De bouw van de spoorbrug begon in 1875. Met deze spoorbrug kon Nijmegen aangesloten worden op het nationale spoornet. De brug moest verdedigbaar zijn, waardoor er op last van het leger een landhoofd werd gebouwd. Het gebouw, ontworpen door Pierre Cuypers was in 1879 gereed. Echter is het nooit als verdedigingswerk in gebruik genomen omdat de munitie te sterk geworden was voor bakstenen gebouwen. Al snel zijn er twee brugwachtersgezinnen in de twee torens getrokken die de brug bewaakten tegen voetgangers. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn de torens door het Duitse leger in gebruik genomen en hebben ze alsnog een militaire functie gekregen. Vooral tijdens Operatie Market Garden is er zeer hevig gevochten, vanaf de twee torens die voor de Duitsers een strategisch verdedigingspunt vormden. Na de film werden we door de vrijwilliger door het gebouw geleid. Op sommige punten waren audiofragmenten te beluisteren en er waren meerdere foto’s met bijschrift opgehangen. 

 

Terwijl we de smalle trappen beklommen, onder het treinspoor van de ene naar de andere toren liepen en de verhalen van verschillende tijden aanhoorden, probeerde ik me als publiekshistoricus in spé op de achtergrond te houden. Aan het ietwat provisorische uiterlijk van de tentoonstelling was duidelijk te merken dat er vrijwillig en met weinig geld door enthousiaste mensen aan gewerkt is. De bezoekers haalden herinneringen op aan de oorlog en verhalen van hun familie. De gids kon ze veel nieuwe informatie geven waardoor er waardevolle uitwisselingen ontstonden. Het bezoek aan het landhoofd verrijkte hun familiegeschiedenis en de plek waar ze vandaan komen. Terwijl ik de interactie tussen de oudere bezoekers en de gids observeerde, bekroop me een licht ongemakkelijk gevoel. Wat is de plaats van de publiekshistoricus binnen een omgeving als deze? Ronald Grele benadrukt in zijn verkenning van het veld van de publiekshistorici dat we niks nieuws doen. Geschiedenis wordt al lange tijd door mensen zelf bedreven en dat is met name voelbaar op een plek als het Landhoofd. Op basis van donaties en vrijwilligers wist de beheerder het pand open te stellen voor het publiek met als missie “aandacht [te] geven aan een van de meest bijzondere gebouwen in Nijmegen.”

 

Op mijn wandeling terug dacht ik na over mijn bezoek. Los van de persoonlijke voldoening die het gaf om meer te leren over de stad waar ik opgegroeid ben, dacht ik na over mijn positie als publiekshistoricus. Achteraf gezien had ik die bezoekers nog wel willen spreken, of de beheerder van het gebouw. Dan zou ik bijvoorbeeld een reportage van de plek en haar mensen hebben kunnen maken. Daarin zit naar mijn idee de kracht van de publiekshistoricus, iemand die meehelpt geschiedenis in beeld te brengen, maar niet in de plaats van een ander gaat staan. Ondertussen was het groepje bezoekers al in de regen verdwenen en lag het Landhoofd achter me aan de Waal, maar mijn eerste waardevolle les was geleerd.

 

 

Wil je eens een kijkje nemen bij het Landhoofd? Op zondag kun je gratis aansluiten voor een rondleiding. Voor groepsreserveringen en meer informatie, klik hier.

 

Theorie: Publieksgeschiedenis als sociale taak: Ronald J. Grele, ‘Whose Public? Whose History? What is the Goal of a Public Historian’, The Public Historian 3:1 (1981) 40-48.

 

Om deze vragen bespreekbaar te maken en antwoorden te vinden, duiken de podcastmakers regelmatig de geschiedenis in. In aflevering een over doodangst, praten Stek en Bakels met experts over onze grote doodsangst en ook over de manier waarop de dood ver buiten onze samenleving staat. In het verleden hielden we de doden dicht bij ons. Ze maakten deel uit van rituelen en lagen dichtbij relieken binnen de stadsmuren. Dit veranderde echter langzamerhand in de 18^e eeuw. We begonnen de doden verder buiten de stad te begraven vanwege overvolle graven en nieuwe opvattingen over hygiëne. Artsen en wetenschappers gaven de bevolking het goede voorbeeld. In combinatie met de verdwijnende functie van lijkverzorging binnen families, begonnen we het dode lichaam als iets afstandelijks en besmettelijks te beschouwen. Bovendien was de dood een stuk minder aanwezig door verbeteringen van leefomstandigheden en dus, een verhoogde levensverwachting. 

 

Flash forward naar het heden: de coronapandemie bracht de dood plotseling weer dichtbij. In het begin waren de tijden erg onzeker, vooral toen er nog geen vaccin bestond. Terwijl ziekenhuizen overvol raakten of een tripje naar de supermarkt je mogelijk fataal kon worden, maakten een hoop mensen zich zorgen over het sluiten van de winkels, omdat ze nog kerstinkopen moesten doen. Achteraf gezien is deze manier van denken ontzettend vreemd. Maar juist door de historische context te schetsen van onze omgang met de dood, is die houding beter te begrijpen. We hebben de dood namelijk door de jaren heen collectief weggeduwd, en grijpen ons, tijdens zo’n confrontatie met de dood, vast aan allerlei afleidende zaken.

Het voorbeeld van Kassiewijle laat zien dat hedendaagse vraagstukken in verband staan met het verleden. Publiekshistorici zijn dan ook erg geschikt dit soort projecten te maken. Ze worden opgeleid om historische context te bieden, waardoor ze een publiek begeleiden om actuele gebeurtenissen in een groter plaatje te begrijpen.

Geïnteresseerd geraakt? Ik raad je aan deze prachtige podcastserie te luisteren, beschikbaar via alle podcastapps of npo radio 1.

 

Professor Astrid Erll stelt dat media een grote rol hebben in het doorgeven van historische kennis, of in het creëren van een culturele herinnering. De beelden uit deze media gaan vaak een eigen leven leiden. Het publiek eigent zich beelden namelijk toe en gaat er zelf mee aan de haal. Er is vanuit media dus een enorme kracht richting het publiek. Met Bridgerton is dit ook het geval. De serie was immens populair en op sociale media platformen leefde de serie verder. Mensen maakten meme’s, TikToks en videos en zo ook dus de naaivideo’s op YouTube. In de titels van de YouTube video’s wordt de naam van de serie, Bridgerton, en de modestijl uit de tijd, Regency, door elkaar gebruikt. YouTubegebruiker Thrills and Stitches heeft een video gemaakt waarin ze twee 'Regency baljurken maakt voor haar vriendin en haarzelf'. Ze gaat naar een Bridgerton feestje georganiseerd door de seriemakers, alsof ze naar een ‘echt’ debutantenbal gaat. Als voorbereiding op het maken van de jurken heeft de videomaker op Pinterest naar schilderijen uit de Regencyperiode gekeken en ze heeft ook Bridgerton opnieuw gekeken. Daarbij zegt ze wel dat ze weet dat de kleding in de serie niet helemaal historisch correct is. Onder haar tutorial is klassieke muziek gemonteerd, in een modern jasje. Na het maakproces laat de videomaker opnames zien van het bal. De organisatie van het bal heeft de balgasten tot een familie toegewezen en een Bridgertonnaam en danskaarten gegeven. De videomaker is heel enthousiast en zegt dat het 'een echt bal is'. Realiteit en fantasie lopen door elkaar heen. Dat de serie geen echte weergave is weet deze videomaker en toch is er een enorme aantrekkingskracht naar die historische periode. De kostuumontwerper van Bridgerton, Ellen Mirojnick, zegt in een interview ook wel te weten dat het niet historisch correct is. Maar zegt ze, 'wij zijn geen historici. We vertellen een heerlijk verhaal en we hopen dat je je verbeelding gebruikt terwijl we het vertellen, dat je erin gezogen wordt en dat je van het verhaal waar je naar kijkt gaat houden.'

 

Voor historici is het van groot belang om producten als deze niet te onderschatten. Het wordt ontzettend veel geconsumeerd en er wordt van genoten. Zijn deze series slecht omdat we een vertekend beeld van het verleden krijgen? Dat zou je kunnen zeggen. Maar ik pleit ervoor dat deze series goede producten zijn omdat ze het grote publiek in aanraking kunnen laten komen met het verleden en daarmee interesse in geschiedenis kunnen aanwakkeren. 

Wil je weten hoe je een Bridgertonjurk maakt? Kijk eens op Youtube bijvoorbeeld bij Thrills and Stitches.

Lees hier het interview met Ellen Mirojnick terug.

Theorie: Astrid Erll, ‘Literature, film, and the mediality of cultural memory’, in: Astrid Erll, Ansgar Nünning, ed., A companion to cultural memory studies (Berlin/New York 2010) 389-398. 

 

Soms irriteer ik me best wel aan op de Beeck, als hij een aanname maakt, vooral over vrouwen. Bovendien vult hij een hele hoop in. Hij maakt constant voorstellingen hoe Napoleon zijn brieven heeft zitten schrijven aan zijn bureau, of hoe hij ze ontvangen en gelezen heeft. Daarbij weet ik niet genoeg over Napoleon om een gebalanceerde mening over te geven over zijn regering, maar ik weet wel dat er momenteel een cultuurstrijd gaande is over de heerser. Was hij een bruut of een held?

 

Maar telkens weer wuif ik die nuances naar achter, want voor de rest is deze serie ontzettend smullen. Het heeft iets geweldigs om in het persoonlijke leven van zo’n figuur te duiken. Dat er dan af en toe wat bij verzonnen is, lijkt niet meer uit te maken. Het is een stukje escapisme, een beetje verbeelding. Ik vraag me momenteel echter wel af welke invloed een serie als Het hart van Napoleon op mij als professional heeft. Ondanks dat ik heb geleerd om historisch te denken, en vaardigheden heb ontwikkeld om historische gebeurtenissen in de juiste context te plaatsen, ben ik door allerlei geschiedenisproducten, waaronder deze podcastserie, beïnvloed. Als ik nu een schilderij tegenkom van Napoleon of Joséphine de Beauharnais, kan het niet anders dan dat de podcast mijn blik heeft veranderd. Niet alleen op het persoonlijke vlak, maar ook academisch, in het onderzoek laat zo'n podcast onbewust sporen na.

 

Uit dit voorbeeld blijkt maar dat de historicus zelf ook consument is. Er is immers ook iets dat me tot dit vak heeft aangetrokken. Ik hou van verhalen. Het lijkt me goed om als historicus ervan bewust te zijn dat je zelf ook continue geschiedenis consumeert. We kunnen misschien sneller een stapje terug doen, een analyse maken of connecties maken met andere tijdperken, maar misschien is het verschil tussen historicus en publiek niet zo groot.

Benieuwd geworden naar het Hart van Napoleon? Ga zeker luisteren.

 

Een biografie wordt door de van Dale simpelweg gedefinieerd als een levensbeschrijving. Een beetje levensbeschrijving hoort authentiek te zijn, levensecht. In 'Why emotions matter' stelt Sheila Watson dat authenticiteit afhankelijk is van de kijker. Ze heeft het over museumobjecten en beargumenteert dat de authenticiteit van een object niet in dat object zelf ligt, maar eigenlijk meer te maken heeft met de motivatie, emotie en ervaring van de bezoeker. Je kan deze kijk op authenticiteit ook toepassen op films. Blonde-regisseur Andrew Dominik heeft de film authentiek willen maken door een perfect gestileerde Monroe neer te zetten, die beschadigd door haar jeugd, zich gevangen vindt in de verrotte Hollywoodwereld. Er is sprake van seksueel geweld, abortus, instabiele persoonlijkheid, veel verdriet en naïviteit. De donkere kant van showbizz, dat wilde Dominik aan de kaak stellen. Hij liep al elf jaar met het idee rond en zegt in een interview met NRC dat de #MeToo-beweging ruimte heeft gemaakt voor deze film. 'Een magisch moment, heel even, voelden studiobazen zich gedwongen vrouwelijke standpunten serieus te nemen. De deur stond op een kier, wij schopten hem open.' 

 

Blonde portretteert Monroe echter verre van authentiek. Vrouwelijke standpunten serieus nemen betekent ophouden met films maken die vrouwen blijven uitbuiten. Een authentieke biografie is voor mij, en ook andere kijkers, een gelaagd portret waarin Monroe eens uit die perfecte rol kan stappen. Het is een film waarin ze niet onnodig veel naakt gefilmd wordt, expliciet seksueel misbruikt wordt, toegesproken wordt door een geanimeerde foetus die smeekt niet geaborteerd te worden en steeds maar weer gereduceerd wordt tot haar trauma’s door ontbrekende vader en verslaafde moeder. Ja, dat Monroe geleefd werd in een wereld van glamour mag en moet in beeld gebracht worden als je haar levensverhaal vertelt, maar geef haar personage ten minste wat agency. NRC-columnist Madeleijn van den Nieuwenhuizen vat Blonde goed samen in deze zin: 'Het is een film die onder het mom van een progressievere tijdsgeest verheerlijkt wat hij pretendeert te bekritiseren.'

 

Een authentiek portret van Monroe, daar is Dominik wat mij betreft absoluut niet in geslaagd. Dat #MeToo wat hem betreft ruimte heeft gegeven aan deze uitbuitende film getuigt van een onbegrip dat bijna bespottelijk is.



Lees hier het interview met Dominik in het NRC, en hier de column van van den Nieuwenhuizen.

Theorie: Sheila Watson, ‘Why do emotions matter in museums and heritage sites?’, in: Carla van Boxtel, Maria Grever, Stephan Klein, ed., Sensitive Pasts. Questioning heritage in education (New York/Oxford 2016) 75-91.

 

Ons koloniaal verleden wordt vaak vanuit een postkoloniaal perspectief bekeken, stelt Iris van Huis. Dat is problematisch omdat er vaak slechts aandacht is voor het feit dat dit verleden het verleden is. Postkoloniaal denken slaagt er niet in om de aandacht te vestigen op de ontwikkeling van machtsverhoudingen en de hedendaagse impact van het koloniaal verleden. Deze strategie herkende ik in het Scheepvaartmuseum. Het museum adverteert met een foto van een Javaanse man. Het museum vertelt er een kort verhaal bij van een trotse man, die ondanks de verhoudingen van vroeger op beeld is vastgelegd. Het museum slaagt er niet in om een extra laag aan te brengen. Waarom zou deze foto gemaakt zijn? Welke rol heeft het museum? Welk verhaal wil het museum vertellen? Dat is een kwestie van dekoloniseren: machtsverhoudingen blootleggen en aanzetten tot gelijkere relaties tussen mensen. Ook als het gaat over vrouwen in deze tentoonstelling, kan het museum verbeteren. Bij een reeks prachtige portretten van vrouwen in de marine schrijft het museum: 'Dat vrouwen anno nu binnen alle lagen van de Koninklijke Marine zijn vertegenwoordigd, mag geen verrassing heten. […] is de volledige toegang voor vrouwen tot àlle disciplines bij de marine een feit.' Deze tekst is niet bevredigend. Waarom wil het museum niet te spreken over blijvende genderongelijkheid? Door teksten als deze lijkt feminisme een gewonnen strijd, iets waar we het over kunnen hebben in termen van het verleden. 

 

Misschien heeft het Scheepvaartmuseum precies gedaan wat ze zelf schrijven: grotere thema’s als gender, inclusie en migratie raken. Maar daarmee doen ze niet genoeg. Het publiek van nu vraagt om meer. Vertel ons het verleden, maar vergeet daarbij niet om het heden te betrekken, complexe verhoudingen te verklaren en aan te zetten tot nieuwe gesprekken.


Wat vind jij van Mens op Zee? De tentoonstelling is tussen 7 oktober 2022 en 28 mei 2023 te zien bij het Scheepsvaartmuseum.

Theorie: Iris van Huis, 'Contesting Cultural Heritage: Decolonizing the Tropenmuseum as an Intervention in the Dutch/European Memory Complex,' in Tuuli Lähdesmäki, Luisa Passerini, Sigrid Kaasik-Krogerus, Iris van Huis, (eds), Dissonant Heritages and Memories in Contemporary Europe (Cham 2019) 215-248.

In 1838 begon ARTIS met een klein stukje grond en een collectie waarin vooral opgezetten dieren de hoofdrol speelden. Met de aankoop van de rondreizende dierencollectie van Cornelis van Aken werd het piepjonge ARTIS in 1839 direct een dierentuin van formaat. Het pronkstuk van de collectie was Sjeck (ofwel Jack) de olifant, een bul afkomstig uit Ceylon. Tijdens de koloniale bezetting werden olifanten in Ceylon op grootschalige wijze gevangen om als werkdier te dienen in de koloniën of om als curiositeit naar Europa gestuurd te worden. Olifanten werden zo jong mogelijk gevangen om het vervoer makkelijker te maken, waardoor ze vaak wreed van hun moeder gescheiden werden. Op Europese bodem werden de dieren getraind en getemd. De olifant Jack was aangeleerd om voor timmerman en acrobaat spelen, aan een gedekte tafel zitten en een fles wijn openen en leegdrinken. 

Na een tijdelijk verblijf in de Oranje-Nassau Kazerne aan de Sarphatistraat werden de grote katachtigen, beren en olifant Jack overgebracht naar nieuwe verblijven in ARTIS. Jack werd elke dag van een binnenverblijf naar zijn buitenspeelplaats gebracht. De bouw van een geschikt olifantenverblijf was namelijk te kostbaar.

Na een aantal jaar werd Jack geteisterd door verveling, trauma en de bronsttijd, waardoor het houden van Jack op gevaarlijke situaties uit dreigde te lopen. In 1849 is hij daarom neergeschoten en met vergif om het leven gebracht. Zijn skelet werd later in het Groote Museum tentoongesteld.

Het verhaal van Jack staat niet op zichzelf. In 1826 werd de in Londen gehouden olifantenstier Chunee gedood omdat hij onhandelbaar was geworden. Dit laat zien dat er in de 19^e eeuw nog weinig kennis en aandacht was voor het welzijn van dieren. De verhalen van deze iconische dieren leren ons over de veranderende blik op mens, dier en natuur. Ook maken deze geschiedenissen duidelijk dat 19^e-eeuwse dierentuinen, zoals ARTIS, te maken hebben met hun soms ingewikkelde erfenis uit het verleden. ARTIS is constant in beweging. Dieren krijgen meer ruimte, duurzaamheid is een belangrijk thema en bezoekers krijgen een volledig verhaal over de natuur: van het heelal tot microben aan toe. (H)erkenning van eigen erfenis is voor het park van groot belang om de ontwikkelingen en doelstellingen van nu in te kaderen. Door baas te zijn van je eigen geschiedenis, laat je zien dat hoewel sommige dingen een doorwerking hebben in het nu, de tijden veranderen.

 

‘Met maar liefst 54 landen, 2000 officieel erkende talen en talloze culturele gebruiken bestaat er niet zoiets als één Afrika.’ Met deze boodschap opent Inspirerend Afrika. De ruimte is licht en transparant. Het museum maakt gebruik van de historische collectie, echter veel minder dan voorheen. De tentoonstelling is aangevuld met hedendaagse kunst en persoonlijke verhalen. Deze manier van tentoonstellen zorgt ervoor dat het museum erin slaagt om de autoriteit en agency deels terug te leggen bij mensen van het Afrikaanse continent en diens diaspora. Daarbij is er in de tentoonstelling ook aandacht voor een gezonde portie institutionele kritiek. Hoewel het af en toe wat explicieter zou mogen, weet het museum de bezoeker ervan bewust te maken dat een instituut als een museum een grote rol heeft in beeldvorming. 

 

In de media is Inspirerend Afrika positief ontvangen. Ook noemde artiest en activist Akwasi de tentoonstelling een lichtpuntje voor het Afrika Museum, waar hij verder zijn vraagtekens bij zet in zijn huidige vorm. Het is wat mij betreft  erg zonde dat de Congregatie niet weet mee te buigen met het heden. De tijd waarin een etnografisch museum bestond uit donkere ruimtes vol met objecten zonder duidelijke context is niet alleen voorbij, het is ook beledigend. Deze ontwikkelingen laten zien dat het af en toe moeilijk schipperen kan zijn bij het maken van tentoonstellingen en vernieuwingen. Er zijn verschillende partijen met verschillende machtsfactoren waar van alles vanaf hangt. Het is mijn hoop dat het NMVW toch ruimte krijgt binnen het Afrika Museum of dat ze een andere plek kunnen bemachtigen in de omgeving. Op deze manier kunnen ze doorgaan met hun aanpassingen van het (etnografisch) museum, die zich bewezen hebben als een langverwachte vernieuwing bij de bezoekers.



Tot eind 2024 is het NMWV betrokken bij het Afrika Museum. Ze hebben aangegeven in deze periode zich te blijven inzetten voor tentoonstellingen en projecten. In ieder geval tot deze tijd kun je Inspirerend Afrika bezoeken. Meer informatie vind je hier