Atatürk, üstün devlet adamlığı yanında ekonomik, sosyal, siyasal ve eğitim alanında yapmış olduğu yenilikler ile Türk Devletine çağ atlatmış bir liderdir. Sakarya Savaşı’nın devam ettiği bir zamanda bile Ankara’da Maarif Kongresi yani Milli Eğitim Kongresi savaşa rağmen ertelenmemiş ve 16 Temmuz 1921’de toplanmıştır. Atatürk, savaşa rağmen bu kongrenin ertelenmesine razı olmamış, kongrenin açış konuşmasını bile kendisi yapmıştır. Bu hadise, Atatürkün eğitime verdiği önemin büyüklüğünün sergilemesi açısından oldukça önemli ve kayda değer bir konudur.

Atatürk’e; “Cumhurbaşkanı olmasaydınız, ne olmak isterdiniz?” diye bir soru yöneltildiğinde; “Millî Eğitim Bakanı olarak eğitim davasına hizmet etmek isterdim” diye cevap vermesi, O’nun eğitimin, millet hayatındaki olması gereken yeri ve önemine ne kadar büyük değer verdiğinin bir göstergesi olmuştur.

Atatürk, eğitim üzerine bir çok çalışmalar yaptırmış, Türk milletinin geleceğini, yüksek eğitim anlayışının gelişmesine ve genç dimağlara yerleşmesine bağlamıştır.

Ulu önder, eğitimi gerçekleştirecek olan öğretmenlere duyduğu güveni ve değeri şu sözlerle açıklamıştır; “Memleketi ilim, irfan, ekonomi ve bayındırlık alanlarında da yükseltmek, milletimizin her hususta çok verimli olan kabiliyetlerini geliştirmek, gelecek nesillere sağlam, değişmez ve olumlu bir karakter vermek lazımdır. Bu kutsal amaçları elde etmek için mücadeleye atılanların arasında öğretmenler, en önemli ve en hassas yeri almaktadır.”

Hür ve çağdaş bir toplumun temellerinin sağlam bir eğitimden geçtiğini ifade eden Atatürk, “Milli eğitimde, süratle yüksek bir seviyeye çıkacak olan bir milletin, hayat mücadelesinde maddi ve manevi bütün kudretlerinin artacağı muhakkaktır.” Demekle eğitimin devlet ve insan hayatındaki vazgeçilmezliğine dikkati çekmiştir.

Kendini yetiştirmek için kitaplar okuyor, boş zamanlarını değerlendiriyordu. Mustafa Kemal, Fransızcasını ilerletmek için ders alıyordu. Yurtdışından Jön Türk gazeteleri ve Fransızca gazeteleri getirterek arkadaşlarının da okumasını sağlıyordu. Harp Okulunda başladıkları el yazısı ile gazete hazırlama işine tekrar başladı. Ancak bir süre sonra durum Mektepler Nazırı İsmail Paşa tarafından öğrenildi. Akademi Komutanı Ali Rıza Paşa yaptığı bir baskında Mustafa Kemal ve arkadaşlarını gazete hazırlarken yakaladı. Fakat Ali Rıza Bey hürriyet fikirlerini benimsediği için Mustafa Kemal ve arkadaşlarına sözlü bir uyarıda bulundu. Akademiyi bu şartlarda tamamlayan Mustafa Kemal, 11 Ocak 1905’te Harp Akademisini Kurmay Yüzbaşı rütbesiyle bitirdi.

Burada eğitim görenlerden biri Mustafa Kemal Atatürk’tür (1896-1898). Binanın ikinci katında Mustafa Kemal Atatürk için ayrılmış bir bölüm vardır.

Aynı zamanda İttihat ve Terakki’nin önde gelen isimlerinden Resneli Niyazi Bey ‘de burada okumuştur. Resneli Niyazi Bey, II. Abdülhamit’e Meşrutiyet’i ilan ettiren ayaklanmanın liderlerinden ve ayrıca İstanbul’da patlak veren 31 Mart İsyanı’nı bastıran Hareket Ordusu’nda yer alan Cumhuriyet’in önemli figürlerinden birisi.

Mustafa Kemal, Selanik Askerî Rüştiyesini başarılı bir şekilde bitirdikten sonra Manastır Askerî İdadisinin imtihanlarına girdi ve başarılı oldu. Böylece doğduğu Selanik’ten ilk defa ayrılmış olacaktı. Manastır ve Selanik, Osmanlı Devleti’nin Batıya açılan önemli şehirleridir. Çok kültürlü yapısıyla dikkat çeken Manastır aynı zamanda 3. Ordu’nun da merkezidir. 3. Ordu’nun Manastırda bulunması şehrin gelişmesine katkı sağlamış ve birçok eğitim kurumu açılmıştır.

Manastır şehrinin bulunduğu Makedonya bölgesinin diğer bir özelliği de Abdülhamid’e karşı Meşrutiyet taraftarlarının yoğun olarak yaşadıkları bir yer olmasıdır. Mustafa Kemal’in Manastır Askerî İdadisindeki bazı öğretmenleri de Meşrutiyet yanlısı fikirlerden etkilenmiş İttihat ve Terakki Cemiyetine Üye olan subaylardı. Bu durum ordu ve memleket meselelerinin Manastır İdadisinde konuşulmasına neden oluyordu. Mustafa Kemal bu sayede memleket meselelerini öğrenme imkânı buldu.

Manastır İdadisi yatılı bir okuldu. Askerî idadilerin kuruluş amacı harp okullarına öğrenci yetiştirmekti. Bu nedenle zor bir eğitim programları vardı. Mustafa Kemal, diğer idadilere göre daha üstün bir eğitim veren Manastır idadisinde başarılı bir öğrencilik geçirdi. Rumeli’nin değişik yerlerinden gelen seçkin öğrencilerle tanıştı. Özellikle matematik dersindeki başarılarıyla dikkat çekti. Manastır İdadisindeki tarih öğretmeni Mehmet Tevfik Bilge sayesinde Türk tarihine ilgi duymaya başladı.

Mustafa Kemal Manastır İdadisi 2. sınıfında okuduğu esnada 1897 Osmanlı – Yunan savaşı çıkar. Mustafa Kemal’in o günleri anlatırken “Gençlik hayatımın en heyecanlı günlerini yaşadım. Yaşımın küçük olmasına rağmen bu savaşa katılmayı çok istemiştim.” demesi Manastır Askerî İdadisinde duyduğu heyecanı vatan için mücadele isteğini göstermesi açısından önemlidir. Mustafa Kemal 1898’de Manastır Askerî İdadisini başarıyla bitirmiştir.

Mustafa Kemal büyük bir istekle girdiği Selanik Askerî Rüştiyesinde çok başarılı bir eğitim hayatı geçirdi. Arkadaşları arasında zekâsı ile kısa sürede kendini gösterdi. Okulda başarılı öğrencilere verilen sınıf çavuşluğu ve müzakerecilik gibi görevlerin üstesinden başarılı bir şekilde geldi. Tüm bunların sonucunda daha çocuk denecek yaşta görev bilinci gelişti ve özgüveni arttı. Askerlik ve siyasi hayatındaki düzen ve disiplinin ilk temelleri Selanik Askerî Rüştiyesinde atılmış oldu Selanik Askerî Rüştiyesindeki öğretmenlerin büyük çoğunluğu kışlalarda, sınırlarda görev yapmış Osmanlı Devleti’ne isyan eden milletlerle savaşmış tecrübeli subaylardı.

Memleketin hâlini bilen ve gidişatın iyi olmadığının farkında olan askerlerdi. 22 Eylül 1924’te Samsun’da öğretmenlere yaptığı bir konuşma esnasında rüştiyeden Fransızca Öğretmeni Yüzbaşı Nakiyüddin Yücekök’ü görünce “Şimdi burada bir kişiye rastladım. O, benim ortaokul birinci sınıfta öğretmenimdi. Bana ilk şeyleri öğretirken gelecek için ilk düşünceleri de vermişti. Efendiler, açıklamak istiyorum ki ilk eğitim ana – baba kucağından sonra okuldaki eğitimcinin dilinden, vicdanından, terbiyesinden alınır.” demiş ve Selanik Askerî Rüştiyesindeki öğretmenlerin, düşüncelerinin oluşmasındaki katkısını vurgulamıştır.

Selanik sınırları içinde yer aldığı bilinen ve ilk öğretimden sonraki aşama olan bu günkü anlamıyla “ortaokul” aşamasında eğitim ve öğretim veren okuldur. Mustafa Kemal Atatürk’ün kısa süren ortaokul öğrenimi Mülkiye Rüştiyesinde başlamıştır ve burada son bulmuştur.

Mustafa Kemal, Şemsi Efendi Okulunda eğitim hayatına devam ettiği sırada babası Ali Rıza Bey vefat etmiştir. Eşinin ölümüyle ekonomik sıkıntılar çekmeye başlayan Zübeyde Hanım bunun üzerine, Selanik yakınlarında bulunan Langaza’ya tarımla meşgul olan ağabeyi Hüseyin Ağa’nın yanına gitmiştir. Mustafa Kemal’in kız kardeşi Makbule (Atadan) o günleri anlatırken “Koca çiftlik Mustafa’ya dar gelirdi. Bugünkü gibi hatırımdadır: Tahtaları keser, küçük çiviler çakar ve bu çivilere incecik saz telleri gererek tambura yapar ve çalardı. Ben de kendisine yardım ederdim. Bütün bunlar vakit geçirmek için aranan çareler ve başvurulan basit eğlencelerdi. Tahta kesme ve güvercin yuvası yapma gibi meşguliyetlerinde ona yardım ederdim.” diyerek çiftlikte günlük uğraşlarından bahsetmiştir. Görüldüğü üzere çiftlik hayatı Mustafa Kemal’in el becerilerinin artması bakımından faydalı olmuştur. Ancak Zübeyde Hanım oğlunun öğreniminin yarım kalmasına çok üzülüyordu. Mutlaka iyi bir okulda eğitim alması gerektiğini düşünüyordu.