. – алғашқы “қыс мезгілдері” (AI Winters), сараптамалық жүйелерСараптамалық жүйелердің өрлеуі, кейінгі қызғаныштың сөнуі- 1973: Lighthill Report (Ұлыбритания) – жасанды интеллект зерттеулерінің көп бөлігін сынға алған, қаржыландыруды азайтқан.

- 1970‑80‑жж: MYCIN, DENDRAL сияқты сараптамалық жүйелер пайда болды; медициналық диагностикаларға қолданылды.
- Яғни, үміттер үлкен болғанымен, шынайылықта көптеген шектеулер болды: есептеу қуаты, деректердің жетіспеушілігі, алгоритмдердің әлсіздігі.

1980‑1990 жж. – қайта өрлеу, машиналық оқыту әдістерінің дамуыSymbolic‑дан статистикалық / оқытылатын үлгілерге көшу- 1980‑жж: сараптамалық жүйелер коммерцияда қолданыла бастады (мысалы XCON жүйесі).
- 1986: Backpropagation алгоритмы нейрон желілерін оқыту үшін қайта ашылды және танымал болды.
- 1980‑90‑жж: эксперттік жүйелердің шектеулері белгілі бола бастады, статистикалық модельдер, нейрондық желілер қайта қаралды. assets.ctfassets.net+2arXiv+21990‑2000 жж. – деректер, есептеу қуаты және қолданбаларBig Data, SVM, компьютерлік көру, веб‑технологиялар- 1997: IBM Deep Blue шахматшы Гарри Каспаровты жеңді.
- Қозғалатын агенттер, робот техникасы, табиғи тілдерді өңдеу саласының дамуы.
- Ядролық машина оқыту (kernel methods), статистикалық модельдер кеңінен тарады. Википедия+2assets.ctfassets.net+22010‑жж. бастап – терең оқыту және қазіргі революцияDeep Learning, генеративті модельдер, тілдік үлгілер (LLM), мультимодальді жүйелер- 2012: AlexNet конкурста жеңіп, компьютерлік көру саласында үлкен серпіліс.
- 2016: AlphaGo Lee Sedol‑ды жеңді.
- Соңғы жылдар: GPT‑3, GPT‑4 секілді үлкен тілдік модельдер; DALL·E, Stable Diffusion сияқты текстен сурет генерациялайтын жүйелер.
- Генеративті ЖИ, “transformer” архитектурасының тәсілдері кең қолданыс тапты. Coursera+2arXiv+2

Кейбір маңызды теориялық мәселелер мен бөгеттер

• Этикалық, құқықтық мәселелер: ЖИ‑ның қауіптілігі, жеке өмірге әсері, биас, әділдік мәселелері.

• Құрылымдық шектеулер: белгіленген символдық әдістердің бейімделгіштігі, үлкен деректер мен есептеу қуаты қажеттілігі.

• “Қыстау мезгілдері” (AI winters) – зерттеулерге сенім төмендеген, қаржыландыру қысқарған кезеңдер.

Әдебиеттер тізімі

Төменде қолданылған негізгі әдебиеттер:

1. Schmidhuber, Jürgen. Annotated History of Modern AI and Deep Learning. arXiv preprint arXiv:2212.11279, 2022. arXiv

2. Schmidhuber, Jürgen. Deep Learning: Our Miraculous Year 1990‑1991. arXiv:2005.05744, 2020. arXiv

3. Russell, Stuart J.; Norvig, Peter. Artificial Intelligence: A Modern Approach. Prentice Hall. Басылымның бірінші басылымы 1995, соңғы (төртінші) басылымы 2020. people.eecs.berkeley.edu+2sciepub.com+2

4. Lighthill, James. Artificial Intelligence: A General Survey (Lighthill Report), 1973. Википедия

5. АИ тарихы‑таймлайн‑ресурстар: Timeline of artificial intelligence (Wikipedia) Википедия; AI History Timeline – European Commission AI Watch

Жасанды интеллект жеке ғылыми бағыт ретінде XX ғасырдың екінші жартысында пайда болды (бұл көбінесе, кибернетиканың дамуына тәуелді болатын). Басқару талдау, салыстыру, ақпаратты өңдеу, болжамды жасау, жорамалдың дұрыстығын дәлелдеу (яғни интеллектуалды қызметіне жататын операциялар) негізінде шешімді қабылдаумен байланысты болады.

Жасанды интеллект дамуының екі бағыты бар:

• мамандандырылған жасанды интеллект жүйелерін адам мүмкіндіктеріне жақындатумен және олардың адам табиғатымен жүзеге асырылатын интеграциясымен байланысты мәселелерді шешу;

• бұрыннан жасалған жасанды интеллект жүйелерін адамзаттың мәселелерін шешуге қабілетті бір жүйеге біріктіруді білдіретін жасанды интеллект құру.

• https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82