ძვ. წ. III-I საუკუნეებში იგი განაგრძობს არსებობას, როგორც იბერიის სახელმწიფოს ერთ-ერთი ადმინისტრაციულ პოლიტიკური  ცენტრი.  V-IV  საუკუნეებში საირხე კოლხეთის სამეფოს ერთ-ერთი ადმინისტრაციული ცენტრი იყო. საირხის აღმოჩენები ადასტურებს იმას რომ უძველესი ცივილიზაციის ხალხი ვართ. „საირხეში აღმოჩენილ სხვა უამრავ ნივთს შორის უნიკალურია სამი ნივთი, რომელიც არც ერთ სხვა ცივილიზაციაში არ აღმოჩენილა , ესენია: კონუსური ფორმის ოქროს თასი, ვერცხლის დიადემა და ოქროს ზოდი.“

საირხის არქეოლოგიურ ექსპედიციას სათავეში ედგა არქეოლოგი, ისტორიკოსი, ჯურხა ნადირაძე ეს არქეოლოგიური ექსპედიცია მიმდინარეობდა 1982-1986 წლებში. იმდენად მნიშვნელოვანი იყო საირხის არქეოლოგიური გათხრების შედეგად აღმოჩენილი სიმდიდრე რომ ისტორიკოსი ელდარ ნადირაძე ამბობდა „თვით შლიმანსაც კი „შეშურდებოდა“ რომელმაც ლეგენდარული ქალაქი ტროა აღმოჩინა.“
   I  chose one of the oldest monuments, nakalakari of sairkhe. It is localed in sairkhe village of sachkheri municipality in imereti area, it is a multi-ethnic archaeological monument and was built in BC. Year it covers the 8 th century. Today it has been fully excavated ans studied. In the hills of sakhoveli and in the territory of nakalakari a settlement, a monastery, a beautiful base of a cult tempe, valuable jewelry, ceramics and  other diverse archaeological materials were discovered.

BC. Year in III-I centuries, it continues to exist as one of the administrative political centers of the Iberian state. In the 5-th-4-th centuries, sairkhe was one administrative centers of the kingdom of kolkheti. The discoveries of sairkhe confirm that we are people of an ancient civilization. “among the many other objects found at sairkhe, three are unique that have not been found in any other civilization:a conical gold cup, a silver diadem, and a gold rod.”

The archeological expendition of sairkhe was headed by the archaeologist, historian, jurkha nadiradze. This archaeological expendition took place in 1982-1986. The wealth discovered as e result of the archeological excavations of sairkhi was so amazing that historian Eldar Nadiradze said that “even shliman himself would be ,,jealous “ of discovering the legendary city of Troy.”

 At the top of Sachkheri, in the village of Koreti, there is a real ethnographic museum of Georgian wine.  An open-air museum, where the Sharvadze cellars and tanks are installed.  This cellar belongs to Sharvadze.  They were the princes of Abkhazia, the three brothers died.  They came to Satseretelo and told Tseretelo residents that they will accept you if you register as peasants.  They were registered as peasants and then given uninhabited places where they come from around the 17th century.  It is one of the wineries in the world, because there are few wineries in different countries of the world except Georgia.  There are 12 main wineries in Georgia that mainly produce white grapes: Tsitska, Donghlab and Kvishkhur.  Black grapes are also being used in the cellar of Sharvadze, they are: Old Black, Saferavi and others.  Presses were mainly made of lime wood.  There are 60 coke pitchers and 40 liters of coke.

 A district of whitewashed cellars, located on a hill divided by shacks.  The area of ​​wineries is one of the clearest examples of how tradition lives on.  It is one of the most vivid examples and illustrations of the tradition of making wine in Kvevri.

Noteworthy are the carved tympanums of the north-west entrances and the fronts of the west and east windows, titles and paired twisted "columns", which are similar to the decoration of the monuments of X-XI centuries in Tao-Klarjeti. The carvings are done at a high professional level.

The carvings are done at a high professional level. Initially, the church had pillars, which were destroyed along with the remains of the old buildings during the renovation of the building at the beginning of the 20th century. With the financing of the Georgian Monuments Protection Fund (Georgian philanthropist Bidzinaivanishvili), the restoration of the Church of the Virgin Mary began and has not yet been completed (architect-restorert.). The Church of the Holy Mother of God of Evegi was granted the status of a monument of cultural heritage on March 30, 2006 by the Ministry of Culture, Monument Protection, and Sports of Georgia, and on November 7 of the same year, in accordance with the Decree No. 665 of the President of Georgia, it was granted the category of immovable cultural monument of national importance 

The image of a bearded man dressed in a turban is highlighted. He wears a long priestly robe that falls to his ankles, holds an open book in his left hand, and holds his right hand close to his chest. On both sides of the figure, there is an engraved Asomathuruli inscription. According to these inscriptions, it is possible to ask Saint Nicholas. The artistic-stylistic character of the Jalaurti relief is similar to the 10th century stone plastic models.

The relief of Jalaurti is also important because it is the earliest example among the images of St. Nicholas known in Georgian art." we read in the article. Currently, the relief of Jalaurti is kept in the altar of the 19th century church named after St. George in the village of Jalurti.

ჭალის წმინდა გიორგის ეკლესია 1510 წლით თარიღდება. ერთნავიანი ბაზილიკა მდინარე ყვირილას მარჯვენა მხარეს მდებარეობს. შუა საუკუნეების მცირე ზომის ეკლესია აბაშიძეების საკუთრებას წარმოადგენდა. ტაძარი დაფარულია ფრესკული წარწერებით. ჩრდილოეთ კედელზე კანკელის მახლობლად აბაშიძეების გამოსახულებები გაირჩევა: „აბაშა აბაშიძის — ეკლესიის აღმშენებლის, მისი მეუღლის, კეკლუცის – საწვერელა ჩიჟავაძის ქალიშვილისა, რაჭის ერისთავის კახაბერ III–ის შთამომავლისა, ლომინ აბაშიძის მეუღლის − გულნარასი, დადიანის ასულისა, ძმა იანიკოსთან და შერმაზან აბაშიძესთან ერთად“.

ეკლესიის დასავლეთ შესასვლელის ტიმპანზე 8 სტრიქონად ასომთავრულად სამშენებლო წარწერაა ამოკვეთილი. ტიმპანი ყვითელი ქვიშაქვის ნახევარწრიულ ფილას წარმოადგენს, რომლის ზომებია: 140 X 70 X 21 სმ. ტიმპანს ზემოდან სხვა ქვების მაღალი წარბი შემოუყვება, რომელსაც წარწერა ჩამორეცხვისგან დაუცავს. წარწერის პირველი შვიდი სტრიქონი ნახევარწრიულად, ხოლო ბოლო ჰორიზონტალურადაა ამოკვეთილი. წარწერაში დასმული თარიღის ქორონიკონი - რჟჱ, მეცამეტე მოქცევაში ჩასმისას 1510 წელს უტოლდება.

ეკლესიის სამხრეთი შესასვლელის ტიმპანზე ასომთავრული დამწრელობით ხუთი სტრიქონია ამოკვეთილი. ფილის ქვედა მარცხენა ნაწილი წარწერითურთ გადარეცხილია. წარწერის სტრიქონები ნახევარწრიულადაა ამოკვეთილი. პალეოგრაფიული ნიშნებითა და წარწერაში მოხსენიებული პირების მოღვაწეობის ხანის მიხედვითაც, ტაძარი XVI საუკუნის I ნახევრით თარიღდება

ეკლესიას ირგვლივ მარადმწვანე ტყე აკრავს. ტაძარი დღემდე მოქმედია.

2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად, ჭალის წმინდა გიორგის ეკლესიას ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია მიენიჭა.

 St. George's Church of Chala also known as Abashidze Church, is an immovable cultural monument of the category of national importance in Chala village of Sachkheri municipality in Imereti area.

 Church of St. George of Chali dates back to 1510.  The one-nave basilica is located on the right side of the Kvrila river.  A small medieval church was the property of the Abashidze family.  The temple is covered with fresco inscriptions.  On the north wall, near Kankeli, the images of Abashidze can be distinguished: "Abasha Abashidze - the builder of the church, his wife, Keklutsi - daughter of Satsverela Chizhavadze, a descendant of Eristavi Kakhaber III of Racha, Gulnarasi, wife of Lomin Abashidze, Dadiani's daughter, brother Yanikos and Shermazan Abashidze."

 On the tympanum of the western entrance of the church, there is a construction inscription carved in 8 lines.  The tympanum is a semicircular slab of yellow sandstone, the dimensions of which are: 140 X 70 X 21 cm.  The tympanum is surrounded by a high ridge of other stones, which will protect the inscription from being washed away.  The first seven lines of the inscription are incised in a semicircle, and the last one is incised horizontally.  Coronicon of the date written in the inscription - ржჱ, when inserted into the thirteenth tide, equals 1510.

 On the tympanum of the southern entrance of the church, five lines are carved in Asomatru script.  The lower left part of the slab is washed away with the inscription.  The lines of the inscription are carved in a semicircle.  According to paleographic signs and the age of the persons mentioned in the inscription, the temple dates back to the first half of the 16th century.

 Evergreen forest surrounds the church.  The temple is still active.

 On November 7, 2006, according to the decree of the President of Georgia, Chala St. George Church was awarded the category of immovable cultural monument of national importance.

ციხეს ირგვლივ გალავანი აქვს შემორტყმული, რომელშიც დარბაზული ეკლესიაცაა მოქცეული. ციხე ისეა დანგრეული, რომ მისი ადრინდელი სახის წარმოდგენა შეუძლებელია. მისი მაღლივი ნაწილის კედლების ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეა მხოლოდ აღმართული დაახლოებით 7-8 მეტრამდე, იკითხება სამი სართული. ჩრდილო კედლის ქვედა ნაწილში ბუხარი ყოფილა მოწყობილი. დასავლეთიდან ციხის ამ ნაწილს ჩრდილო-სამხრეთი მიმართულების საკმაოდ დიდი კედელი ესაზღვრება, რომლის ზემო, შუა ნაწილიდან ოდნავ ჩრდილოეთით თაღოვანი ღიობის ფრაგმენტია, მის ქვემოთ კი კედელი საკმაოდ დიდზეა გამონგრეული. გარე მხრიდან კედლები ყორე, ნამსხვრევი ქვითაა ამოყვანილი, რომელთა შორის არე კირის დუღაბითაა ამოვსებული. 1975 წელს, წერეთლების უბანს ციხის შემორჩენილი მაღლივი ნაწილის კუთხეში ყორექვის კედელი ამოუშენებიათ, რომელშიც ომში დაღუპულთა ხსოვნისადმი მიძღვნილი მემორიალური დაფა ჩაუსვამთ. დაფის ქვემოთ კი მოზრდილი სწორკუთხა ქვაა სამი ჯვრის ბარელიეფური გამოსახულებით. ამჟამად ბარელიეფი ციხის ეკლესიის კედელშია ჩასმული.

 The fortress in Chorvila village of Sachkheri municipality.  It is located in the east of the village, on a small hill.  Belongs to the late Middle Ages.

 The castle is surrounded by a wall, in which the hall church is also enclosed.  The castle is so ruined that it is impossible to imagine its former appearance.  The north-western corner of the walls of its highest part is only raised to about 7-8 meters, three stories are read.  A fireplace was installed in the lower part of the northern wall.  From the west, this part of the castle is bordered by a rather large wall in the north-south direction, the upper part of which is a fragment of an arched opening slightly north of the middle part, and below it, the wall has collapsed to a large extent.  From the outside, the walls are made of broken stone, the space between which is filled with lime.  In 1975, in Tseretelebi district, in the corner of the remaining high-rise part of the castle, a birch wall was built, in which a memorial plaque dedicated to the memory of those who died in the war will be inserted.  Below the board is a raised rectangular stone with a bas-relief image of three crosses.  Currently, the bas-relief is embedded in the wall of the castle church.

გადმოცემის თანახმად, სასიმამროს (დავით აბაშიძეს) პაპუნა წერეთელისათვის უარი უთქვამს ქალიშვილის გატანებაზე, მიზეზად კი ის დაუსახელებია, რომ მას ციხე არ ჰქონდა. ამის შემდეგ პაპუნა წერეთელს ციხე აუშენებია და სასიმამროსთვის შეუთვლია „მოდი ნახეო“.

სხვადასხვა დროს ეკუთვნოდა ფალავანდიშვილების და საჩხერელი წერეთლების ფეოდალურ საგვარეულოებს. 1735 წელს მოდინახეს ციხეში თავს აფარებდა იმერეთის მსხვილი ფეოდალი პაპუნა წერეთელი, რომელიც მეფეს აუჯანყდა. იმერეთის მეფე ალექსანდრე V-მ რამდენიმეჯერ სცადა ციხის აღება, მაგრამ უშედეგოდ. 1766 წელს, იმერეთში ოსმალთა ლაშქრობის დროს, მოდინახეს ციხეში გაიხიზნა მეფე სოლომონ I. 1767 წელს წერეთლების ფეოდალურმა საგვარეულომ მოდინახეს ციხე მეფეს დაუთმო. იმერეთის აჯანყების (1810) დროს მოდინახეს ციხე აჯანყებულებს ეკავათ. იმავე წლის მარტში რუსული არმიის ნაწილებმა აიღეს და იქ თავისი გარნიზონი ჩააყენეს. შემდგომში მოდინახეს ციხემ დაკარგა სტრატეგიული მნიშვნელობა.

მოდნახეს აღება მოწინააღმდეგისათვის ყოველთვის დიდ სირთულეს წარმოადგენდა, რადგან ის დასახლებული პუნქტიდან საკმაოდ დაშორებულია და ციცაბო ფერდობზე მდებარეობს. სწორედ ამიტომ მისი დამორჩილება იერიშით ვერავინ შეძლო. მოდინახე მხოლოდ ერთხელ ჩავარდა მტრის (ამ შემთხვევაში რუსების) ხელში, როდესაც გარნიზონის მეთაური ქალი იყო, მეციხოვნეებს პროდუქტი გამოელიათ და ციხის ბინადართა შორის გამცემი გამოჩნდა.

1830-იან წლებში ციხე სანახევროდ დანგრეული იყო. ციხეზე იდგა ორი ძველი კულევრინი. შემორჩენილი იყო კედლების ნაწილი და შვიდი კოშკი. ციხე 1991 წლის მიწისძვრამ ისე დააზიანა, რომ დღეს მისი კოშკების კვალი მთლიანადაა გამქრალი, კედლები კი ძალზედ დაზიანებული. მიუხედავად მისი უმძიმესი მდგომარეობისა მოდინახე დიდ შთაბეჭდილებას ახდენს მნახველზე. ციხიდან იშლება ულამაზესი ხედი მდ. ყვირილის ხეობაზე, ასევე იმერეთისა და რაჭის მთებზე.

ციხე იდგა ცარცოვანი კირქვის მაღალ თხემზე, რომლის ფერდობზეც ორი მხრიდან ადიოდა გზა. ციხეს ჰქონდა ორი გრძელი კედელი, რომლიდანაც ერთი ჩაკეტილი იყო მაღალი კოშკით, ხოლო მეორე კედლის ბოლოში ორი კოშკი იდგა. შუა სივრცეში იდგა სახლი, სამლოცველო და საპყრობილე. ეზოში ჩამარხული იყო ქვევრები.

მოდინახე ცნობილი არქეოლოგოური ძეგლიცაა. აქ არქეოლოგიურ სამუშაოებს აწარმოებდა 1967-1975 წლებში ქართველი მკვლევარი ხელმძღვანელები შალვა ამირანაშვილი და ჯურხა ნადირაძე 3 ეპოქის ნამოსახლარს: ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის გვიანდელი საფეხურის (ძვ. წ. XXV-XX სს.), გვიანდელი ბრინჯაოს - ადრინდელი რკინის ხანის (ძვ. წ. XIV-VII სს.) და ადრინდელი ანტიკური ხანის (ძვ. წ. VI-V სს.) დასახლება გაფართოებულია ძვ. წ. I ათასწლეულის შუა წლებში. მოდინახეს ციხე გორანამოსახლარია და აქ უძველესი მოსახლეობის გაჩენა მოხერხებული სტრატეგიული მდებარეობით იყო გაპირობებული. ციხის შიდა ეზოში აღმოჩნდა ანტიკური ხანის ქვათლილები, უცხოური და ადგილობრივი კერამიკა.

გათხრილია აგრეთვე სხვადასხვა დროის სამაროვნები: შუა და გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის მიჯნის (ძვ. წ. XVI-XV სს.), გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის (ძვ. წ. XV-X სს.), ადრინდელი ანტიკური (ძვ. წ. III-II სს.) და გვიანდელი ანტიკური ხანისა (ახ. წ. IV ს.).ძვ. წ. XVI-XV საუკუნეების ქვაყრილიანისამარხები უმთავრესად კოლექტიურია. მიცვალებულები ესვენენ მარჯვნივ ან ნარცხნივ გვერდზე ხელფეხმოკეცილად. დაკრძალვის ეს წესი შეცვლილა ადრინდელ ანტიკურ და ელინისტურ ხანაში. მხოლოდ გვიანდელი ანტიკური ხანის სამარხებში მამაკაცები ესვენენ გულაღმა. ეს ცვლილება ქვეყანაში ქრისტიანობის გავრცელებით უნდააიხსნას.

According to the narration, Sasimamro (Davit Abashidze) refused to take his daughter to Papuna Tsereteli, and the reason was that he did not have a prison. After that, Papuna Tsereteli built a castle and counted it as "come and see" for the kingdom.

At different times it belonged to the feudal clans of Falavandishvili and Sachkhereli Tsereteli. In 1735, Papuna Tsereteli, a large feudal lord of Imereti, who rebelled against the king, was taking refuge in the Modikha prison. King Alexander V of Imereti tried several times to capture the castle, but to no avail. In 1766, during the Ottoman campaign in Imereti, King Solomon I stayed in the Modikha castle. In 1767, the Tsereteli feudal clan gave the Modikha castle to the king. During the Imereti Uprising (1810), the Modinha Castle was occupied by the rebels. In March of the same year, units of the Russian army took over and set up their garrison there. Subsequently, the fortress lost its strategic importance.

Taking Modnakha was always a great difficulty for the enemy, because it is quite far from the settlement and is located on a steep slope. That is why no one was able to subdue him with an attack. Modikha fell into the hands of the enemy (in this case the Russians) only once, when the commander of the garrison was a woman, the farmers were deprived of the product, and a traitor appeared among the inhabitants of the castle.

In the 1830s, the castle was half destroyed. There were two old Kulevrins standing on the castle. Part of the walls and seven towers were preserved. The castle was damaged by the 1991 earthquake so much that today the traces of its towers have completely disappeared, and the walls are badly damaged. Despite its worst condition, Modikha makes a great impression on the visitor. From the castle there is a beautiful view of the river. On the valley of Khurili, as well as on the mountains of Imereti and Rachi.

The fort stood on a high crest of chalky limestone, on the slope of which a road ascended from both sides. The castle had two long walls, one of which was enclosed by a high tower, and at the end of the other wall there were two towers. In the middle space stood a house, a chapel and a prison. Pitchers were buried in the yard.

Modikha is also a famous archaeological monument. Here, in 1967-1975, the Georgian research leaders Shalva Amiranashvili and Jurkha Nadiradze carried out archaeological work on the inhabitants of 3 eras: the late stage of the Early Bronze Age (XXV-XX centuries BC), the Late Bronze - Early Iron Age (XIV-XX centuries BC) 7th century) and the settlement of earlier antiquity (6th-5th centuries BC) was expanded in BC. year In the middle of the 1st millennium. Modinahe Castle is inhabited by mountain people, and the emergence of the ancient population here was due to its convenient strategic location. In the inner yard of the castle, ancient stones, foreign and local ceramics were found.

The burials of different times were also excavated: the end of the Middle and Late Bronze Age (XVI-XV centuries BC), Late Bronze Age (XV-X centuries BC), Early Antiquity (III-II centuries BC .) and Late Antiquity (4th century BC). year The stone tombs of the XVI-XV centuries are mainly collective. The dead rest on their right or left side with their hands folded. This custom of burial changed in the earlier Antiquity and Hellenistic period. Only in Late Antiquity tombs do men rest with gulags. This change should be explained by the spread of Christianity in the country.

სოფელ დუნთაში, მდინარე ყვირილის მარჯვენა ნაპირზე, კირქვის მასივზე შემორჩენილ დუღაბით ნაშენი თოდაძის ციხეს. რომლის ტერიტორიაც სამაროვნად ყოფილა გამოყენებული, ამის შესახებ ჯერ კიდევ 1875 წელს მოუთხრობდა გაზეთ «დროების» მკითხველს სხვიტორელის ფსევდონიმის მქონე აკაკი წერეთლის ძმა დავით წერეთელი, იგი აღწერს ვინმე ზამბახიძის მიერ თოდაძის ციხის ფერდობზე სახლის საძირკვლის ამოთხრისას ნაპოვნ ოქროს ნივთებს, რომელიც გლეხს გაუყიდია, აქ აღმოჩენილ ნივთებს შორის ასახელებს წინწილებს, ამგვარი ნივთები აღმოჩენილია ახ. წ. IV საუკუნით დათარიღებულ მოდინახის სამარხებში.
Todadze Castle.

 Architectural monument in Sachkhere. It is dated to the early Middle Ages (IV-IX centuries). It stands on a rocky ridge stretching from west to east. It is built with a medium-sized piece of local limestone on a stone slab. The horizontality of the stack is preserved. The south-eastern right corner of the castle and a fragment of the dividing wall of the inner space have been preserved. Fragments of early and developed medieval ceramics are gathered around. In the village of Dunta, on the right bank of the Kvirili riverTodadze Castle, built on the limestone massif with the remains of fermentation. Davit Tsereteli, the brother of Akaki Tsereteli, with the pseudonym of Skhvitoreli, told the reader of the newspaper "Droebs" about this in 1875.Among the items found here, he mentions aprons, such items were found in AD. year In the tombs of Modinakh, dated to the IV century.

 Architectural monument in Sachkhere. It is dated to the early Middle Ages (IV-IX centuries). It stands on a rocky ridge stretching from west to east. It is built with a medium-sized piece of local limestone on a stone slab. The horizontality of the stack is preserved. The south-eastern right corner of the castle and a fragment of the dividing wall of the inner space have been preserved. Fragments of early and developed medieval ceramics are gathered around. In the village of Dunta, on the right bank of the Kvirili riverTodadze Castle, built on the limestone massif with the remains of fermentation. Davit Tsereteli, the brother of Akaki Tsereteli, with the pseudonym of Skhvitoreli, told the reader of the newspaper "Droebs" about this in 1875.Among the items found here, he mentions aprons, such items were found in AD. year In the tombs of Modinakh, dated to the IV century.

ეკლესიის სამხრეთისა და დასავლეთის შესასვლელების ტიმპანზე არსებული წარწერების თანახმად ეკლესია 1046 წელს აუგია ადგილობრივ ფეოდალს, ერისთავთერისთავ გიორგი გულზვიადის ძესა და ხუროთმოძღვარ ჰარაბას, ხოლო აღმოსავლეთი ფასადის წარწერაში ნათქვამია, რომ მშენებლობაში მთელი სოფელი იღებდა ნივთიერ მონაწილეობას. საინტერესო ცნობებს შეიცავს ტაძარზე არსებული სხვა წარწერებიც. უდავოდ, სავანის წმ. გიორგის ეკლესია XI საუკუნის ქართული ხუროთმოძღვრების ერთ-ერთი საუკეთესო ქმნილებათაგანია. შენობის პროპორციები ჰარმონიული და დახვეწილია. მოტივებით უხვი და მდიდარი მორთულობა ორგანულადაა შეხამებული ნაგებობის ხუროთმოძღვრულ ფორმებთან.

ეკლესია დარბაზული ტიპის ერთნავიანი ნაგებობაა, რომელსაც სამხრეთით მთელ სიგრძეზე გასდევს მოგვიანებით მიშენებული სტოა-კარიბჭე. კარიბჭე და „საქალებო“. ნაგებობა სიდიდით ბევრად სჭარბობს სხვა ერთნავიან ეკლესიებს, მაგრამ სადიაკვნე და სამკვეთლო მას არ აქვს. აფსიდში სარკმლის ორივე მხარეს თითო ღრმა ნახევარწრიული მოხაზულობის თაღოვანი ნიშაა გაკეთებული. ეკლესიას ჩრდილოეთი კედელი ყრუ აქვს. საკურთხევლის გარდა შენობას სამხრეთით სამი, ხოლო დასავლეთით ერთი სარკმელი აქვს. სავანის ეკლესიის გარეგნობა სავსებით დასრულებულ, ჩამოყალიბებულ მხატვრულ სურათს წარმოგვიდგენს. უნდა აღინიშნოს, რომ შეკეთებულ და გადაკეთებულ „საქალებოს“ თუ არ მივიღებთ მხედველობაში, ნაგებობამ ხელუხლებლად მოაღწია ჩვენამდე. მთავარი, სავანის წმინდა გიორგის ეკლესიაში, მისი მხატვრული ღირსებაა.

ინტერიერში XI საუკუნის მდიდრულად მოჩუქურთმებული თაბაშირის კანკელია, რომელიც XIX საუკუნეში რესტავრაციის დროს ძლიერ დაზიანებულა. ეკლესიის ჩუქურთმებით დამშვენებული კარნიზების, სარკმლებისა და ორი პორტალის საპირეების დეკორი ახლოსაა კაცხის ეკლესიის გარშემოსავლელთან და ნიკორწმინდის არქიტექტურასთან. ეკლესიის დასავლეთით აგებული სამრეკლო XIX საუკუნის II ნახევარს მიეკუთვნება. ეკლესიის ზომებია: სიგრძე 15,9 მ, სიგანე უკარიბჭეოდ – 8,35 მ, კარიბჭიანად – 14,5 მ, სიმაღლე შიგნით – 10,3 მ.

Other inscriptions on the temple contain interesting information. Undoubtedly, Saint Savan George's Church is one of the best creations of Georgian architecture of the 11th century. The proportions of the building are harmonious and refined. The abundant and rich decoration with motifs is organically combined with the architectural forms of the building. The church is a one-nave building of the hall type, with a later built stoa-gate running along its entire length to the south.

Gate and "women". The size of the building is much larger than other one-nave churches, but it does not have a deacon's room or a parsonage. In the apse, on both sides of the window, there is a deep semicircular arched niche. The northern wall of the church is deaf. In addition to the altar, the building has three windows on the south and one on the west. The appearance of the church of Savan presents us with a completely finished, formed artistic picture.

It should be noted that if we do not take into account the repaired and rebuilt "Sakalebo", the building has reached us intact. The main thing in the Church of St. George of Savannah is its artistic value. In the interior, there is a richly carved 11th century plaster vault, which was badly damaged during the restoration in the 19th century.

The proportions of the building are harmonious and refined. The abundant and rich decoration with motifs is organically combined with the architectural forms of the building. The church is a one-nave building of the hall type, with a later built stoa-gate running along its entire length to the south. Gate and "women". The size of the building is much larger than other one-nave churches, but it does not have a deacon's room or a parsonage.

In the apse, on both sides of the window, there is a deep semicircular arched niche. The northern wall of the church is deaf. In addition to the altar, the building has three windows on the south and one on the west. The appearance of the church of Savan presents us with a completely finished, formed artistic picture. It should be noted that if we do not take into account the repaired and rebuilt "Sakalebo", the building has reached us intact.

The main thing in the Church of St. George of Savannah is its artistic value. In the interior, there is a richly carved 11th century plaster vault, which was badly damaged during the restoration in the 19th century. The decor of the cornices, windows and two portals decorated with carvings of the church is close to the street around the Katsakhi church and the architecture of Nikortsminda.

The bell tower built to the west of the church belongs to the second half of the 19th century. The dimensions of the church are: length 15.9 m, width without gate - 8.35 m, with gate - 14.5 m, height inside - 10.3 m.

 

    About 2 km northwest of the village of Koreti, on a hill surrounded by perennial oaks, there is a small hall church with external dimensions of 7.5X5.0 m. It must have been built in the late Middle Ages, but was thoroughly remodeled in the 19th century. The exterior is plain and simple. The black spots of doors and windows on the plastered deaf walls are striking. Only the edges of the doors are decorated, the decoration of which is represented by broken shafts. Above both doors there is a cross on the planes formed by breaking the shafts.

Khvedelidzebi rock cave is a two-story cave, located in the territory of village Kveda Zodi on the side of the river Jruchula, at an altitude of 435 m above the sea level, 4 m above the river level. The length is 560 m, the width is 6 m, and the height is 1-10 meters, the area of the bottom of the cave is 1300 m2, the total volume is 73000 m3. The height of the cave at the entrance is 8-10 meters, the width is 2 meters. It has a clearly defined direction from the northwest to the southeast, which corresponds to the slope of the limestone layers of the Dart-Zodi plateau. Morphographically, two different parts are distinguished in the "Khvedelidze's Rock" cave. In the front part, the cave develops bodies, steps; The wall surfaces of the cave are heavily karsted. A stream with a negligible flow flows into the cave, which in some places spreads along the entire width of the bottom along the arch, cracks of different shapes are clearly distinguished, there are well-developed, large-sized stalactites here and there, the molten stream makes it impossible for stalactites to sprout. The average height of the tunnel is 5-7 meters, the width is 2-4 m. At 330 meters from the entrance, a 6-meter-high waterfall descends on a gentle slope covered with calcite and creates a deep whirlpool at the bottom. Near the waterfall there is a dome-shaped hall up to 13 m high, from the arch of which there is a continuous flow. The hall has a conical shape, which turns into a strip along the bottom. Above the waterfall is the second floor of the cave. If we do not take into account the fact that it is similar to the first floor, it differs from it in other ways. This part of the cave is lower, the wider spread of intensively growing stalactites is explained by the absence of drainage cracks on the ceiling and favorable conditions for water seepage, the caves are well preserved, in many places there are beautifully carved surfaces, germinal and large stalactites. This part of the cave, rarely seen by tourists at 190 m, is so narrow that it is practically impenetrable, the wind blows from a narrow hole, which makes us think that the cave is connected to the surface, the temperature of the water flowing in the cave is 140, it must be lost in the depth at the waterfall, the temperature is 140, from the cave when it rains A great stream flows.

სამონასტრო კომპლექსში შედის XI საუკუნის გუმბათოვანი ეკლესია (გადაკეთებულია XIX საუკუნეში), რომლის კედლებზე ლაპიდარული წარწერებია. მომდევნო ხანებში მონასტერი მოიშალა. განახლდა XVI-XVII საუკუნეებში. XVII საუკუნის დასასრულს ჯრუჭულის ხეობა რაჭის ერისთავებისა და წერეთელთა სატავადო სახლის საცილობელ ტერიტორიად იქცა, რის გამოც იგი უკვე ციხესიმაგრის დანიშნულებას ასრულებდა. XVIII საუკუნის 60-იან წლებში სოლომონ I-მა ჯრუჭის მონასტერი აღადგინა, ხოლო შემდეგ წერეთლების საგვარეულოს მისცა აქ დასაფლავების ნება. 1810 მონასტერი უკვე დიდძალ ყმა-მამულს ფლობდა ზემო იმერეთსა და რაჭაში. იმერეთის სამეფოს გაუქმების (1810) შემდეგ ჯრუჭის მონასტერი წერეთლების საგვარეულო საკუთრებად იქცა. მონასტრის ტერიტორიაზე შემორჩენილი განვითარებული შუა საუკუნეების სხვა ნაგებობების ნაშთებიც.

ამჟამად იმას, რომ ოდესღაც ჯრუჭის მონასტერი არსებობდა, მასთან მიახლოებისას მთის მწვერვალზე ამოზრდილი ორი მაღალი კვიპაროზი მოწმობს. საქმე ისაა, რომ ქართული ხუროთმოძღვრების ერთ-ერთი გამორჩეული შედევრი და უდიდესი კულტურული ცენტრი 1991 წლის მიწისძვრამ მიწასთან გაასწორა. შემორჩენილია მხოლოდ ორი კედელი და ორივე მათგანი კატასტროფულ მდგომარეობაშია. შემორჩენილია მონასტრის ეზოში შესასვლელი კარიბჭის კედლებიც.

ჯრუჭის მონასტერს დიდი კვალი აქვს დატოვებული ქართულ კულტურაში. ის X საუკუნეშია დაარსებული და ერთ-ერთ გამორჩეულ კულტურულ და საგანმანათლებლო კერას წარმოადგენდა. საყოველთაოდაა ცნობილი ჯრუჭის სახარება (ოთხთავი), რომელიც ქართული კალიგრაფიის უბრწყინვალეს ნიმუშს წარმოადგენს და დაცულია საქართველოს კორნელი კეკელიძის სახელობის ხელნაწერთა სახელმწიფო ინსტიტუტში. იმას, რომ ჯრუჭი ხუროთმოძღვრების ბრწყინვალე ნიმუშს წარმოადგენდა, მოწმობს ეზოში დაყრილი ჩუქურთმები და სვეტთა ნაწილები, რომლებიც ერთ დროს ტაძრის განუყოფელ ნაწილს წარმოადგენდნენ. ერთ-ერთ კედელზე დღესაც შემორჩენილი წმინდა გიორგის ბარეილიეფი, რომელზეც ორი წმინდა გიორგია გამოსახული, პირით ერთმანეთისაკენ. ერთ-ერთი მათგანი ებრძვის გველეშაპს ხოლო მეორე ბიზანტიის იმპერატორ დიოკლეტიანეს. ეს ბარელიეფი უნიკალურია თავისი შინაარსით და მსოფლიოში ანალოგი არ მოეპოვება.

2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

     11th century Georgian monastery. It is located in the municipality of Sachkheri, at the head of the right tributary of the Kvrili river - Jruchula, in the vicinity of the village of Tshkomareti.

The monastery complex includes a domed church of the 11th century (remodeled in the 19th century) with lapidary inscriptions on its walls. In the following times, the monastery was destroyed. It was renewed in the XVI-XVII centuries. At the end of the 17th century, the Jruchuli valley became the territory of the satavado house of the Eristavas of Racha and the Tseretites, which is why it already fulfilled the purpose of a fortress. In the 60s of the 18th century, Solomon I restored the monastery of Jruchi, and then gave permission to the Tsereteli family to be buried here. In 1810, the monastery already owned a large estate in Zemo Imeret and Racha. After the abolition of the kingdom of Imereti (1810), the monastery of Jruchi became the ancestral property of the Tseretelis. Remains of other developed medieval buildings are also preserved in the territory of the monastery.

At present, two tall cypress trees growing on the top of the mountain testify to the fact that the monastery of Jruchi once existed. The fact is that one of the outstanding masterpieces of Georgian architecture and the largest cultural center was razed to the ground by the 1991 earthquake. Only two walls have survived and both of them are in a catastrophic condition. The walls of the gate to the courtyard of the monastery have also been preserved.

Jruchi Monastery has left a big mark on Georgian culture. It was founded in the 10th century and was one of the outstanding cultural and educational centers. The Gospel of Jruchi (four chapters) is widely known, which is a brilliant example of Georgian calligraphy and is preserved in the State Institute of Manuscripts named after Korneli Kekelidze of Georgia. The fact that Jruchi was a magnificent example of architecture is evidenced by the carvings and parts of columns in the courtyard, which were once an integral part of the temple. On one of the walls there is a bas-relief of St. George, which is still preserved today, on which two St. Georges are depicted, facing each other. One of them fights the dragon and the other the Byzantine emperor Diocletian. This bas-relief is unique in its content and has no analogues in the world.

On November 7, 2006, according to the decree of the President of Georgia, it was awarded the category of immovable cultural monument of national importance.

ქორეთის მაცხოვრის ეკლესია ერთნავიანი ბაზილიკაა (ზომები დაახლოებით 7,82 სმ X 4,27 სმ). ეკლესიას სამხრეთით კარიბჭე და მის აღმოსავლეთით სამწირველო აქვს მიშენებული, ხოლო დასავლეთით — ოთახი. ბაზილიკის დასავლეთით საქალებოა მიშენებული. აშენებულია თლილი ქვისა და კირისგან, გადახურულია კრამიტით. შიგნით საკურთხეველი ძირს ოთხკუთხაა, ხოლო 3,5 არშინის სიმაღლეზე კუთხეებში კედლიდან კედელზე კამარაა გადაყვანილი. კამარიდან ზევით კედელი მრგვალდება. ეკლესიას კარი სამხრეთითა და დასავლეთით აქვს, სარკმლები — აღმოსავლეთით, სამხრეთითა და დასავლეთით. დასავლეთითა და სამხრეთით სარკმლები ამოშენებულია, ხოლო კარნიზები ჩუქურთმებითაა შემკული. კარიბჭის თაღი ჯვრითა და სხვა სახეებით შემკული ქვებისგანაა გამოყვანილი. ეკლესიის სამხრეთისა და დასავლეთის შენობებში ჩუქურთმიანი ქვების ნატეხებია ჩაშენებული: კარიბჭეს კამარის მარჯვენა ნაწილში გარედან ქვის ნატეხი აქვს დატანებული, რომელიც ყურძნის მტევნებითაა შემკული. ასეთივე ნატეხი დატანებული აქვს ძირშიც. როგორც ჩანს, აღნიშნული ნაწილები კარიბჭის განახლების დროს გადატანილი კარიბჭის ნაწილებია.

ქორეთის მაცხოვრის ეკლესია მოხატულია და საკურთხევლისა და შუა ეკლესიის მაღლით ნაწილში კარგადაა შემონახული, სხვა ადგილებში კი დაზიანებულია. საკურთხევლის კონქში მდიდრულად მორთულ ტახტზე მჯდომარე მაცხოვარია დახატული, რომელიც მარჯვენათი აკურთხებს, ხოლო მარცხენათი გაშლილი წიგნი უჭირავს მუხლზე. მაცხოვრის მარჯვნივ გამოსახულია მდგომარე ღვთისმშობელი ანგელოზით, მარცხნივ კი ნათლისმცემელი ასევე ანგელოზთან ერთად.

შუა ეკლესიაში თარზე 8 ხატია, სამხრეთის კედელზე — 4, ჩრდილოეთისაზე — 4. კარგად შემონახულია ჩრდილოეთის კედლის მეორე რიგი, სადაც დახატული არიან ცხენზე მჯდომარე წმ. გიორგი (აღმოსავლეთ ნაწილში) და წმ. ესტატე (დასავლეთ ნაწილში). შუა პილასტრზე მაღლა 4 წმინდანია გამოსახული. დასავლეთის კედელზე მხოლოდ ჩრდილოეთის კედელთან ახლოს მხატვრობაა შემორჩენილი.

2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია. 

Koreti church is an immovable cultural monument of the category of national importance in the area of imereti, in the village of koreti of sachkheri municipality.

The church of the savior of koreti is a one-nave basilica (dimensions approximately 7.82cm. X4.27cm). to the south of  the church is  the gate and to the east of it is the chapel. It has a built for woman. It is built of cut stone and lime, coveredwith tiles. Inside, the altar is square at the base , and at the height of 3.5 arshins, there is a chamber from wall to wall in the corners.  Above the arch, the wall is rounded. The church has doors on the south and west, windows on the east and south and on the west and south. The windows are built, and the cornices are decorated with carvings.  The arch of the gate in made of stones decorated with a cross and other faces. In the southern and western buildings of the church, fragment of stone is placed from the outside, which is decorated with bunches of grapes. A similar fragment is placed at the bottom of the gate. There are parts of the gate that were moved during the update.

The church of the savior in koreti is painted and well preserved in the upper part of the altar and the middle of church, but in other places it is damaged. In the conch of the altat, the savior sitting on a richly decorated throne is painted , who blesses with his right hand, and holds on open on his knee with his left. On the right side of the savior is depicted the virgin mary  standing with an angel, and on the left the Baptist also with an angel.

There are 8 icons on the ceiling in the middle church, 4 on the southern4 on the northern wall.   The second row of the northern wall  is well preserved, where st. George sitting on a horse (in the eastern part) and st. estate (in the western part) 4 saints are depicted above  the middle pilaster. On the western wall, only the painting near the northern wall is preserved.

On  November 7, 2006, according to the decree of the  President of Georgia,  the immovable monument of culture  of national importance  was awarded.

Speti - a village in Sachkhere district, on the Imereti plateau, on the left bank of the Kvrila river, 800 meters above sea level, 16 kilometers from Sachkheri. Near the village, on a high mountain, the 11th-century church of Zedamasvishti is erected (there is another church of the middle ages in the village, which is also called Mazivista), and it is covered inside and outside with hewn blocks of yellowish-monastery sandstone. It belongs to the group of hall churches spread in the 10th-11th centuries, whose semicircular apse is turned into a right angle from the outside. Inside, on both sides of the altar, in the walls, there is one room (the church and the deacon's room). Longitudinal walls are divided by pilasters, on which the semi-circular chamber rests on raised arches. In front of the altar is a massive wooden cross. The white carved kankel of plaster preserved intact in the church is especially noteworthy (Fig. 1 of the 11th century). The decoration of the facades is strict and plain. The monument was thoroughly repaired in 1938. The name "Zeda Matskhovari" has been established since the 18th century, after the second church named after the Savior was built in Speth, which was located directly in the village and stood below the old church. Currently, there are two temples in Spet: "Zeda Matschovari" and "Kveda Matschovari". The second church was destroyed by the 1991 earthquake and the villagers actually rebuilt it. As for the "Superior Savior", the identity of its creator has not reached us. It is known that the temple was built at the turn of the 10th-11th centuries and is a one-nave hall-type building. Its architectural appearance has not changed over the centuries. They didn't build a road around it, and the 1991 earthquake didn't leave its mark either. Nevertheless, the monument does not lack problems. On the eastern wall of the church, there are two inscriptions with capital letters, which are fragmentary and may be completely destroyed in the near future. The facade, stone roofing is in a bad condition, the process of stone decay has started due to dampness and it needs urgent restoration. The inscription of our time, which informs us that: "The monument is protected by the state" has been removed and kept in the church. This is probably fair, because the monument does not seem to be cared for by the state. The biggest attraction of "Zeda Mazivri" of Spiti is its kankel, which is made of plaster and was made in the XI century. Unlike Savan Kankeli, it did not become a victim of the Russians' pestilence, which may have been due to its location. Vakhushti Batonishvili also provides us with information about the Kankeli of speti.

ჩიხისციხისკომპლექსი მოიცავს გალავანს, კოშკსა და ეკლესიას. გალავანი გეგმაში ოვალური მოხაზულობისაა. იგი დღეისათვის ნანგრევების სახითაა შემორჩენილი. გალავნის შიგნით ორსართულიანი ციხე-დარბაზი დგას. ნაგებობის გეგმა კვადრატს მიახლოებული სწორკუთხედია. კედლებში შემორჩენილია სართულშუა კოჭების ბუდეები. დასავლეთ კედელთან ქვევრია ჩაფლული, რომელიც ამჟამად ნახევრად დამტვრეულია. მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედელში სართულშუა იატაკის დონემდე კედლის მცირე ნაწილი მორღვეულია, რომელიც თითქოს საგანგებოდ მოწყობილ ღიობს გავს. 

  Chikha Castle Complex is located in the village of Chikha, Sachkheri Municipality, in Imereti area. It dates back to XI-XII centuries. The complex includes a rampart, a castle and a small hall church. The cul-de-sac church is characterized by squat, curvaceous proportions and is distinguished by tasteful, skillfully executed decoration. Chikha was a popular place in the Middle Ages, N. According to Berdzenishvili, Chikha was the residence of the Abkhaz kings in the first half of the 9th century. It is mentioned in the written sources in the second half of the 9th century, "Matiane of Kartli" provides us with the following information: "The king of Abkhazia, Giorgi Agtsefeli, brother Theodores and Demetris, son of Leonis, came out, captured Kartli, and left Chikha's son Demetris as Eristava, and when Giorgi died, the king of Abkhazia remained. The son of Demetrius the Small, whose name was Bagrat, who is known by his exorcise, and his wife, Giorgi Mefisama, killed the son of Demetrius of Eristavi Chikhi and betrayed him to Ivan the Chief Shavliani and inspired Bagrat to the sea, and God took pity on him and led him to the city of Constantinople. In the area of the tympanum of the entrance to the church of Chikhi complex, there is an inscription: "Merciful God, have mercy on the sinner Sherazat and rest the soul of his father, Miss Ivan." Giorgi Bochoridze suggests that since Chikha was a place of residence of nobles, maybe Sherazati and Ivane mentioned in the inscription of the temple were nobles of Chikha. The Chikha Castle complex is one of the interesting and outstanding monuments, which definitely needs proper investigation and attention.

Chikha Castle complex includes a rampart, a tower and a church. The wall is oval in plan. It remains as ruins today. There is a two-story castle inside the wall. The plan of the building is a rectangle close to a square. In the walls, the nests of the inter-floor coils have been preserved. A pitcher is buried near the west wall, which is currently half broken. In the eastern wall of the second floor, a small part of the wall up to the level of the mezzanine floor is broken, which looks like a specially designed opening.