เป็นสมัยที่พวกอริยกะ (อารยัน) เริ่มอพยพเข้าสู่อินเดียทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือ เข้าปะปนกับคนพื้นเมือง คือ พวกมิลักขะ โดยทั้งพวกอริยกะและพวกมิลักขะต่างมีศาสนาเดิมของตนอยู่ก่อนแล้ว
 

          กล่าวคือ พวกมิลักขะนับถือธรรมชาติ คือ ดิน น้ำ ลม และไฟ เชื่อว่าธรรมชาติทั้ง 4 เป็นเทพเจ้าประทับอยู่บนสวรรค์บนภูเขาพระสุเมรุ มีพิธีบวงสรวงเทพเจ้าด้วยไฟ เพราะเชื่อว่าควันไฟที่ลอยขึ้นสู่เบื้องบนเป็นสื่อนำความประสงค์ของผู้สังเวยไปให้เทพเจ้าทราบ

          ทางด้านศาสนาเดิมที่พวกอริยกะนับถืออยู่ก่อนอพยพเข้าอินเดีย ได้แก่ การนับถือธรรมชาติและวิญญาณบรรพบุรุษ ธรรมชาติที่พวกอริยกะนับถือว่าเป็นเทพเจ้า ได้แก่ เทพผู้บันดาลสิ่งทั้งหลายทั้งปวงให้เกิดขึ้นในโลก คือ อินทร์ เทพผู้ให้ความร้อนและแสงสว่าง คือ สาวิตรี เทพผู้ให้ ความเย็นความชุ่มชื้น คือ วรุณ และเทพผู้ทำลายชีวิตมนุษย์และสัตว์ คือ ยม หรือมฤตยู

          ต่อมาพวกอริยกะทำสงครามชนะพวกพื้นเมือง และขณะมีอำนาจในการปกครอง ได้ปรับเทพเจ้าที่ตนนับถือเข้ากับเทพเจ้าของพวกมิลักขะ โดยสร้างเทพเจ้าอัคนีขึ้นมาใหม่ แต่ให้อยู่ในฐานะบริวารของสาวิตรี เพื่อให้พวกพื้นเมืองเดิมสำนึกตนอยู่เสมอว่าอยู่ภายใต้อำนาจการปกครองของพวกอริยกะ

          ในสมัยนี้พวกอริยกะได้สร้างเทพเจ้าขึ้นใหม่อีกหลายองค์ แบ่งออกเป็น 3 กลุ่มด้วยกัน คือ เทพเจ้าแห่งสวรรค์ เทพเจ้าแห่งท้องฟ้า และเทพเจ้าแห่งพื้นพิภพ ทางด้านพิธีบูชาเทพเจ้าก็เปลี่ยนไปจากพลี เป็นบูชายัญด้วยชีวิตสัตว์ มีการถวายเครื่องดื่มเรียกว่า น้ำโสม พร้อมนมเนยและมีบทสวดขับสำหรับพิธีบูชาเพิ่มขึ้นอีกด้วย

          ต่อมาสังคมของพวกอารยันเริ่มมั่นคงและขยายตัวกว้างขวางใหญ่ขึ้น มีการแบ่งชนชั้นเป็น 3 สถานภาพ คือ นักบวช นักรบ และเกษตรกร โดยนักบวชจะได้รับความเคารพนับถือมากที่สุด เพราะเป็นผู้มีหน้าที่ประกอบพิธีกรรมทางศาสนา

          นักบวชนี้แบ่งออกเป็น 3 พวกทำหน้าที่ที่แตกต่างกัน คือ

          นอกจากนี้ยังมีพราหมณ์อีกพวกหนึ่งเรียกว่า พรหมา เป็นผู้เชี่ยวชาญในการประกอบพิธีกรรม ทำหน้าที่ควบคุมการบูชายัญให้ถูกต้องตามคัมภีร์พระเวทอีกด้วย

          ยุคนี้ได้ชื่อว่า "สมัยพระเวท" เพราะปลายยุคนี้พวกพราหมณ์ได้ประมวลบทสวดขับต่าง ๆ ขึ้นเป็นหมวดหมู่ ทำให้เกิดคัมภีร์ทางศาสนาฉบับแรกขึ้น คัมภีร์ดังกล่าวมีชื่อเรียกว่า ฤคเวท

          เป็นสมัยที่พวกอริยกะแผ่อำนาจครอบครองอินเดียภาคเหนือได้ทั้งหมด กำเนิดเป็นแคว้นต่าง ๆ แต่ละแคว้นมีพระราชาปกครองเป็นอิสระไม่ขึ้นแก่กัน ส่วนพวกคนพื้นเมืองเดิมที่ต้องตกอยู่ในอำนาจปกครองของพวกอริยกะนั้นถูกเรียกว่า ทัสยุ ซึ่งเป็นต้นกำเนิดของคำว่า ทาส ในเวลาต่อมา

          พวกอารยันสมัยนี้เชื่อในเรื่องความศักดิ์สิทธิ์ของพระเจ้าและการทำพลีบูชาเทพเจ้าว่า

          งานสำคัญที่พราหมณาจารย์สมัยนี้สร้างขึ้น ได้แก่

          สมัยนี้เป็นสมัยแรกที่กำเนิดปรัชญา ซึ่งพราหมณาจารย์ทั้งหลายเป็นผู้คิดขึ้น ถือได้ว่าเป็นแก่นแท้ของศาสนาพราหมณ์ และช่วงเวลานี้เองที่ลัทธิศาสนาซึ่งมีชื่อเดิมว่าศาสนาพราหมณ์ได้กลายมาเป็นศาสนาฮินดู

 

          ความเปลี่ยนแปลงที่สำคัญที่เกิดจากผลงานของบรรดาพราหมณาจารย์สมัยนี้มีดังนี้

           เป็นสมัยแห่งความพยายามคิดค้นเพื่อแสวงหาทางหลุดพ้นจากภาวะเวียนว่ายตายเกิด
 

          มีเจ้าลัทธิที่มีความเชื่อแตกต่างกันเกิดขึ้น 4 พวก คือ

 

          สมัยนี้พราหมณ์ได้สร้างคัมภีร์อุปนิษัท ว่าด้วยลัทธิปรมาตมัน และหลักโมกษะขึ้น ใช้เป็นตำราเรียนภาคสุดท้ายสำหรับพราหมณ์ต่อจากพระเวท คัมภีร์นี้จึงมีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า เวทานตะ แปลว่า ที่สุดแห่งพระเวท

 

          ปรัชญาธรรมในคัมภีร์อุปนิษัทนี้เน้นหนักอยู่ที่การศึกษาและการปฏิบัติต่อตนเองให้รู้จัก เข้าใจ และเห็นตัวเอง หรืออาตมันอย่างถ่องแท้ ให้รู้เห็นอย่างชัดเจนว่า อาตมันคือตัวตน และเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับพรหมัน หรือปรมาตมัน โดยต้องพาวิญญาณคืออาตมันนั้นเข้าภาวะแห่งพรหมันและโมกษะให้ได้ในที่สุด

          ปลายยุคนี้ได้เกิดวรรณกรรมเรื่องรามายณะ และภารตะขึ้น ซึ่งภายหลังพระราม และพระกฤษณะ ตัวเอกของวรรณกรรมทั้งสองเรื่องนี้ได้เข้าไปมีส่วนเกี่ยวข้องอย่างสำคัญในลัทธิศาสนานี้ด้วย

          ในสมัยนี้วรรณกรรมเรื่องภารตะ ได้รับการแต่งต่อเพิ่มเติม จนกลายเป็นเรื่องมหาภารตะ และพราหมณ์ได้จัดทำตำราเรียนสำหรับกุลบุตรพราหมณ์ใช้ศึกษาในโรงเรียนขึ้น ตำราดังกล่าวเป็นบทสรุปของพระเวททั้งหมด เรียกว่า เวทางค์ แปลว่าองค์แห่งพระเวท จำแนกออกเป็น 6 สาขาวิชา คือ ศึกษาศาสตร์ กัลปศาสตร์ ไวยากรณศาสตร์ นิรุกติศาสตร์ ฉันทศาสตร์ และโชยติสศาสตร์ 

          เป็นสมัยที่เกิดเหตุการณ์จลาจลในอินเดียต่อเนื่องกันเป็นเวลานาน เนื่องมาจากการชิงอำนาจกันเองภายในประเทศ และถูกศัตรูจากภายนอกประเทศรุกราน หากพวกใดได้เป็นใหญ่ก็จะฟื้นฟูศาสนาที่ตนนับถือขึ้นมาในสมัยของตน ศาสนาฮินดูเองก็แตกแยกออกเป็นนิกายต่าง ๆ มากมาย สภาพการณ์ดังกล่าวทำให้ศาสนาฮินดูเสื่อมโทรมลงมาก พราหมณาจารย์จึงปรับปรุงลัทธิศาสนาของตนเสียใหม่ให้ทันสมัยยิ่งขึ้น

          สิ่งที่ปรับปรุงในสมัยนี้ที่นับว่าสำคัญ ได้แก่

          สมัยนี้ได้ชื่อว่าเป็นยุคเสื่อมของศาสนาฮินดู เพราะเป็นสมัยที่ลัทธิศาสนาฮินดูแตกแยกเป็นนิกายต่าง ๆมากมาย แต่ละนิกายมีข้อปฏิบัติเสื่อมทรามลงกว่าเดิมมาก โดยเฉพาะนิกายใหญ่ที่สำคัญ 2 นิกาย คือ นิกายที่นับถือพระศิวะเป็นใหญ่ เรียกว่า ไศวะนิกาย และนิกายที่นับถือพระวิษณุเป็นใหญ่ เรียกว่า ไวษณพนิกาย ต่างสร้างประวัติยกย่องเทพเจ้าฝ่ายตนเลิศเลอและดูหมิ่นเหยียดหยามเทพเจ้าของอีกฝ่ายหนึ่ง และนับเป็นสมัยเสื่อมแห่งพระพรหม

 

          แต่ท่ามกลางความเสื่อมเหล่านั้น ได้มีสิ่งสำคัญเกิดขึ้น นั่นคือ กำเนิดเครื่องหมายอันเป็นสัญลักษณ์ของศาสนานี้ ซึ่งมีที่มาจากกำเนิดของตรีมูรติ คือ เทพสูงสุดทั้งสาม เครื่องหมายดังกล่าว ได้แก่ อักษรเทวนาครี ซึ่งมีคำอ่านว่า โอม และมีวรรณกรรมที่เกี่ยวกับศาสนาฮินดูเกิดขึ้น ซึ่งนับว่ามีความสำคัญมาก คือ ปุราณะ

          ที่เรียกสมัยนี้ว่าสมัยฟื้นฟู เพราะเป็นสมัยที่พุทธศาสนาเริ่มเสื่อมสูญจากอินเดีย แต่ศาสนาฮินดูกลับได้รับการอุปถัมภ์ บรรดาเจ้าลัทธิทั้งหลายในศาสนาฮินดูพยายามทุกวิถีทางที่จะสร้างความมั่นคงถาวร และเผยแผ่ลัทธิศาสนาของตนออกไปให้แพร่หลายมากที่สุด โดยเฉพาะในหมู่คนพื้นเมืองเดิม พร้อมกับพยายามกีดกันศาสนาพุทธและศาสนาเชนไม่ให้มีโอกาสกลับมาเป็นคู่แข่งได้อีก

 

          การปรับปรุงและความเปลี่ยนแปลงสำคัญที่เกิดขึ้นในสมัยนี้  ได้แก่

          ในสมัยนี้ลัทธิภักติได้เจริญขึ้นในอินเดียภาคเหนือ อันมีพระวิษณุเป็นมหาเทพสูงสุด และแบ่งนิกายที่สำคัญออกได้เป็น 3 นิกาย ตามความแตกต่างของเทพเจ้าสูงสุดที่นิยมนับถือกัน คือ

 

          ลัทธิภักติ เผยแผ่ลัทธิด้วยภาษาพื้นเมือง และยกย่องอาจารย์ผู้สอนลัทธิว่าเป็นผู้ควรแก่การเคารพอย่างสูงเรียกว่า คุรุ พิธีกรรมในลัทธิมีการสวดมนต์ภาวนา เสกเป่า และกินข้าวเสก มีนักบวชและคฤหัสถ์ประจำลัทธิ อย่างไรก็ตาม แม้ทั้ง 3 นิกายจะนับถือพระเจ้าต่างองค์กัน แต่ก็มีหลักการที่ตรงกัน คือ มีพระเจ้าสูงสุดเพียงองค์เดียว นั่นคือ พระวิษณุมหาเทพ เชื่อว่าวิญญาณมนุษย์เป็นส่วนที่แยกมาจากพระเจ้า เป็นสิ่งอมตะ ผู้ภักดีต่อพระเจ้าไม่ว่าจะอยู่ในวรรณะใด ย่อมได้รับความหลุดพ้น

 

          เมื่อกาลเวลาผ่านไป จำนวนของผู้ที่ปฏิเสธคำสอนในคัมภีร์พระเวทได้มีจำนวนเพิ่มมากขึ้น ขณะเดียวกันหลักปรัชญาของอินเดียยังได้มีวิวัฒนาการเปลี่ยนแปลงจากจุดกำเนิด จนเกิดแนวความคิดหรือลัทธิที่แตกต่างกันออกไปอีกหลายลัทธิ ประกอบด้วย นยายะ ไวเศษิกะ สางขยะ โยคะ มีมางสา และเวทานตะ ซึ่งล้วนเป็นส่วนหนึ่งในการก่อรูปความคิดและจิตใจ ซึ่งส่งผลต่อพฤติกรรมการสื่อสารของชาวอินเดีย ลัทธิครูทั้งหกนี้ต่างเป็นลัทธิปรัชญาฝ่ายอาสติกะ คือ กลุ่มที่เชื่อในความศักดิ์สิทธิ์ในคัมภีร์พระเวท