Nếu nhà phân tâm học Freud cho rằng giấc mơ là “ngụy trang của những mong muốn trong vô thức của chủ thể” thì Domhoff - nhà nghiên cứu về giấc mơ trong “Dreams as a Reflection of Waking Life” lại cho rằng: “Giấc mơ là sự phản chiếu đời sống lúc tỉnh”. Trong tác phẩm “Quả của vợ tôi”, biểu tượng cây dương trong giấc mơ của người vợ vừa mang tính giải thoát, cũng vừa mang tính mất mát. Cây dương ấy mang sức sống mãnh liệt, thoát khỏi mọi khuôn mẫu ràng buộc để “xuyên qua mái ban công và xuyên qua mái tầng trên, tầng mười lăm, tầng mười sáu, xuyên qua bê tông và các thanh gia cố cho đến khi con xuyên qua mái nhà ở đỉnh cao nhất”. Giấc mơ khi ấy phản ánh khát khao của người phụ nữ, khi không chỉ muốn vươn lên, vượt thoát khỏi những rào cản về mặt vật chất, mà còn là những giới hạn vô hình nô dịch, tồn trữ sự tự do của họ. Nhà văn Hàn Quốc dám nhìn thẳng vào những sự thật đầy nhân bản: khát khao và ý chí tự do của người phụ nữ trong xã hội hiện đại. Đó là sự thật bị che mờ và bị làm cho câm lặng bởi áp chế quyền trong xã hội gia trưởng mà tiếng nói của người phụ nữ bị ngoại biên hóa. Song, cũng chính chi tiết giấc mơ, Han Kang đã khai thác quan niệm quen thuộc về trạng thái mơ của con người khi đó là nơi chứa đựng bóng dáng của hiện thực. Bởi lẽ, cái cây trong giấc mơ của người vợ không chỉ mãnh liệt và đẹp đẽ mà còn “như ấu trùng màu trắng ngọ nguậy nở rộ ở hai đầu ngọn cao nhất”. Phải chăng giờ đây, trên hành trình nỗ lực tìm kiếm lại chính mình, con người ta phải chấp nhận đánh mất nhân dạng mình? Giấc mơ, khi ấy là cách con người tự giải thoát chính mình, đồng thời là bóng dáng của những giới hạn nô dịch con người. Thông qua giấc mơ như một biểu tượng quen thuộc, nhà văn đã nói lên những sự thật nhức nhối trong chính xã hội hôm nay.

“Quả của vợ tôi” tác phẩm xuất sắc đạt giải Nobel văn học 2024 có thể được xem là một bản tường thuật chân thật của người phụ nữ. Truyện kể về sự hoá thân của một người vợ thành một loại thực vật và quá trình biến đổi của cô ấy trong một căn hộ dưới phần lớn cảm xúc, sự chứng kiến của người chồng. Tác giả của tác phẩm - Han Kang - đã xoáy sâu vào vấn đề nhức nhối muôn đời là số phận người phụ nữ dưới chế độ gia trưởng (chế độ gia trưởng là chế độ coi trọng quyền uy, vị thế của đàn ông kể cả trong mối quan hệ với người phụ nữ). Đây là vấn đề mà các nhà sáng tạo nghệ thuật đã nhiều lần nhắc đến. .Ở “Quả của vợ tôi”, chi tiết người chồng áp bức người vợ phải khoả thân lần hai: “Khi cô mang giỏ đựng quần áo trống trở lại phòng khách, tôi chặn đường và yêu cầu cô cởi quần áo. Cô chống cự, nhưng tôi cởi áo phông của cô ra, để lộ bờ vai nhuộm màu xanh lam sẫm, đã xỉn màu.” đã thể hiện một khung cảnh xuất hiện nhiều lần trong các tác phẩm cất tiếng cho người phụ nữ: sự áp đặt của nam quyền. Người chồng đã bỏ qua những trạng thái cảm xúc của người vợ và tuỳ tiện làm những hành động theo ý mình, và rất tự nhiên như một thói quen. Sự thành thật của Han Kang là dám phơi bày, chỉ ra những biểu hiện nhỏ nhất của vấn đề đó. Điều này cũng từng được thấy trong tác phẩm “Sài thục” của Phạm Duy Nghĩa. Chi tiết người chồng bác bỏ quan điểm của người vợ khi bà không chấp nhận ăn thứ củ mà ông cho là mổ thức đồ thiêng liêng và phải gìn giữ: “Buổi tối hôm ấy, cũng sau bữa ăn, khi mẹ tôi tuyên bố rằng từ nay bà sẽ khước từ món sài thục và gia đình chúng tôi cần phải chấm dứt việc độc canh cây sài thục đã kéo dài quá nhiều năm, thì bố tôi gần như đã nhảy bật lên khỏi chiếc ghế cũ thủng đệm. Tiếng thét kèm theo một cú tát khủng khiếp.” Nếu người đàn ông trong “Quả của vợ tôi” dùng quyền uy để áp đặt trong im lặng thì đến đây, người đàn ông đã dùng sức mạnh thể chất để bạo lực. Rõ ràng vấn đề, chế độ nam quyền dường như trở thành cực đoan, như một thứ vũ khí đáng sợ đe doạ đến quyền tự do, tự chủ của người phụ nữ không là vấn đề mới mẻ. Dù ở các nền văn hoá khác nhau Việt Nam (Sài Thục) hay Hàn Quốc (Quả của vợ tôi), hay cả những thời gian khác nhau. Nhưng nó là một sự thật, một sự thật vẫn cần được phơi bày và còn nhiều khía cạnh phải phơi bày. Vai trò của sự thành thật trong quá trình sáng tạo là không thể phủ nhận, như ý kiến của Thomas Carlyle: “Giá trị của sự sáng tạp không phải sự mới mẻ, đó còn là sự thành thật."

Giải thích: Thomas Carlyle không đề cao giá trị của sự mới mẻ trong sáng tạo văn chương, hay cụ thể hơn là việc nhà văn sáng tạo ra những thứ mới mẻ chưa từng có trước đây, nằm ngoài sự đón đợi của độc giả. Theo ông, giá trị của sự sáng tạo là ở sự thành thật. Đó là sự thành thật của nhà văn được thể hiện qua cách xây dựng thế giới nghệ thuật bằng chất liệu ngôn từ. Bằng cách ấy, nhà văn phải thể hiện được tính chân thật trong suy nghĩ, quan điểm, góc nhìn của mình. Như vậy, ý kiến trên đã đề cao vai trò của sự thành thật trong quá trình sáng tạo, đồng thời đề ra yêu cầu bức thiết đối với một nhà văn trong hành trình khám phá con người và cuộc đời.

LD1: Vì sao sự sáng tạo không những cần sự mới mẻ mà còn cần sự thành thật?

- Trước hết, văn chương nghệ thuật cần sự mới mẻ vì đó là yếu tố bản chất. Đồng thời, nhìn nhận từ phía nhà văn và bạn đọc, sự mới mẻ vừa là yêu cầu và động lực sáng tạo, vừa là sự mong đợi của bạn đọc. Nếu thiếu đi sự mới mẻ, văn học sẽ không thể duy trì sức sống mãnh liệt của nó mà chi còn là một công trình kiến trúc bị bỏ hoang.

- Tuy vậy, văn chương cũng cần sự thành thật. Xuất phát từ bản chất của văn học, văn học phải là tiếng nói chân thực cất lên từ trái tim nhà văn. Đối với nhà văn và bạn đọc, sự chân thực là sợi dây liên kết chặt chẽ họ với hiện thực đời sống và với nhau.

LD2: Sự thành thật trong văn học:

- Sự thành thật trong văn học được thể hiện thông qua cách nhà văn tái hiện đời sống một cách chân thực thông qua lăng kính sáng tạo chủ quan. Đây vừa là bản chất, vừa là điều khiến văn chương luôn hấp dẫn đối với độc giả.

+ Thông qua lăng kính chủ quan của mình, Han Kang đã đặt người đọc vào góc nhìn của một người đàn ông theo chủ nghĩa gia trưởng, nhằm cho người đọc chứng kiến một cách chân thực sự bạo lực thầm lặng vẫn luôn hiện hữu trong đời sống.

- Sự thành thật được thể hiện qua motif:

+ Motif khống chế, hủy hoại cái đẹp Cái đẹp trong ngữ cảnh này có thể là người vợ, dưới góc nhìn của chế độ gia trưởng, người chồng có những hành vi kiểm soát, khống chế người vợ. Sự khống chế và hủy hoại này không được thể hiện qua những hành động bạo lực, lời nói lăng mạ, công kích, súng đạn,... nhưng luôn bám riết lấy người vợ một cách tinh vi qua nếp nghĩ của người chồng.

LD3: Sự thành thật không mâu thuẫn với sự sáng tạo cái mới mẻ

- Sự thành thật không phải sự sao chép máy móc hiện thực, mà luôn được thể hiện qua cách xử lí chất liệu đời sống một cách độc đáo của mỗi nhà văn. Do đó, mỗi nhà văn sẽ luôn khám phá những cách để bày tỏ sự thành thật khác nhau, có thể gần tương đồng nhưng không bao giờ hoàn toàn trùng khít, tạo ra dấu ấn sáng tác mạnh mẽ và mới lạ. Đó cũng là một sự mới mẻ mà văn chương đem lại cho bạn đọc. (Han Kang đã cho người chồng một cơ hội bù đắp sau khi người vợ hóa thành cây).

Vấn đề bạo lực vẫn luôn là một vấn đề thường được đề cập đến trong văn học đương đại. Có lúc, nó xuất hiện dưới bóng hình của chiến tranh – bạo lực về thể chất. Nhưng cũng có lúc, nó xuất hiện dưới dạng thức của tinh thần như cách người cha chối bỏ bản dạng giới của con trong Từ bỏ (Nguyễn Ngọc Tư), hay cách Diệu Nương trong Gió dại của Bảo Ninh bị xem như một vi trùng giống cái đầy xấu xa, ghê tởm, là công cụ tình dục để thỏa mãn cho những người đàn ông đã trở nên xơ cứng về mặt cảm xúc. Với Quả của vợ tôi, cũng từ góc nhìn của chủ nghĩa gia trưởng và nói về những bạo lực tinh thần của nó, nhưng Han Kang hướng góc nhìn của người đọc vào sự thật về một trạng thái bạo lực trong im lặng, dửng dưng cùng sự kiểm soát cơ thể của người phụ nữ, đẩy họ vào đường cùng của quá trình tìm kiếm bản thể. Người vợ trong tác phẩm bị vật hóa thành một món đồ thuộc quyền sở hữu của đàn ông, và anh ta có quyền quyết định đối với cơ thể của cô – biểu hiện rõ nhất là hai lần cởi áo bắt cô khỏa thân ngay cả khi cô đã cố gắng từ chối. Không chỉ thế, sự bạo lực của chủ nghĩa gia trưởng còn được trình hiện qua việc người chồng dửng dưng trước những vết bầm tím trên thân thể vợ, cố gắng gạt bỏ đi và cho rằng chính cô thiếu cẩn thận, vấp ngã đâu đó để rồi tạo ra vết thương trên cơ thể mình. Người vợ vẫn luôn cố gắng phát tín hiệu cầu cứu bằng những dấu vết trên cơ thể, nhưng người chồng – trước khi cô vợ hóa thành cây – dường như chẳng có chút gì là quan tâm. Sự bạo lực đó đẩy người vợ vào bi kịch khi cô phải tự tìm cách chuyển hóa bản thân sang thể thức của cây cối, để từ đó tìm kiếm bản thể của mình trong cô đơn và đau khổ. Cách ứng xử đầy bạo lực đó cũng bóc trần một sự thật về xã hội Hàn Quốc đương thời với những áp đặt của chủ nghĩa gia trưởng đối với người phụ nữ khi người đàn ông xem vợ mình hay người nữ nói chung là đối tượng bên lề, không có quyền cất tiếng hay quyền sở hữu cơ thể cá nhân. Chính cách ứng xử bạo lực đó dẫn đến sự rạn vỡ trong kết nối cộng đồng, thế giới con người bị chia tách thành những mảnh vỡ riêng biệt để rồi phải tự tìm phương cách tìm lại bản thân. Như vậy, vẫn là mảnh đất “bạo lực” và “nữ quyền”, nhưng Han Kang đã dũng cảm khi phơi bày một hiện thực về xã hội còn tồn đọng bạo lực tinh thần trong âm thầm qua tư duy của chế độ gia trưởng, đẩy người phụ nữ rơi vào bi kịch của vong thân, của quá trình tìm kiếm bản thể.

     Nhưng cách người vợ trong câu chuyện mơ về việc bản thân sẽ biến thành một cây dương trong bức thư cô gửi mẹ, nó không chỉ để thể hiện khát khao mà còn cho thấy những ám ảnh của nhân vật về cuộc sống. Khát khao được vươn lên khỏi cuộc sống hiện tại, đó không chỉ là sự thật mà đó còn như một chân lý của con người khi tồn tại trong cuộc sống, nếu không vươn lên, con người sẽ chết. “Con mơ thấy mình cao lớn như một cây dương. Con xuyên qua mái ban công và xuyên qua mái tầng trên, tầng mười lăm, tầng mười sáu, xuyên qua bê tông và các thanh gia cố cho đến khi con xuyên qua mái nhà ở đỉnh cao nhất”. Cách cây dương mạnh mẽ “đâm thủng” những tầng bê tông kiên cố như một lời khẳng định đầy chắc chắn của con người về khát khao muốn vượt thoát, muốn phá vỡ những định kiến kiên cố của người thân, của xã hội để tìm về chính bản thân mình, về cuộc sống đáng tồn tại. Khi nhân vật mơ về việc mình sẽ biến thành cây dương, liệu đó có phải dấu hiệu cho thấy cái khát khao ấy đang giãy giụa, quẩy đạp, thôi thúc đến không thể dồn nén được nữa? Đặt trong hoàn cảnh của nhân vật, khát khao ấy càng trở nên thiết thực và cần được thực hiện hóa hơn trong cái môi trường gia trưởng, nam quyền cực đoan ấy. Giấc mơ trong văn học đã trở thành một tín hiệu quen thuộc. Và ta cũng cần hiểu một sự thật rằng giấc mơ chính là cách khát khao hiện tại của con người đang cố gắng phản kháng và quẫy đạp. HanKang đã “thành thật” với cuộc đời trong văn chương. Khi con người đang cố gắng thoát khỏi cuộc sống trong tấn bi kịch, con người mệt mỏi và đuối sức đến nỗi mơ rằng bản thân sẽ được hóa thành cái cây, thành thiên nhiên để thoát khỏi sự mỏi mệt ấy. Phải chăng con người phải chuyển hóa, phải biến đổi thì họ mới có quyền được sống, được khát khao, được quẫy đạp theo đúng ước mơ của chính mình? Và chính HanKang có lẽ cũng bất lực trước câu hỏi ấy, và bà “thành thật” hỏi nó với độc giả trong tác phẩm của chính mình. 

Han Kang trong “Quả của vợ tôi” là một ví dụ điển hình. Những điều tác giả nói, quả thật, chẳng quá mới mẻ. Tiếng nói về sự bất công của người phụ nữ, của thân phận đàn bà chịu chi phối của chủ nghĩa gia trưởng thực chất từ những năm đầu thế kỉ XX đã được cất lên một cách mạnh mẽ. Dẫu vậy, hãy thử nhìn cách nhà văn Hàn Quốc đặt vấn đề, trong công cuộc truy nguyên nguồn cội của bạo lực nam quyền lên người phụ nữ để thức nhận những nhận thức sâu xa về những dạng thể tinh vi của quyền lực gia trưởng, có lẽ ta sẽ không quá thắc mắc vì sao giải Nobel lại được trao cho bà.

Trong quá trình thực vật hoá người phụ nữ, mặc dù góc nhìn và quyền trần thuật thuộc về người chồng, nhưng Han Kang đã để lại một ít quyền lên tiếng cho người vợ để biểu hiện cho nỗi thống khổ tinh thần mà bấy lâu nay xã hội chẳng mấy quan tâm. Trong sự phản kháng âm thầm đó, cô chọn viết thư cho mẹ để giãi bày sự sợ hãi của mình “Có một linh hồn đau khổ nào đó mãi mãi ở sau lưng, nắm chặt cổ họng, tứ chi con?”. Mẹ là nguồn cội, là nơi con người tìm đến để giải toả mỗi khi gặp chấn thương. Nhưng ở đây, dù nói với mẹ hết thảy nỗi đau và sự cô đơn, nhưng cô vợ lại không bao giờ muốn sống một cuộc đời bị toàn quyền chi phối bởi chủ nghĩa gia trưởng như mẹ. Cô chọn viết thư để phát lên những nỗi đau, nhưng ở đó cũng vô cùng ám ảnh khi cuộc đời của mẹ cũng chính là một chấn thương tinh thần khủng khiếp với cô.

Cũng giống như cách đứa trẻ 16 tuổi phải tìm đến Âu Cơ để nói lên nỗi ai oán khi bị gông kìm bởi định kiến văn hoá trong “Bức thư gửi mẹ Âu Cơ”. Phải chăng, trong xã hội ấy chẳng còn ai có thể lắng nghe cô, kể cả người mẹ đã sinh ra cô? Mẹ, nguồn cội vừa là nơi tìm đến để giãi bày, nhưng dường như cũng vô cùng bất lực trong việc cứu vớt những thân phận bên lề trong một xã hội thoái trào niềm tin vào quyền tự quyết của phụ nữ. Những áp bức mà người phụ nữ phải mang gánh ngày nay không còn là tác động vật lí một cách đau đớn, mà là những vết thương cứ liên tục rỉ máu bởi miệng lưỡi thế gian nhân danh văn hoá, của chủ nghĩa gia trưởng xem đàn bà là công cụ để thoả mãn tinh thần và vật chất.

Viết thư cho mẹ, nhưng mẹ có trả lời không, không ai có thể trả lời. Phải chăng sự im lặng của lời đáp cũng chính là câu trả lời của xã hội. Rồi đây người phụ nữ phải tựa vào đâu để tìm lại quyền được là phụ nữ của chính mình. Một sự thành thật đến đớn lòng, để phơi trần ra một xã hội khi tình người mục ruỗng.

Tìm đến mẹ lúc này không còn là nơi ôm ấp nỗi đau, mà dường như là nỗi bất lực vì không thể tìm được lối thoát cho chính mình của phụ nữ. Vấn đề về nỗi đau và sự áp bức đối với phụ nữ không mới, nhưng Han Kang hoá ra lại rất thành thật với bản chất hiện thực khi người phụ nữ đang dần rất yếu ớt, rất lạc loài. Nữ quyền của Han Kang trong chỉ còn đơn giản là đấu tranh cho quyền được nói, mà là đấu tranh để quyền tự trị của người phụ nữ không bị những diễn ngôn nam quyền che lấp.