а) Физикалық стрессорлар:

температураның өзгеруі (суық, ыстық)

ауыр жүк

ауырсыну

жарақат, қан кету

сәулелену

ұйқысыздық

ә) Психикалық (эмоционалды) стрессорлар:

қорқыныш, үрей

емтихан, жұмыс жүктемесі

конфликт, ұрыс-керіс

жалғыздық, күйзеліс

б) Биологиялық стрессорлар:

инфекциялар

интоксикациялар

аллергия

в) Әлеуметтік стрессорлар:

материалдық қиындық

жұмыссыздық

қоғамдық қысым

әлеуметтік оқшаулану

Стресс ағзада бірнеше басты жүйелерді өзгертеді:
Гипоталамус → Гипофиз → Бүйрек үсті безі (ГГБ) осінің белсенділігі артады

Гипоталамус → Гипофиз → Бүйрек үсті безі (ГГБ) осінің белсенділігі артады.

1) Жүрек-қан тамыр жүйесі

• жүрек соғу жиілігі ↑ (тахикардия)

• қан қысымы ↑ (адреналин әсерінен)

• қан тамырлары тарылып, қан бұлшықетке бағытталады

• қан қоюланады

Нәтижесі: гипертония, жүрек талмасы қаупі.

2) Тыныс жүйесі

тыныс жиілейді

оттегі тұтынуы артады

гипервентиляция байқалуы мүмкін

Салдары: бас айналу, демікпе ұстамалары.

3) Зат алмасу (метаболизм)

Стресс гормоны кортизол:

глюкозаның бөлінуін ↑

майлардың ыдырауын ↑

бұлшықет белоктарының ыдырауын ↑

Ұзақ стресс → семіздік, қант диабеті, инсулинге төзімділік.

4) Ас қорыту жүйесі

асқазан қышқылы ↑

тәбет өзгеруі

іш қату/іш өту

Ұзақ күйзелісте:

гастрит

ойық жара

ішек дисбиозы

5. Жүйке жүйесі

• нейромедиаторлардың тепе-теңдігі бұзылады (серотонин ↓, дофамин ↓)

• реакция жылдамдығы қысқа мерзімде ↑

• ұзақ стресс: шаршау, депрессия, ұйқы бұзылысы.

6) Иммундық жүйе

Қысқа стресс → иммунитет ↑

Ұзақ стресс → иммунитет ↓

Себебі:

лимфоциттер саны азаяды

қабынуға қарсы цитокиндер төмендейді

Нәтижесі:

инфекцияларға бейімділік ↑, жараның жазылуы баяулайды.

Хронопатологиялық бұзылыстардың себептері:

• уақыт белдеуін жиі ауыстыру (ұшқыштар, стюардтар)

• түнгі ауысымда жұмыс

• жарық режимінің бұзылуы

• ұйқы-сергектік тәртібінің бұзылуы

• созылмалы стресс

🧠 Хронопатологияда кездесетін негізгі аурулар:

1) Циркадтық ритмнің бұзылуы

ұйқысыздық

түнгі ұйықтамау синдромы

әлеуметтік джетлаг

2) Эндокриндік бұзылыстар

кортизол секрециясының бұзылуы

мелатонин ↓ → жасушалардың қартаюы

3) Жүрек-қан тамыр аурулары

инфаркт пен инсульт көбіне таңертең болады (циркадтық ритмге байланысты)

4) Иммундық жүйе бұзылыстары

аутоиммунды аурулардың күшеюі

қабынудың ырғақтық өзгерісі

Екі түрі бар:

а) Экзогенді десинхроноз

Сыртқы ортаны тез өзгерту әсерінен:

• ЖАУАПЫЛЫ (жол-жөнекей) ұшақпен ұшу — jet lag

• түнгі ауысымда жұмыс

• жасанды жарықтың артуы

ә) Эндогенді десинхроноз

Ішкі биологиялық ырғақтардың өзара сәйкессіздігі:

• мелатонин секрециясының бұзылуы

• гипоталамус қызметінің өзгеруі

• стресс әсерінен биологиялық сағаттың «сынып» қалуы

• ұйқыға кетудің қиындауы

• күндізгі ұйқышылдық

• түнгі оянулар

2) Жүйке жүйесінің бұзылыстары

• бас ауру

• ашуланшақтық

• депрессия

• назардың төмендеуі

3) Жүрек-қантамыр жүйесі

• қан қысымы тұрақсыз

• тахикардия

4) Ас қорыту жүйесі

• тәбет төмендеуі

• асқазан қышқылының артуы

5) Гормондық дисбаланс

• кортизол ырғағы өзгереді

• мелатонин ↓

• инсулин резистенттілігі ↑

6) Иммундық жүйе әлсірейді

• суық тию жиілейді

• қабыну процесі ↑

Десинхроноздың салдары

Ұзаққа созылса:

• гипертония

• семіздік

• диабет

• депрессия

• қартаюдың жеделдеуі

• иммунитеттің ұзақ төмендеуі

Адам ағзасының қалыпты қызмет атқаруы биологиялық ырғақтардың үйлесімділігіне тәуелді. Тәуліктік циркадтық ырғақтар гормондардың бөліну тәртібін, дене температурасының өзгеруін, жүрек соғу жиілігін, ұйқы-сергектік циклін және зат алмасу үдерістерін реттейді. Осы ырғағы бұзылған кезде хронопатология деп аталатын патологиялық жағдайлар дамиды. Хронопатология стресс, ұйқы тәртібінің бұзылуы, жарық режимінің өзгеруі, түнгі жұмыс, жиі ұшу, әлеуметтік жүктеме секілді факторларға байланысты қалыптасады. Оның салдарынан мелатонин мен кортизол секрециясы ырғақтық тәртібін жоғалтып, ағзадағы гормондық баланс бұзылады. Бұл жүрек-қан тамыр ауруларының, эндокриндік бұзылыстардың (семіздік, диабет), иммундық әлсіреудің, психикалық күйзелістердің негізгі триггеріне айналады. Демек, биологиялық сағат функциясы бұзылғанда бүкіл ағза тепе-теңдігі әлсірейді.