Философияның тағы бір маңызды жағы — ол тек теориялық ізденіспен шектелмейді. Байқамауымыз мүмкін, бірақ өмірдің қай бағытында болсын философиялық мән бар. Ол біздің өмірімізге тікелей әсер етіп, қалай ойлауымызға, өмірлік шешімдерді қалай қабылдауымызға ықпал етеді. Мысалы, этика саласындағы философиялық ойлар адамгершілік ұстанымдары мен шешімдерін қалыптастыруға көмектеседі. Мұнда философия өмірдегі мағына мен мақсатты табуға ұмтылатын бағыт ретінде көрінеді. Қорытындылай келе, философия — бұл сұрақтар қою мен жауап іздеу жолы ғана емес, ол сонымен қатар адамның ішкі дүниесін тереңірек түсінуге және қоғамдағы өз орнын анықтауға көмектесетін өмірлік бағдар.

Әуелі, философия мағынасы дұрыс және жүйелі сұрақтар қоюға көмектеседі. Біз кімбіз? Өмірдің мәні неде? Жақсылық пен жамандық дегеніміз не? Бұл сұрақтар қарапайым болғанмен қоршаған ортаның нақты болмысы мен әлемге деген түсініктерді пшпды, әлі олар біздің алдымызда ойлаудың шексіз ақиқатты, әртүрлі танымды ашады. Философия сұрақтардан қорықпауға және мұнымен тоқтап қалмауға үйретеді. Сұрақтардың жауабы біздің санамызда өзгертіп, шексіз зерттеулер арқылы біздің өмірімізді байытады.

Философияның тағы бір маңызды жағы-оның сыни ойлауды дамыту қабілеті. Ежелгі грек дәуірінен бастап философтар жалпы қабылданған шындықтарға күмән келтіріп, дәлелдерді талдауға үйретеді. Біз көптеген ақиқат, ақпарат пен пікірлерге тап болған қазіргі инфорционды әлемде бізге айтылғандарды сыни тұрғыдан бағалай білу әсіресе өзекті болып отыр. Философия, барша құбылыстермен әлемдік өзгерістерге әр түрлі көзқараспен қарауға, контексттерді бағалауға және бір жақты пікірлерден аулақ болуға шақырады.

Филисофия ұғымы, басқа адамдарды жақсы түсінуге көмектеседі. Әртүрлі философиялық дәстүрлерді зерттей отырып, мен ойлар мен идеялардың әртүрлі мәдениеттер мен тарихи контексттерде қалай қалыптасқанын көремін. Бұл түсінік менің әлемді қабылдауымды кеңейтеді және эмпатияны дамытады. Мен әр адам өз тәжірибесінің нәтижесі екенін және олардың көзқарастары мүлдем басқа, бірақ бірдей құнды логикаға негізделуі мүмкін екенін түсіне бастадым.

Ақыры ұққаным, философия маған адам болу деген нені білдіретіні туралы ойлануға мүмкіндік береді. Этикалық қақтығыстар, ерік бостандығы және сананың табиғаты туралы сұрақтардың барлығы адамды өз құндылықтары мен таңдаулары туралы ойлауға мүмкін береді екен. Философия ұғымы - тек бақылаушы емес, осы әлемдегі белсенді қатысушы екенімді түсінуге көмектесетеді екен.

Қорытындылай келе, философия тек жорғарғы оқу орындарында ғана емес сонымен қатар қарапайым өмірлдегі кең қолданыстығы ұғым екенін ұқтырды. Адамдарға мағынаны табуға, сыни ойлауды дамытуға және басқаларды түсінуге арналған құрал - философия. Ол, адамға терең ойлауға мүмкіндік ашып және бұл өмірде өз орныңды табуға көмектеседі. Философияға әлеміне саяхат-бұл адамның ішкі өзіне саяхат екенін түсіндім.

Суреттің дәл ортасында Платон мен Аристотель бейнеленген: Платон оның идеалистік көзқарастарын бейнелейтін жоғарыны көрсетеді, ал Аристотель эмпирикалық білімнің маңыздылығын атап өтіп, жерге нұсқайды.

Платон физикалық дүние тек осы идеалдардың көрінісі ғана деп есептей отырып, идеалды формалар мен жоғары ақиқаттарға назар аударады.

Аристотель бақыланатын әлемге назар аудара отырып, оқып білудегі тәжірибенің және нақты субъектілерді зерттеудің маңыздылығына баса назар аударады. Суретте көрсетілген бұл айырмашылықтар шындық туралы ойлаудың және білім іздеудің әртүрлі тәсілдерін ұсына отырып, философияны байытады және идеализм мен эмпиризмнің қалай қатар өмір сүріп, бірін-бірі толықтыра алатынын көрсетеді.

1. Ғылыми революция

16-17 ғасырларда болған ғылыми революция адамзаттың табиғатқа деген көзқарасын түбегейлі өзгертті. Галилей, Коперник, Ньютон сияқты ғалымдардың еңбектері ғылымның эмпирикалық әдістерін енгізіп, табиғаттың заңдылықтарын түсінуге жаңа тәсілдер ұсынды. Бұл кезеңде астрономия, физика және математика ғылымдары терең дамыды.

2. Табиғи заңдар

Ғылым табиғи заңдарды ашып, адамзатқа әлемді болжауға және түсінуге мүмкіндік берді. Мысалы, Ньютонның қозғалыс заңдары механиканың негізін қалады, ал Кеплердің заңдары планеталардың қозғалысын сипаттады. Бұл заңдар ғалымдарға табиғаттың қалай жұмыс істейтінін түсінуге мүмкіндік берді.

3. Эволюция теориясы

Чарльз Дарвиннің эволюциялық теориясы табиғаттың дамуын түсінудің жаңа парадигмасын ұсынды. Бұл теория «тіршілік үшін күрес» және «табиғи сұрыпталу» принциптеріне негізделіп, организмдердің эволюциясын ғылыми тұрғыдан түсінуге мүмкіндік берді.

4. Кванттық механика

20 ғасырдың басында кванттық механиканың дамуы атом құрылымын және оның қасиеттерін тереңірек түсінуге мүмкіндік берді. Макс Планк, Альберт Эйнштейн, Нильс Бор сынды ғалымдар атомдық деңгейдегі процестерді зерттеу арқылы физиканың жаңа бағытын қалыптастырды. Бұл ғылымның философиялық және практикалық салаларға әсері зор болды.

5. Генетика

Генетиканың дамуы (Грэгор Мендельдің жұмыстары) организмдердің тұқым қуалау заңдылықтарын түсінуге мүмкіндік берді. Бұл ғылымның медицина, селекция, экология және биотехнология салаларында қолданылуы адамзатқа зор пайда әкелді.

6. Адамзаттың космостық көзқарасы

Ғылым адамның космосқа деген көзқарасын өзгертіп, ғаламның құрылымы мен көлемін түсінуге көмектесті. Хаббл телескопы мен басқа да астрономиялық зерттеулер ғаламның кеңеюін, галактикалардың құрылымын зерттеуге мүмкіндік берді.

7. Жасанды интеллект

XXI ғасырда ғылым мен технологияның дамуы жасанды интеллекттің пайда болуына алып келді. Бұл ғылым мен қоғамның түрлі аспектілерін автоматтандыруға, тиімділікті арттыруға, деректерді өңдеуге мүмкіндік береді. AI адамның өмір сүру сапасын арттыруға және жаңа инновацияларды дамытуға ықпал етуде.

8. Климаттық өзгерістер

Ғылыми зерттеулер климаттың өзгеруін, оның себептері мен салдарын түсінуге көмектесті. Бұл ақпарат жаһандық экологиялық саясатты қалыптастыруда, тұрақты даму стратегияларын жасауға мүмкіндік береді.

9. Интердисциплинарлық зерттеулер

Бүгінгі күні ғылым түрлі салалардың бірігуі арқылы дамып келеді. Биология, физика, химия, экология және әлеуметтік ғылымдардың интеграциясы кешенді мәселелерді шешуге мүмкіндік береді, мысалы, денсаулық сақтау, климаттық өзгерістер, ауыл шаруашылығын дамыту.

Қорытынды

Ғылым дүниетану процесінің нәтижесінде адамзат табиғаттың заңдарын, өз орнын және әлемдегі даму динамикасын терең түсінуге қол жеткізді. Бұл нәтижелер адамзаттың тарихи, мәдени және технологиялық дамуына үлкен әсер етті, жаңа көзқарастар мен мүмкіндіктер ашты.

1. Прогресс кезеңдері:

   • Ғылымның дамуы бірқатар кезеңдерден өтеді: гипотезалар, эксперименттер, теориялар, ғылыми заңдар. Бұл цикл ғылымның өзін-өзі түзетіп, жаңартуына мүмкіндік береді.

2. Кумулятивтілік:

   • Ғылымның дамуы кумулятивті сипатқа ие. Яғни, жаңа білімдер бұрынғы нәтижелерге негізделеді. Мысалы, Эйнштейннің салыстырмалық теориясы Ньютонның механикасына сүйенді.

3. Парадоксалылық:

   • Ғылымда көбінесе парадоксалылық кездеседі. Мысалы, кванттық механикада объектілердің бір мезгілде бірнеше күйде болуы мүмкін, бұл классикалық физикадан мүлдем өзгеше.

4. Технологиялық прогресс:

   • Ғылым мен технология бір-бірімен тығыз байланысты. Технологияның дамуы ғылыми зерттеулерге жаңа мүмкіндіктер береді. Мысалы, микроскоптардың дамуы биологияның негіздерін тереңдетті.

5. Ғылыми революциялар:

   • Тарихта бірнеше ғылыми революциялар орын алды (мысалы, Коперник пен Галилейдің астрономиядағы жаңалықтары), олар ғылымның парадигмасын түбегейлі өзгертті.

Ғылымның функциялары

1. Танымдық функция:

   • Ғылым адамзаттың табиғатты, қоғамды және өзін тануына мүмкіндік береді. Бұл функция адамзаттың түсінігін тереңдетіп, жаңа білімдер алуға жол ашады.

2. Практикалық функция:

   • Ғылым технологиялық және практикалық мәселелерді шешуде қолданылады. Мысалы, медициналық зерттеулер жаңа дәрілерді әзірлеуге мүмкіндік береді.

3. Түсіндіруші функция:

   • Ғылым әлемдегі құбылыстарды түсіндіріп, себеп-салдарын анықтауға көмектеседі. Мысалы, климаттың өзгеруін зерттеу экологиялық саясаттың негіздерін қалыптастырады.

4. Болжау функциясы:

   • Ғылыми зерттеулер нәтижесінде болашақты болжау мүмкіндігі туындайды. Мысалы, климаттық модельдер жаһандық жылынуды болжауға көмектеседі.

5. Инновациялық функция:

   • Ғылым жаңа технологиялар мен өнімдерді әзірлеу арқылы экономикалық дамуға ықпал етеді. Инновациялар ғылыми зерттеулердің нәтижесінде пайда болады.

Ғылымның функциялары бірнеше аспектілерді қамтиды: ол табиғат құбылыстары мен заңдылықтарын түсіндіру арқылы әлемді түсінуге ұмтылады, сонымен қатар анықталған заңдылықтар негізінде оқиғаларды болжайды. Ғылым өмір сапасын жақсартатын және медицинаны, ауыл шаруашылығын және өнеркәсіпті дамытатын технологиялар мен инновацияларды практикалық қолдану ретінде қызмет етеді. Сонымен қатар, ол ақпаратты талдауға және дәлелдерді тұжырымдауға мүмкіндік беретін сыни ойлауды дамытуға ықпал етеді. Ақырында, ғылым қоғамдық дамуда маңызды рөл атқарады, мәдени нормаларға, саясат пен білімге әсер етіп, қоғамның экономикалық прогресіне ықпал етеді.

Қазақстан Республикасы Президентінің 2021 жылғы 26 ақпандағы жарлығын атап өтсек болады. Жарлықта мемлекеттің ағымдағы жағдайы талданып, басқару жүйесін дамытуда төрт кезеңді бөліп көрсеткен. Ал қазіргі кезеңді мемлекеттік басқару жүйесі реформасының кезекті бесінші кезеңінің уақыты деп алып, оның мәселелі аймақтарының алғашқысы етіп азаматтар мен мемлекет арасында тиісті өзара іс-қимылдың болмауын атап кетеді. Яғни, адамға бағдарланған жұмыс жүргізілу қажеттігін айқындайды, азаматтардың сұранысын қанағаттандырып қана елдегі ашықтықты арттыра аламыз

деп есептейді.

Адам әлеуетін сақтау арқылы елдегі тұрғындардың өмір сапасы көтеріледі, сәйкесінше жұмыс сапасы артады, жаңа көзқарастар пайда болады. Осы бағытты ұстану ел үшін өте тиімді тұстарын көрсетуде, мысалға дат халқын алсақ болады, елдің халқы ең бақытты елдер қатарына кірген болатын. Оның себебі халқы жұмыс жасамайды тек демаладынемесе халықта ешқандай қарыз жоқ, мәселе жоқ дегеннен емес, әрине. Халықта өзіне арналған уақыт бар, сонымен қатар индивидуалисттік қоғам қалыптасқан. Өзіне арналған уақыт олардың жұмыс уақытынан бөлек айналысатын хоббилері немесе отбасының бірге айналысатын ісі бар, және ұйқы мен ішетін асына аса мән береді екен, және адамдардың бір бірімен ісі жоқ, адамның қалауы басты орында ұстанымын ұстанады. Ол біздің елдің қоғамында эгоизм ретінде көрінуі мүмкін. Дегенмен де, халықтың менталитетін ескеріп, жақсыны сіңіре алсақ бақытты елдер тізімінде біздің де ел алдыңғы орында тұруы әбден мүмкін еді.

Бастапқыда 3 Веда болған:

1) Риг-веда-Веда Гимн-рич

2) Сама-Веда-Веда әндер-саманов

3) яждур-Веда-яждустардың құрбандық формулаларының ведалары

Содан кейін оларға "Ахтарва-веда" қосылды - ахтарвановтың сиқырлы заклинаниялары

Ведалық әдебиет корпусы біздің эрамызға дейінгі бірінші мыңжылдықтың ортасында құрылды.

Ежелгі үнді философиясының даму ерекшелігі.

Әлеуметтік ерекшелігі

Аумақтық ерекшелігі

Этникалық ерекшелігі

Ежелгі Үндістандағы Логика, риторика және дәлелдеу өнері.

1) Әлеуметтік ерекшелігі.

Адамдардың жоғарғы кастасы брахмандар-діни қызметкерлер болды, олар Ведаларды құрады және олардың мазмұнын 3 варнамен (әріптермен) бөлісе алды. түсі): кшатрия-соғыстар, вайшя-қызметшілер және фермерлер. Төртінші варна, шудралар-қызметшілер, қасиетті білімге қол жеткізе алмады (Ведалар). Алғашқы үш Варна "екі рет туылған" деп аталды, екінші туылу оқытуды білдіреді. Варна шудр-қызметшілер "біртектес" деп аталды.

2) аумақтық ерекшелігі.

Егер ежелгі Греция мен Қытайда философия мен теориялық қызметтің пайда болуы сәйкес келсе, онда ежелгі Үндістанда жағдай керісінше дамыды - философия теориялық қызметтің ең жоғары жетістігі және аяқталуы болды.

3) этникалық ерекшелік.

Философиялық ой мен тұжырымдамалық аппарат біздің дәуірімізге дейінгі 2 мыңжылдықтың ортасында Үндістан түбегіне келген үнді-арийлер арқылы ғана дамымады; сонымен қатар үнді-арийлер келгенге дейін осы территорияда өмір сүрген жергілікті тайпалардың әсерінен.

4) ежелгі Үндістандағы логика, риторика және дәлелдеу өнері.

Алдымен брахмандардың Үнді пантеонының ғибадат ету тәсілі мен құдайларын атау туралы пікірталастары көбірек болды салттық (бұл уақытта дәлелдер әсер етпеді деген мағынада). "Қандай Құдайға сыйлық әкелу керек" деген сұрақтан "құдайлар бар ма:" аргументация, риторикалық өнер және логика дамуға түрткі болды.

Қарсылас пен жұртшылыққа деген алғашқы бағдар майевтиканың қысқаруына ұқсас диалогтық жолмен құрылатын сутралар мен олардағы түсініктемелерде көрінеді. Ежелгі Үндістанда философияның пайда болуы шрамандардың пайда болуы кезінде болады - брахман дәстүрі қарсылас болған қаңғыбас аскетиктер.

Орта ғасырлардағы ғылым

Орта ғасырлар (шамамен V-XV ғасырлар) Батыс Еуропада Рим империясы құлағаннан кейін басталып, Қайта өрлеу дәуіріне дейін жалғасқан уақытты қамтиды. Бұл кезеңде ғылым дамуы шіркеу билігімен тығыз байланыста болды және көптеген зерттеулер діни көзқарастарға сәйкес жүргізілді.

1. Білімнің сақталуы және таралуы:

- Батыс Еуропада антикалық білім мен философияның көп бөлігі монастырлар мен шіркеулер арқылы сақталып, таратылды. Шіркеу ғалымдары көбінесе теологиямен және антикалық философтарының еңбектерін аударумен айналысты.

- Ислам әлемі: Орта ғасырларда ислам әлемі ғылымның дамуының маңызды орталықтарының бірі болды. Бағдатта Халифат дәуірінде «Даналық үйі» (Байт әл-Хикма) құрылған, онда грек, парсы және үнді ғалымдарының еңбектері араб тіліне аударылды және зерттелді. Математика, астрономия, медицина, оптика, философия салаларында мұсылман ғалымдары елеулі жетістіктерге жетті. Олардың ішінде әл-Хорезми, Ибн Сина (Авиценна), әл-Фараби, Ибн Рушд (Аверроэс) сияқты ғалымдар ерекше орын алады.

2. Схоластика:

- Батыс Еуропадағы ғылым схоластикамен тығыз байланысты болды. Схоластика — логикалық талдау және діни догмаларға негізделген философиялық жүйе. Философ Фома Аквинскийдің еңбектері осы дәуірдің маңызды ғылыми жетістіктерінің бірі болып саналады, онда ол Аристотельдің идеяларын христиандық доктринамен біріктірді.

3. Астрономия және математика:

- Орта ғасырларда ғылым көбінесе геоцентрлік модельді ұстанды (Жер ғаламның орталығы деп есептелді). Бұл көзқарасты Птолемейдің жүйесі қолдады, және ол Еуропада Қайта өрлеу дәуіріне дейін үстем болды.

- Математика саласында араб ғалымдары елеулі жетістіктерге жетті. Олардың еңбектері арқылы Еуропаға үнді-араб сандары мен алгебра келді.

### Қайта өрлеу дәуіріндегі ғылым

Қайта өрлеу дәуірі (XIV-XVII ғасырлар) ғылым мен мәдениеттегі түбегейлі өзгерістердің кезеңі болды. Бұл кезеңде Еуропада антикалық дәуірге қайта оралу және адам мүмкіндіктеріне деген сенім пайда болды. Ғылым дамуы жаңа бағыттарға ие болды, және ғылыми әдіснама түбегейлі өзгерістерге ұшырады.

1. Ғылымның гуманизммен байланысы:

- Қайта өрлеу дәуірінің басты ерекшелігі — гуманизмнің дамуы. Бұл философиялық бағыт адамның жеке тұлға ретіндегі құндылығын, оның ойлау қабілетін және шығармашылық мүмкіндіктерін жоғары бағалады.

- Леонардо да Винчи сияқты қайраткерлер ғылым мен өнерді біріктіріп, ғылыми зерттеулерді табиғатты суреттеу арқылы жүргізді. Оның анатомия, инженерия және физика саласындағы жұмыстары ғылымның дамуына елеулі әсер етті.

2. Ғылыми революцияның басталуы:

- Қайта өрлеу дәуірі ғылыми революцияның бастамасы болып саналады. Бұл кезеңде көптеген жаңалықтар ашылды және жаңа теориялар ұсынылды.

- Николай Коперник гелиоцентрлік теорияны ұсынды, онда ол Жердің ғаламның орталығы емес, Күннің айналасында айналатын планеталардың бірі екенін дәлелдеді. Бұл көзқарас ортағасырлық геоцентрлік модельге қарсы келді.

- Галилео Галилей телескопты пайдаланып, аспан денелерін зерттеп, Коперниктің теориясын растайтын дәлелдер келтірді. Оның эксперименттік әдісі қазіргі ғылыми зерттеу тәсілінің негізін қалады.

3. Медицинаның дамуы:

- Қайта өрлеу дәуірінде анатомия ғылымы дамыды. Андреас Везалий адам денесін зерттеу арқылы анатомия туралы бұрынғы түсініктерді тереңдетті және анатомия бойынша маңызды еңбектер жазды.

- Медицина саласында ғылыми әдістер қолданыла бастады, ал аурулар мен олардың себептері туралы түсініктер өзгерді.

4. Механика және физика:

- Итальян ғалымы Галилео Галилей механика және физика салаларында маңызды жаңалықтар ашты. Ол денелердің құлауы мен қозғалысы туралы заңдарды зерттеп, эксперименттік физиканың негізін қалады.

- Исаак Ньютон кейінірек Қайта өрлеу дәуіріндегі ғалымдардың зерттеулерін жалғастырып, өзінің әйгілі "Ньютонның қозғалыс заңдарын" ашты, бұл қазіргі заманғы физиканың негізін қалады. Орта ғасырлар мен Қайта өрлеу дәуіріндегі ғылым бір-бірімен тығыз байланысты. Орта ғасырларда сақталған антикалық білім және ислам әлеміндегі жетістіктер кейінгі Қайта өрлеу дәуіріндегі ғылыми серпілістерге негіз болды. Қайта өрлеу дәуірі ғылымның гуманистік және эксперименттік бағытта дамуына серпін беріп, жаңа ғылыми әдістер мен ашылымдардың заманына айналды.

Ренессанс философиясы феодализмнің құлдырауы және буржуазиялық қатынастардың қалыптасуы болған 15-18 ғасырларды қамтиды. Бұл кезең ежелгі идеалдарды қалпына келтірумен байланысты.

Ренессанстың басталуы Шыңғыс ханның жаулап алуына байланысты Шығыс пен Батысты байланыстыратын Жібек жолының маңыздылығының төмендеуімен сәйкес келді. Батыстың жаңа сауда маршруттарына деген қажеттілігі географиялық ашылуларға, соның ішінде Американың ашылуына және Оңтүстік Африка арқылы Үндістанға теңіз жолын анықтауға әкелді. Нәтижесінде Португалия, Испания, Нидерланды және Англия сияқты елдер жетекші державаларға айналды, ал Орта Азия мен Таяу Шығыс сауда маңыздылығын жоғалтты.

Мәдениет пен ғылымның дамуы бұл өзгерістер мәдени және ғылыми дамуға ықпал етті және кең білімі бар көрнекті тұлғалар дүниеге келді. Ғалымдар ортағасырлық діни догмалар мен схоластикадан бас тарта бастады, қайтадан грек және рим мәдениетіне бет бұрды. Серветті Кальвиннің өлтіруі және Джордано Бруноның пантеистік идеялары үшін өртенуі сияқты инквизицияның қудалауына қарамастан, ғалымдар батылдық пен табандылық танытты.

Ғылыми жаңалықтар гелиоцентрлік жаңалық ашқан Николай Коперник "Жер әлі де айналады" деп атап өтті, бұл ғылымдағы маңызды сәт болды. Николай Кузанский натурфилософиялық идеяларды дамыта отырып, пантеизм Құдайды табиғатпен алмастырады деп, Жаратушының дәстүрлі тұжырымдамасынан бас тартты. Ол кеңістік пен уақыт туралы схоластикалық идеяларға күмән келтіріп, әлемнің шексіздігін және ойлаумен толықтырылған сезімтал танымның маңыздылығын атап өтті.

Философияның орталығындағы адам Қайта өрлеу дәуірі адамға назар аудара отырып, инновациялар мен жаңа көкжиектерді ашуға ұмтылу кезеңіне айналды. Егер ежелгі философияда табиғат пен Ғарыш басты мәселе болса, Ренессанста адамның іс-әрекеті мен бақытына баса назар аударылды. Философия адамның өмірдегі орнын табуға бағытталған ғылым ретінде қарастырылады. Бұл антропоцентристік бағыт ең бастысы Құдай емес, адам екенін айтады. Құдай заттардың басы, ал адам олардың ортасы ретінде қызмет етеді.

Қайта өрлеу дәуіріндегі өнер мен әдебиеттегі жетістіктер өнер, ғылым және әдебиет бұрын-соңды болмаған өркендеуге қол жеткізді. Леонардо да Винчи, Микеланджело, Рафаэль, Сервантес және Данте сияқты көрнекті суретшілер мен жазушылар дүниеге келді, олар әлемдік мәдениетте айтарлықтай мұра қалдырды.

Эмпиризм және рационализм

Қазіргі ғылым эмпирикалық тәсілді (бақылау мен экспериментке негізделген) және рационализмді (логика мен ақылға негізделген) біріктіреді. Бұл екі дәстүр шындықты жан-жақты түсінуге көмектеседі.

Ғылыми әдіс

Ғылыми әдіс гипотезаларды тұжырымдауды, оларды эксперименттер арқылы сынауды және деректерді талдауды қамтиды. Бұл процесс нәтижелердің қайталануына және теориялардың тексерілуіне кепілдік береді.

Объективтілік

Ғылыми идеал объективті танымға ұмтылады, бұл зерттеушілердің жеке көзқарастарын азайтуды білдіреді. Бұл сенімді білім алу үшін маңызды.

Сыни тұрғыдан ойлау

Қазіргі ғылым күмән мен сыни талдауды ынталандырады. Бұл қателерді анықтауға және жаңа деректер негізінде теорияларды жақсартуға мүмкіндік береді.

Пәнаралық

Қазіргі ғылыми зерттеулер көбінесе нақты мәселелердің күрделілігін және білімді біріктіру қажеттілігін көрсететін әртүрлі пәндер арасындағы ынтымақтастықты қажет етеді.

Этикалық аспектілер

Соңғы жаңалықтар мен технологияларды ескере отырып, этика мәселелері өзекті бола түсуде. Ғылыми қоғамдастық өз зерттеулерінің қоғамға және қоршаған ортаға тигізетін салдары үшін жауапкершілікті мойындайды.

Осылайша, қазіргі еуропалық ғылыми идеал эмпиризмді, рационализмді және сыни ойлауды біріктіріп, әлемді объективті және сенімді түсінуге негіз жасайды. Бұл принциптер ғылым мен жалпы қоғам үшін маңызды болып қала отырып, жаңа сын-қатерлер мен жаңалықтарға бейімделуді жалғастыруда.

Фрэнсис Бэкон

Бэкон эмпиризмнің негізін қалаушылардың бірі болып саналады. Ол білім дерексіз пайымдауларға емес, тәжірибе мен бақылауларға негізделуі керек деп талап етті. "Жаңа Атлантида" атты еңбегінде ол өмірді жақсарту үшін эмпирикалық әдістерді қолданатын ғылыми қоғамның идеалын сипаттады. Бэкон индукция әдісін ойлап тапты, онда бақылауларды жалпылау негізінде тұжырымдар жасалады.

Томас Хоббс

Гоббс ең алдымен өзінің саяси көзқарастарымен танымал болғанымен, оның адам табиғаты мен материализм туралы идеялары ғылыми идеал үшін де маңызды. Левиафанда ол барлық құбылыстарды материалдық процестер арқылы түсіндіруге болады, бұл адамның мінез-құлқы мен әлеуметтік құрылымдарды түсінуге ғылыми көзқарастың қажеттілігін көрсетеді.

Джон Локк

Локк білім тәжірибе арқылы келеді деп, эмпиризм идеяларын дамытты. The "адамның ақыл-ой тәжірибесі" ол тұжырымдамасын енгізеді табула нәсіл, адамның ақыл-ойы бастапқыда таза тақта сияқты екенін және барлық білім сезім арқылы қалыптасатынын атап өтті. Оның меншік құқығы және жеке құқықтар туралы идеялары әлеуметтік ғылымдардың дамуына да әсер етті.

Джордж Беркли

Беркли материалдық әлем туралы түсінікке тәуелсіз нәрсе ретінде дауласты. "Гилас пен Филонстың арасындағы үш диалог" атты еңбегінде ол заттардың болуы олардың қабылдауына байланысты екенін айтады. Бұл білімге субъективті көзқарасқа әкеледі, алайда қабылдау мен шындықтың табиғаты туралы маңызды сұрақтар туғызады.

Дэвид Юм

Юм эмпиризм мен скептицизм идеяларын дамытты. "Адам табиғаты туралы трактатта" ол біздің барлық идеяларымыз әсерлерден туындайды және себептілік ұғымына сыни көзқараспен қарайды деп тұжырымдайды. Оның "психология" туралы жұмысы діни dogma туралы білім мен сын ғылым мен философияның одан әрі дамуы үшін маңызды болды.

Рене Декарт

Көбінесе Қазіргі философияның әкесі деп аталатын Декарт күмән мен рационализм әдісін енгізді. Өзінің әйгілі "Cogito, ergo sum" ("мен ойлаймын, сондықтан мен бармын") сөзінде ол ақыл-ойдың білім көзі ретіндегі маңыздылығын атап көрсетеді. Декарт сонымен қатар әлемнің табиғаты жаратылыстану ғылымдарының одан әрі дамуына негіз болған математикалық сипаттамаға сәйкес келеді деп сендірді.

Әсер ету және интеграция

Қазіргі еуропалық ғылыми идеал эмпиризм мен рационализм элементтерін біріктіреді. Бұл білім тәжірибе арқылы алынуы және ақыл-оймен тексерілуі керек екендігіне негізделген. Бұл философиялық негіздер әлемдегі құбылыстардың қалай зерттелетінін және түсіндірілетінін анықтайтын жаратылыстану және әлеуметтік ғылымдарға көзқарастарды қалыптастырды.

Бұл ойшылдардың философиясы ғылыми әдіске әсер етіп қана қоймай, сыни ойлау мен объективті талдаудың маңыздылығын көрсете отырып, ғылымның қоғамдағы рөлі туралы түсінік қалыптастыруға көмектесті.

1. Сындарлы ойлау мен аналитикалық тәсілді дамыту

• Алаң идолдарынан құтылу үшін ең алдымен сындарлы ойлау қабілетін дамыту керек. Бұл дегеніміз кез келген ақпаратты немесе қоғамдық пікірді қабылдамас бұрын оны талдап, дәлелдер негізінде бағалау.

• Мысалы, бір ғана пікірге немесе жалпы қабылданған көзқарасқа сенбей, әртүрлі дереккөздерді салыстыру арқылы шынайы ақпаратты іздеу.

2. Тәуелсіз ойлау

• Адамдарға әсер ететін көпшілік пікірі мен әлеуметтік стереотиптерден тәуелсіз ойлау маңызды. Өз ой-пікірлерін қалыптастыру үшін жеке зерттеулер мен дәлелдерге сүйену қажет.

• Қоғамдық пікірге қарамастан, дербес тұжырымдар жасауға талпыну алаң идолдарынан құтылуға көмектеседі.

3. Ғылыми әдіс

• Ғылыми әдіс шындықты объективті зерттеуге негізделген. Бұл әдіс бойынша гипотезаларды тексеру, эксперименттер жүргізу және нәтижелерді талдау арқылы шынайы білімге қол жеткізуге болады.

• Мысалы, дәстүрлі немесе көпшіліктің пікіріне сүйенбей, ғылыми дәлелдер мен фактілерге жүгіну алаң идолдарын жеңуге мүмкіндік береді.

4. Медиасауаттылық пен ақпараттық сауаттылық

• Қазіргі заманғы медиа ортасы адамдарға әртүрлі, кейде жалған ақпарат таратады. Медиасауаттылықты дамыту арқылы алаң идолдарына байланысты қателіктерді азайтуға болады.

• Жалған ақпарат пен манипуляцияларды тану, ақпараттың қайнар көзін тексеру, сыни сұрақтар қою ақпаратты дұрыс қабылдауға көмектеседі.

5. Әртүрлі көзқарастарды қабылдау

• Әртүрлі мәдениеттер мен қоғамдарда әртүрлі көзқарастар бар. Алаң идолдарына байланысты қателіктерден арылу үшін әртүрлі мәдениет, көзқарас, идеялармен танысып, оларды талқылау керек.

• Бұл әртүрлілікті қабылдау арқылы біржақты көзқарастан арылуға мүмкіндік береді.

6. Өзіндік рефлексия мен сыни пайымдау

• Адамдар өз сенімдері мен ойларын үнемі қайта қарастырып, оларды сын көзбен бағалауы қажет. Бұл үдеріс алаң идолдарының әсерінен туындаған шектеулерден арылуға көмектеседі.

• Мысалы, өз ойларыңды сынға алып, олардың қайдан шыққанын және қандай дәлелдерге негізделгенін сұрау алаң идолдарынан арылудың тиімді жолы болуы мүмкін.

Мысалдар:

1. Бәрі осылай істейді, демек, бұл дұрыс.

2. “Ата-бабаларымыз солай істеген, сондықтан біз де солай жасауымыз керек.”

3. “Егер танымал адам солай десе, ол рас болуы керек.”

4. “Мен барлық жерде осыны естіп жүрмін, демек, бұл шындық.”

5. Көптеген адамдар бұл өнімді пайдаланады, демек, ол ең жақсысы.”

Бұл н ауытқуына қалай әкелетінін көрсетеді.

1. Қоғамдық пікірдің қалыптасуы. Алаң идолы арқылы қоғамдағы ақпаратты қабылдау тәсілі қалыптасады. Қоғамдық пікірдің әсерімен адамдардың санасы белгілі бір идеяларды немесе идеологияларды қабылдауға дайын тұрады.

2. Мәдени құндылықтар мен дәстүрлер. Мәдениет және дәстүрлі құндылықтар алаң идолы арқылы ұрпақтан ұрпаққа беріледі, бұл адамдардың көзқарастары мен дүниетанымына тікелей ықпал етеді.

3. Ақпараттық орта мен БАҚ ықпалы. Бүгінгі цифрлы әлемде алаң идолы бұқаралық ақпарат құралдары арқылы да танымға әсер етеді. Ақпаратты таратудың әдістері мен құралдары арқылы адамдардың дүниетанымы қалыптасып, өзгерістерге ұшырайды.

4. Әлеуметтік орта мен қарым-қатынас. Отбасы, дос-жаран, әріптестер сияқты әлеуметтік топтар арқылы берілетін тәжірибе де танымға ықпал етеді. Бұл топтардағы ақпараттық алмасу мен байланыстар адамның өмірлік ұстанымдары мен құндылықтарын қалыптастыруға әсер етеді.

Хоггарттың идеялары қазіргі қоғамда маңызды рөл атқарады, себебі ол адамның қоршаған ортамен және ақпараттық әлеммен өзара байланысын түсінуге көмектеседі. Оның концепциясы адамдардың санасын қалыптастырушы факторларды тереңірек зерттеуге мүмкіндік береді.

Классикалық емес кезеңнің негізгі тұжырымдамаларының бірі-табиғат пен қоғамдағы көптеген процестерді дәл болжауға болмайтынын қабылдау. Себебі жүйелер күрделі және өзара әрекеттесуі мүмкін, ал бір элементтегі кішігірім өзгерістер басқаларында айтарлықтай салдарға әкелуі мүмкін. Мысалы, экологияда қоршаған ортадағы кішігірім өзгерістер жалпы экожүйеге қатты әсер етуі мүмкін.

Детерминизмнен ықтималдық тәсілдеріне көшу де маңызды. Классикалық емес ғылымда ғалымдар әлем әрқашан қатаң заңдарға бағынбайтынын және кейбір жағдайларда ықтималдықтармен жұмыс істеу керек екенін түсіне бастады. Мысалы, кванттық механика микроскопиялық деңгейде бөлшектердің кездейсоқ әрекет етуі мүмкін екенін көрсетті, бұл классикалық дәлдік идеяларына қайшы келеді.

Философия да өзгерді: ғалымдар мәдени, әлеуметтік және тарихи факторлардың ғылымның дамуына әсерін қарастыра бастады. Бұл дегеніміз, білім тек объективті бақылау арқылы ғана емес, сонымен қатар тәжірибе мен контекстке негізделген интерпретация арқылы қалыптасады. Осылайша, ғылым кең Әлеуметтік және мәдени ортаның бөлігі ретінде қарастырыла бастады.

Классикалық емес ғылым бұл күрделі жүйелердегі қатынастар мен динамиканы жақсы түсінуге мүмкіндік береді.

Тұтастай алғанда, ғылымның дамуының классикалық емес кезеңі-зерттеушілер әлемнің бұрын ойлағаннан әлдеқайда күрделі екенін және оны түсіну үшін икемді, жан-жақты және көп қырлы тәсілдерді қолдану қажет екенін түсіне бастаған уақыт. Бұл сонымен қатар ғылыми пікірталастарда үлкен ашықтыққа және әртүрлі көзқарастарды ғылыми процестің маңызды бөлігі ретінде тануға әкелді.

Лиотар философиясындағы негізгі сөз-метанарратив. Бұл қоғамдық өмірдің барлық процестерін түсіндіретін "бәрінің" әмбебап теориясы.Біз әр дәуірді қарапайым құбылыстар, оны анықтайтын бірнеше сөздер арқылы сипаттай аламыз. Лиотар постмодернді метанарративтің күйреу уақыты деп санайды.Әр түрлі теориялар, тәсілдер, интерпретациялар өте көп. Білім әлемі күрделене түскен,егер бұрын адам өмірінің барлық салаларын анықтайтын метанарративтер болса, қазір бізде метанарративтер жоқ. Сондықтан, постмодернистік философия

метанарративтарды сынға алады, өйткені олар көбінесе адам тәжірибесінің әртүрлілігін ескермейді. Нагельдің «жарқанат болу» концепциясы объективтілікке ұмтылуды білдірсе, Лиотар бұл ұмтылысты сынға алады, атап айтқанда, әртүрлі субкультуралардың және көзқарастардың мәнін айқындай отырып, Нагельдің еңбегі арқылы біз басқалардың тәжірибесін түсінуге тырысқан кезде субъективтілік шектеулеріне тап боламыз, ал Лиотар осы шектеулер мен көптіліктің маңызды екенін мойындайды. Лиотардың постмодернистік көзқарасы шындықтың бірнеше интерпретациясы бар екенін көрсетеді, бұл Нагельдің субъективтілікті объективтіліктен ажырату әрекетіне қарсы келеді.

### Орта ғасырлардағы ғылым

Орта ғасырларда ғылым негізінен шіркеу мен діннің бақылауында болды. Осы дәуірде ғылым көп жағдайда теологиямен (діни іліммен) байланыстырылды, ал табиғи ғылымдар мен философия шіркеудің түсініктеріне сәйкес дамыды. Бұл уақытта білімді зерттеушілердің көпшілігі шіркеу қызметкерлері немесе монахтар болды. Орта ғасырларда білім негізінен Қасиетті Жазбалар мен антикалық ғалымдардың еңбектерін түсіндіруге бағытталды. Дегенмен, ғылымның дамуы толық тоқтап қалған жоқ.

Мысалы, Аристотельдің еңбектері қайта қаралып, орта ғасырлардағы араб ғалымдары – Ибн Сина (Авиценна) мен Ибн Рушд (Аверроэс) көптеген ғылыми жұмыстар жазды. Астрономия мен медицина саласында араб ғалымдары үлкен жетістіктерге жетті. Ибн Сина өзінің «Канон» атты медициналық еңбегімен ортағасырлық медицинаға үлкен әсер етті.

### Қайта өрлеу дәуіріндегі ғылым

Қайта өрлеу дәуірі (15-16 ғасырлар) ғылымның жаңа бағытта дамуын бастау алды, бұл кезеңде адамзат өзінің танымдық қабілеттерін қайта ашты. Бұл дәуірдің басты ерекшелігі – ғылыми көзқарастар мен идеялардың дәстүрлі теологиялық түсініктерден тыс, адам мен табиғаттың заңдарын ашуға бағытталуы.

Никола Коперник жердің Күн айналасында айналатынын дәлелдеп, гелиоцентрлік теорияны ұсынды, бұл ортағасырлық геоцентризм теориясына қарсы болды. Галилео Галилей телескопты жетілдіріп, астрономияда көптеген жаңалықтар ашты, ғаламның құрылымын тереңірек зерттей бастады.

Исаак Ньютонның заңдары табиғаттың қозғалыс заңдарын түсінуге жол ашты. Оның «Философияның табиғи қағидалары» (1687) еңбегі классикалық механика мен физикаға негіз болды. Бұл жұмыс ғылым мен техниканың дамуына үлкен серпін берді.

Қайта өрлеу дәуірінде ғылымда математика, физика, химия және медицина салаларында зор жаңалықтар ашылды. Сонымен қатар, Леонардо да Винчи мен Михаил Ангелло сынды ұлы тұлғалар өнер мен ғылымды біріктіріп, адамның денесі мен табиғат заңдарын зерттеді.

Бұл кезең адамзат үшін жаңа мүмкіндіктер мен идеяларға жол ашқан маңызды дәуір болып саналады.

Ғылымның классикалық емес кезеңі, немесе ғылыми революциядан кейінгі уақыт, 20-шы ғасырда басталып, ғылыми танымның дәстүрлі тәсілдерінен ауытқып, жаңа парадигмаларды қалыптастырды. Бұл кезеңде классикалық физика, механика және детерминизмге негізделген дүниетанымнан бас тартылып, жаңа ғылыми теориялар мен көзқарастардың пайда болуы байқалды.

### 1. Релятивизм мен кванттық механика

20-шы ғасырдың басында Альберт Эйнштейннің Релятивистік теориясы мен Макс Планк, Нильс Бор, Вернер Гейзенберг сияқты ғалымдардың кванттық механика саласындағы еңбектері ғылымның жаңа кезеңіне жол ашты. Бұл теориялар классикалық физиканың негіздерін қайта қарап, әлемнің бөлінбейтін, біртұтас сипаттамасы емес, микродүниедегі ықтималдықтар мен ықтимал нәтижелердің жиынтығы екендігін көрсетіп берді. Эйнштейннің Арнайы және Жалпы салыстырмалылық теориялары кеңістік пен уақыттың салыстырмалы екенін дәлелдеді, ал кванттық механика атом ішіндегі күйлердің кездейсоқ, ықтималды екенін айқындады.

Бұл теориялар классикалық физиканың детерминистік көзқарасынан өзгеше болатын себепті, ол ғылымда субъективтілік, ықтималдық және құбылыстардың бірнеше күйде болу мүмкіндігі сияқты жаңа түсініктерді енгізді.

### 2. Теориялық физиканың жаңа бағыттары

20-шы ғасырдың екінші жартысында микробиология, нейробиология, психология және космология сияқты салаларда да жаңа көзқарастар пайда болды. Қазіргі физика (мысалы, космология мен телеология) өз кезегінде ғылым мен философияның арасындағы шекараны бұзып, ғаламның шығу тегіне, оның мақсаттарына және мәніне қатысты сұрақтарды қоюға мүмкіндік берді.

Қазіргі космология ғаламның үлкен жарылыстан кейінгі даму барысын және оның соңғы тағдырын зерттейді, ал кванттық теория (кванттық өрістер мен кванттық ақпарат теориясы) бізге табиғаттың негіздеріне, сондай-ақ ғаламның құрылымын түсінуге жаңа жолдар ұсынды.

### 3. Философия және ғылымның методологиясы

Ғылымның классикалық емес кезеңінде философияның рөлі ерекше атап өтілді. Томас Кун мен Карл Поппер сияқты философтар ғылымның дамуын зерттеп, ғылымның тарихи тұрғыдан қалай өзгеретінін, ғылыми теориялардың қалай қалыптасатынын және оларды тестілеу принциптерін қайта қарастырды. Кун өзінің "Ғылыми революциялар құрылымы" еңбегінде ғылымдағы "парадигмалық ауысу" концепциясын ұсынды. Бұл идея бойынша, ғылым біртіндеп дамудың орнына, кейде түбегейлі өзгерістер арқылы дамиды.

Карл Поппер болса, ғылыми теориялардың негізін фальсификация принципіне салды. Оның айтуынша, ғылымның дамуы — тек дұрыс немесе дәлелденген теорияларды емес, қателіктер мен оларды жоққа шығару арқылы дамиды.

### 4. Ғылым мен технологияның қарқынды бірігуі

Жаңа заманның ғылыми бағыттарының бірі - технология мен ғылымның тығыз байланысы. Бұл бағытта биотехнология, нанотехнология, жасанды интеллект және генетика салалары ерекше маңызды орын алды. Ғылым мен технологияның арасындағы шекараның бұзылуы қоғамға әсер етіп, жаңа этикалық, философиялық және әлеуметтік сұрақтар тудырды. Мысалы, жасанды интеллект және генетикалық инженерия ғылымы адамның табиғи шекараларын қалай қайта анықтайды, болашақтағы адам эволюциясы қандай болады деген сұрақтарды алға тартты.

### 5. Қоғамдық ғылымдар мен гуманитарлық ғылымдардың дамуы

Жаңа заманғы ғылымда тек табиғи ғылымдар емес, қоғамдық және гуманитарлық ғылымдар да айтарлықтай дамыды. Әсіресе, әлеуметтік ғылымдардың зерттеу әдістері өзгеріп, ғылымға статистика мен математикалық модельдеу әдістері енгізілді. Әлеуметтану, психология, экономика мен саясаттану қазіргі ғылыми тәсілдерді қолдана отырып, қоғамның құрылымы мен даму заңдылықтарын тереңірек зерттеуге мүмкіндік берді.

### Қорытынды

Ғылымның классикалық емес кезеңі — бұл жаңа ғылыми концепциялардың, әдістердің және таным тәсілдерінің қалыптасқан кезеңі. Бұл дәуірде табиғаттың құпияларын ашу үшін ғылыми тәсілдер тек дәлелдерге сүйеніп қана емес, ықтималдық пен кездейсоқтыққа негізделген. Ғылым мен философияның бірігуі, жаңа технологиялардың қарқынды дамуы және ғылыми зерттеулердің көпшілікке ашық болуы қоғам мен мәдениетке елеулі әсер етіп, адамның әлемді түсіну жолын түбегейлі өзгерткен кезең болды.

Ғылымның мақсаты – әлемді түсіну, оны жүйелеп, ретке келтіру. Бірақ бұл жеткілікті ме? Вебер ғылымның өмірдің мәнін тікелей ашып бере алмайтынын айтады, себебі ғылым – тек құрал. Адамның өмірлік мәнін анықтау оның жеке рухани әлемінде жатыр. Мысалы, Ғалым шөл даладағы саяхатшыға ұқсайды. Ол шөлді картаға түсіреді, құмның құрамын зерттейді, бірақ шөлдің неге бар екенін немесе неге оны жүріп өту керек екенін түсіндірмейді. Бұл сұрақтар – философия мен діннің еншісінде.

Вебер ғылымның құндылықтардан бейтарап екенін баса айтады. Ғылым «Не дұрыс?» немесе «Не жаман?» деген сұрақтарға жауап бермейді. Ол тек «Қалай?» және «Неге?» деп сұрайды. Атомдық физика саласындағы зерттеулер атом бомбасының жасалуына жол ашты. Бірақ ғылым оның қолданылуының этикалық салдарын талқылай алмайды. Бұл – саясаткерлер мен қоғамның шешімі.

Вебердің ойынша, шынайы ғалым ғылымды материалдық пайда үшін емес, ішкі құштарлықпен, шынайы қызығушылықпен зерттейді. Ғылымға шақырту – бұл өмір бойғы арнау, тұрақсыздыққа дайын болу.

Вебер ғылымды заманауи бюрократиямен салыстырады. Ғылымда да белгілі бір тәртіп, реттілік, құрылым бар. Бірақ бұл реттілік кейде шығармашылыққа шектеу қояды. Университеттегі грант алу үшін көптеген бюрократиялық талаптарды орындау қажет. Бұл талаптар шығармашылық ойлауды шектеп, ғалымның еркіндігін азайтуы мүмкін. Вебердің бұл еңбегі ғылымға, оның мәніне және ғалымның рөліне жаңа қырынан қарауға мүмкіндік береді. Ғылым адам өмірін жақсартуға арналған құрал болғанымен, оның шынайы мақсаты адамның рухани ізденістеріне байланысты екенін түсінеміз.

Ғылым өнерден ерекшеленеді, өйткені онда түпкілікті шындық жоқ. Ғылымда әрбір жаңа жаңалық көбінесе ескі білімді ескіреді. Бұл проблема емес, процестің табиғи бөлігі. Ғылым-бұл алға жылжып келе жатқан үздіксіз прогресс және ғалымдар олардың жұмысы келесі ұрпақтар арқылы жалғасады және жақсарады деп үміттенеді.

Сонымен қатар, Вебер ғылыми жұмыс адамдарға әлемді түсінуге және басқаруға көмектесетінін түсіндіреді. Ғылымның ілгерілеуі әлемді "араластыруға" көмектеседі, яғни сиқырға немесе мистикаға сенуді тоқтатып, бәрін білім мен есептеулер арқылы түсіндіреді. Алайда, бұл прогресс, оның практикалық пайдасына қарамастан, әрқашан таза техникалық жетістіктерден жоғары болатын терең мағына бере бермейді.

Толстой, мысалы, Прогресс жағдайында өмірдің мәні туралы ойлады. Ол мәдениет пен прогресс дәуірінде өмір сүретін адам ешқашан өмірінің "соңына" жете алмайды деп сенді, өйткені прогресс аяқталмайды — ол әрқашан жалғасады. Бұл пессимистік болып көрінгенімен, қоғам үшін бұл өте маңызды, өйткені прогресс алға жылжуға мүмкіндік береді.

Осылайша, ғылыми жұмыстың мәні-жаңа сұрақтар қою арқылы алға жылжу үстінде. Ғылым түпкілікті жауаптарды табуды мақсат етпейді, керісінше, әр қадам зерттеу үшін жаңа көкжиектер ашады. Біздің жаңалықтарымыз бір кездері ескірген болса да, бұл жақсы, өйткені ғылым осылай жұмыс істейді — ол әрқашан жаңа жолдарды іздейді.

Кант ғылымды танымның ең жоғарғы түрі ретінде бағалады, бірақ оның адамгершілік, еркіндік, Құдай сияқты метафизикалық сұрақтарға жауап бере алмайтынын айтты. Оның пікірінше, ғылым шындықтың құбылыстық жақтарын ғана зерттейді, ал заттардың мәні (ноумен) танылмайды. «Ғылым тек бізге әлем қалай жұмыс істейтінін көрсетеді, бірақ оның не үшін осылай жұмыс істейтінін түсіндіре алмайды.» деді. Иммануил Кант заттар өздігінен бар деп санайды. Сезім мүшелерінің көмегімен субъект олар туралы қорытынды жасайды. Субъектінің санасында бар заттар құбылыстар деп аталады. Біз олар туралы тек санаға берілген формада білеміз. Кант сезімталдық формаларына тәжірибе әлемі ғана қол жетімді дейді. Оның артындағы барлық нәрсе Ақылға қол жетімді. Философтың пікірінше, ақыл-бұл субъектінің ең жоғары қабілеті. Ақыл идеялармен жұмыс істейді. Адам жаңа ұғымдар, идеалды бейнелер жасайды.

Кант таным субъектісі жетекші бастама екенін атап өтеді. ОЛ нысанды түрлендіреді. Таным пәнінің екі деңгейі бар. Біріншісі-психологиялық. Оның астында ойшыл сезім мүшелерінің сапасын, сезімталдығын, қызығушылығын түсінеді. Екінші деңгей тәжірибеге дейінгі, трансцендентальды болып көрінеді. Мұнда кеңістік пен уақыт сезімдері бар. Канттың айтуынша, таным үш кезеңнен тұрады: сенсорлық таным, ақыл-ой және ақыл. Ал білімнің басты критерийі-тәжірибе.

Философ идеялар танымның шекарасы екенін атап көрсетеді. Бірақ толық білім де бар. Бұл адам өзі жасайтын нысандармен ғана мүмкін - "біз үшін заттар". Ғылымның философиялық негіздері туралы еңбектерде ғылым мен ақиқаттың шекаралары, танымның шексіздігі, мораль және этика сияқты мәселелер басты орын алады.

Бэкон ғылымды дамыту үшін нақты фактілер мен бақылаулардан жалпы қағидаларға өту қажет екенін айтты. Ол индуктивтік әдісті ғылымның негізгі құралы ретінде ұсынды, бұл әдіс кейінгі ғылыми революцияларда кеңінен қолданылды. Ол: “Шынайы ғылым табиғатты бақылаудан басталады және сол арқылы теорияға жетеді,” – деп атап өткен. Төрт “Елес” (Idola): Бэкон таным процесіне кедергі келтіретін адамның ойлауындағы қателіктерді “елестер” деп атады. Олар:

• Тектік елес (Idola tribus) – адам табиғатына тән қателіктер.

• Жеке елес (Idola specus) – адамның жеке тәжірибесіне негізделген жаңсақ ойлар.

• Нарық елесі (Idola fori) – тіл мен сөздердің дұрыс пайдаланылмауынан туындайтын қателіктер.

• Театр елесі (Idola theatri) – дәстүрлі философия мен теориялардың ықпалы.

Бұл елестерден арылу арқылы ғана ғылымды шынайы зерттеу мүмкін деп санады.

Бэкон ғылымның негізгі мақсаты табиғат заңдарын түсіну және оларды адамның игілігіне пайдалану деп білді. Ол ғылымды практикалық тұрғыда қолдануды, яғни жаңа технологиялар мен өнертабыстарды дамытуды қолдады.

“Білім – күш” (Knowledge is power):

Бұл фраза ғылымның адамның мүмкіндіктерін кеңейтіп, қоғамның дамуына ықпал ететінін көрсетеді. “Табиғатқа бағыну арқылы ғана оған үстемдік жүргізе аламыз.”

Бұл пікір ғылым мен табиғат арасындағы қатынастың үйлесімді болу керектігін айқындайды. Фрэнсис Бэкон ғылыми революцияларда эмпирикалық әдістің маңыздылығын түсіндіріп, жаңа ғылымның негізін қалады. Оның философиясы ғылымды тәжірибеге сүйеніп дамытуға шақырды және болашақ ғалымдарға бағыт-бағдар берді.

Николай Коперник: Гелиоцентризм және ғаламды математикалық түрде түсіну

Николай Коперник — ғылыми революцияның алғашқы бастамасын жасаған тұлға. Оның еңбегі, әсіресе, гелиоцентрлік теорияны ұсынуы ғарыш туралы біздің түсінігімізді түбегейлі өзгертті. Коперник бұрынғы геоцентрлік жүйені теріске шығарып, Күннің әлемнің орталығы екендігін көрсететін жаңа теорияны жариялады. Бұл өз кезегінде астрономиядағы алғашқы іргелі өзгерістердің бастамасы болды.

Коперниканың ғылыми жаңалығы тек астрономияға ғана емес, бүкіл ғаламды түсіну тәсіліне әсер етті. Ол әлемнің математикалық және геометриялық тәртіппен ұйымдастырылғанын айтып, табиғаттың заңдарын математикалық түрде сипаттаудың маңыздылығын көрсеткен болатын. Осы идея арқылы ол табиғатты түсінуде эксперименттік және математикалық әдістердің негізін қалады, әрі оны қазіргі ғылымға негіз боларлық жүйе ретінде ұсынды. Оның еңбектері кейіннен космологиялық төңкеріс деп аталды, себебі олар ғылымдағы рационализмнің дамуына үлкен ықпал етті.

Галилео Галилей: Эксперименттік әдіс және ғылыми әдіснаманың қалыптасуы

Галилео Галилей болса, ғылымды тек теориялармен емес, нақты бақылаулар мен тәжірибелермен негіздеуді ұсынған алғашқы ғалымдардың бірі болды. Оның еңбектері ғылымға эксперименттік әдістің енгізілуі мен ғылыми зерттеулердің жаңа бағытына жол ашты. Галилей табиғаттың құбылыстарын тек қана теориялық тұрғыда емес, нақты эксперименттер арқылы зерттеді.

Оның телескопты жетілдіруі және аспан денелерін бақылауы Коперниканың гелиоцентрлік теориясының дұрыстығын дәлелдеді. Сонымен қатар, Галилей еркін түсу заңы мен механиканың негізгі принциптерін ашып, физикадағы жаңа әдістердің дамуына ықпал етті. Оның еңбектерінде индуктивті әдіс (яғни тәжірибе мен бақылаулар арқылы заңдарды ашу) кеңінен қолданылды. Бұл әдіс қазіргі ғылыми зерттеу әдістерінің негізі болып табылады.

Галилейдің философиялық жаңалығы — ғылымды тек теориялармен емес, бақылаулар мен тәжірибелермен негіздеуге болатындығын көрсету болды. Ол табиғаттың заңдарын математикалық тілмен сипаттауды ұсынды, бұл ғылыми әдістің объективтілігі мен дәлдігін қамтамасыз етті. Осылайша, оның еңбектері ғылымдағы эксперименттік әдістің негізін қалады.

Исаак Ньютон: Математикалық физика және бүкіл ғаламды түсіну

Исаак Ньютон болса, ғылыми революцияның ең айқын көрінісін көрсеткен ғалым болды. Оның еңбектері классикалық физиканың негізін қалаған және ғылымды математикалық тұрғыдан түсінудің маңызды әдісін ұсынған. Ньютонның ең үлкен жаңалығы — қозғалыс заңдары мен тартылыс заңын ұсынуы еді. Ол әлемді математикалық және механикалық заңдармен түсіндіруге болатындығын дәлелдеді.

Ньютонның еңбектері табиғаттың барлық құбылыстарын біртұтас заңдармен сипаттауға мүмкіндік берді. Ол ғаламның барлық денелерін өзара тартылыс күші арқылы байланыстырды, әрі бұл заңдардың барлығына ортақ екенін көрсетті. Оның ғылыми көзқарасы бойынша, табиғаттың барлық қозғалыстары мен күштері математикалық тұрғыда түсіндірілетін және әлем біртұтас жүйе ретінде жұмыс істейтін механизм сияқты жұмыс істейді. Ол дифференциалды және интегралды есептеу әдістерін ойлап тауып, оларды физикадағы нақты құбылыстарды түсіндіруге қолданды.

Ньютонның философиялық көзқарасы ғылымды математикалық тұрғыдан сипаттау, әрі табиғаттың барлық заңдарын біртұтас жүйе ретінде түсіну болды. Ол ғылымда рационализмнің даму жолын көрсетіп, барлық құбылыстарды математикалық заңдылықтар арқылы түсіндіруге болатындығын дәлелдеді.

Коперник, Галилей және Ньютонның еңбектері екінші ғылыми революцияның негізін қалап, ғылымдағы үлкен өзгерістерге ықпал етті. Коперник әлемді математикалық түрде түсінуге ұмтылса, Галилей ғылыми әдістің тәжірибелік негіздерін қалыптастырды, ал Ньютон табиғаттың барлық құбылыстарын біртұтас заңдармен түсіндіріп, ғылымды математикалық тұрғыда түсіндіруге мүмкіндік берді. Осы үш ғалымның еңбектері ғылымға деген көзқарасымызды түбегейлі өзгертіп, ғылыми әдістердің жаңаша қалыптасуына ықпал етті. Сонымен қатар, олар философия мен ғылымның арасындағы байланысты нығайтып, ғылыми рационализмнің өркендеуіне негіз болды.

XVIII ғасырдың соңынан бастап ХХ ғасырдың орта кезеңіне дейінгі уақыт аралығы адамзат тарихында ғылым мен техниканың күрт дамыған дәуірі ретінде ерекшеленеді. Бұл кезеңде жасалған өнертабыстар мен жаңалықтар қоғамның барлық салаларына әсер етіп, заманауи әлемнің қалыптасуына негіз болды. Өнеркәсіптік революцияның жетістіктері мен ХХ ғасырдың инновациялары бүгінгі күнгі технологиялық үдерістердің іргетасын қалады.

Өнеркәсіптік революция – өндіріс әдістерін түбегейлі өзгерткен кезең. Оның басты символдарының бірі – бу машиналары (паровая машина). XVIII ғасырдың екінші жартысында Джеймс Уатт бу машинасын жетілдіріп, оның тиімділігін арттырды. Бұл өнертабыс өндіріс саласын автоматтандыруға жол ашып, ауыл шаруашылығы, тоқыма өндірісі және металлургия сияқты салаларда кеңінен қолданылды. Сонымен қатар, бу машиналары көлік саласында да төңкеріс жасады: теміржол локомотивтері мен бу кемелері жүк пен адамдарды тасымалдау жылдамдығын бірнеше есеге арттырды. Көмір мен суды энергия көзі ретінде пайдалану өндіріс процесінің тұрақтылығын қамтамасыз етіп, өнеркәсіптің дамуын жеделдетті. Қазіргі кезде бұл технологияның принциптері жылу электр станциялары мен геотермалды энергия көздерінде қолданылады.

XIX ғасырдың аяғында электр энергиясының өнертабысы өнеркәсіптік революцияның келесі үлкен кезеңіне айналды. Томас Эдисонның электр шамын ойлап табуы электр энергиясын тұрмыстық және өндірістік салаларға енгізудің бастауы болды. Электр энергиясы жарықтандыру, тоңазытқыш сияқты тұрмыстық техниканың дамуына ықпал етті. Сонымен бірге, бұл энергия телеграф пен телефонның жұмысын қамтамасыз етіп, ғаламдық ақпарат алмасуды жеңілдетті. Бүгінде электр энергиясы барлық заманауи технологияның негізі болып табылады. Жел, күн және су секілді жаңартылатын энергия көздері электр өндірісінің жаңа әдістерін ұсынып, климат өзгерістерінің салдарын азайтуда маңызды рөл атқарады.

Өнеркәсіптік революцияның жетістіктері ХХ ғасырдың технологиялық төңкерістеріне негіз қалады. Бұл кезеңнің басты жаңалықтарының бірі – Альберт Эйнштейннің салыстырмалылық теориясы. Бұл теория ғаламның құрылымын түсінуге жаңа көзқарас ұсынды. Эйнштейннің идеялары ғарыштық зерттеулерде кеңінен қолданылады. Ғарыш аппараттарының траекториясын есептеуде және олардың қозғалысын болжауда бұл теорияның рөлі ерекше. Сонымен қатар, салыстырмалылық теориясы GPS жүйелерінің дәл жұмыс істеуін қамтамасыз етуде маңызды орын алады. Қазіргі уақытта GPS технологиясы көлік қозғалысын басқару, логистика және геолокациялық қызметтер саласында ажырамас бөлікке айналған.

XX ғасырдың орта шенінде ғарышты игеру дәуірі басталды. 1957 жылы Кеңес үкіметі алғашқы жасанды жер серігі – «Спутник-1»-ді ұшырып, ғарыштық зерттеулердің негізін қалады. 1961 жылы Юрий Гагарин ғарышқа сапар шеккен алғашқы адам атанды, ал 1969 жылы NASA астронавттары Айға қону арқылы адамзаттың ғарышты зерттеу мүмкіндіктерін жаңа деңгейге көтерді. Бұл жетістіктер компьютерлік технологиялар, байланыс жүйелері мен материалтану салаларын дамытуға ықпал етті. Қазіргі уақытта жер серіктері интернет, телекоммуникация, ауа райын болжау және табиғатты зерттеу салаларында маңызды рөл атқарады.

Өнеркәсіптік революция мен ХХ ғасырдың инновациялары адамзат өмірін түбегейлі өзгертті. Бұл жаңалықтар тек технологиялық прогресті жылдамдатып қана қоймай, ғылым мен білімнің дамуына жол ашты. Қазіргі таңда бұл жетістіктер экономика, көлік, медицина, байланыс және экология сияқты салаларда кеңінен қолданылады. Өткеннің жаңалықтары мен бүгінгі технологиялардың өзара байланысы адамзаттың болашаққа сенімді қадам басуына мүмкіндік беріп отыр.

          Содан бастап ғылым мен философия арасында осы уақытқа дейін басылмаған дау-дамай басталды, олардың әр қайсысы шындықты айқын көрсету құқығына ие болғысы келді. Ғылым ешбір шектеусіз барлық сұрақтарға жауап беріп, адамзатты жарқын болашаққа бастауды мақсат етті. Әдетте мұндай болашақ ғылым мен техниканың жетістіктерінен болатын материалдық игілік пен тоқшылықты білдіретін ХХ ғасырдың басындағы адамзаттың көп бөлігіне қатысты тіршіліктің төменгі деңгейінде болашаққа деген мұндай көзқарас бұқара халық тұрмақ, саясаткерлерге де, тіпті ойшылдарға да (философтар, жазушылар, суретшілер) түсініксіз боп қала берді. ХХ ғасырдың басында философтар мен мәдениеттанушылардың аз бөлігі бұл жолдың апатқа бастайтынын ашық айтты. Бұл ХХ ғасырдың ортасында атом қаруын жасау экологиялық апаттың төнуі арқылы расталды.

          Соған қарамастан, сциентизм идеологиясының қалдықтары ғылымның жалғыз ғана құтқарушы екендігіне сену – осы уақытқа дейін сақталып келеді. Ағартушылық қойнауынан дамып, позитивизм философиясында дамыған бұндай көзқарас ХХ ғасырдың екінші жартысында қоғамдық және гуманитарлық пәндерден жаратылыстану ғылымдарының жетістіктерін асыра мақтап көрсетуге көшті. Осы сенім планетаның қазіргі жағдайына, термоядролық апат қаупіне, ең бастысы – мәдениеттің этикалық және эстетикалық көрсеткіштерінің төмендеуіне, технократтық психологияның күшеюіне әкеп соқтырды.

          Әлемді философиялық тұрғыдан түсіндіру: болмыс туралы ілім. Әлем – адамнан тыс өмір сүретін табиғи ортаны бейнелейді. Табиғи процестер мен құбылыстар жеке – жеке емес, бір – бірімен байланыста өмір сүреді. Әлем – біртұтастық, өйткені ондағы жеке элементтер бір – бірімен гравитация күшімен байланысқан.
          Болмыс философиядағы ең көне, дәстүрі мол, тарихы бай ұғымдардың бірі болып саналады. Ол «бол, «болу» сияқты түсініктердің баламасы. Бұл ұғым адамды қоршаған ортаны біртұтас бүтіндік деп тану қажеттігінен туындаған. Оның көмегімен дүниетанымдық «әлем деген не?» сұраққа жауап беруге болады.
          «Болмыс» туралы түсініктер көне философияда қалыптасты. Мысалы, Парменид болмыс дегеніміз – бұл тірлік, одан басқа еш нәрсе емес – деп үйретті. Болмыс жақсы, жаман жақтары бар толтырылған, қозғалмайтын шар іспеттес.
          Гераклит болмыс қарама – қарсылықтардың өзара күресі, олардың бір – бірімен өзара қабысуы деп пайымдаған. Онда от пен су, жылулық пен суықтық бар. Дүниедегі барлық нәрсенің негізі күрес, өйткені одан әлемдегі тамаша гармония туындайды. Болмыс үнемі дамуда, ұдайы қозғалыста. Демокрит болмыстың алғашқы негізі атом деп көрсетті.
          Діни дүниетаным үстемдік еткен орта ғасырлар дәуірінде, болмыс – құдай жаратқан әлем деп қарастырылған. Құдай барлық тіршіліктің шыңы, мәні, жетілдірілген реалдылық деп көрсетілген (Әулие Августин, Фома Аквинский).
          Орыстың діни философиясы болмыс мәселесін зерттеуде христиан дінінің, Платон, Гегель, Шеллинг философиясының идеяларына сүйенеді. Болмыс – рухани құбылыс. Онда хаоспен қатар гармония да, зұлымдылық пен қатар ізгілікте бар.
Қазақ халқының «сұм дүние», «опасыз дүние», «жалған дүние» деген байырғы ұғымдарында да болмыс туралы пікір қорытылған. Келтірілген түсініктерді жинақтап, болмыс дегеніміз дүниеде бар барлық құбылыстарды, заттарды, процестерді білдіретін ұғым деп анықтауымызға болады. Ол шексіз көп материалдық пен рухани әлемдегі барлық құбылыстарды білдіреді.
          Қысқаша айтсақ, барлық бар нәрсе – болмыс, яғни ол заттар мен руханилық әлемі, өтпелі мен мәңгілік. Философиядағы бұл ұғым өте кең мағынада қолданылады, ол пайда болған, әлі де пайда болатын барлық құбылыстарды білдіреді. Болмыс – адам өмір сүретін әлем. Оның тылсым сыры танымның ғылыми және ғылымнан тыс әдістерінің көмегімен ашыла береді.
          Руханилық – бұл дін, мораль, өнер, ғылым, құқық формасында өмір сүретін қоғамдық сана. Болмыстың барлық түрі өзіндік заңдарына сүйенеді. Физика, биология, антропология, социологияның зерттеу объектілері бола отырып, бір – бірімен тығыз байланыста болады.

Ғылым қандай ғылыми революцияларды біледі? Бұл сұраққа жауап беру үшін біз "ғылымның негіздері" ұғымына жүгінуіміз керек, өйткені ғылыми революция әрқашан ғылымның негіздерін қайта құру болып табылады, ол арқылы ғылыми зерттеудің жаңа стратегиялары таңдалады, олар осы мәдениетте үстемдік ететін іргелі құндылықтар мен дүниетанымдық құрылымдарға сәйкес келеді.

Ең алғаш ғылыми революция термині 1939 жылы біздің заманымыздың танымал тарихшысы А. Койренің арқасында пайда болды деп айтсақ қателеспейміз. Бірақ ғылыми революция деп 1939 жылға дейінгі ғылымда болған өзгерістерді де айтуымыз шарт.

Ғылыми білім мазмұны мен көлеміне қарай үнемі өзгеріп отырады, жаңа фактілер анықталады, жаңа гипотезалар пайда болады, ескілерін алмастыратын жаңа теориялар пайда болады. Ғылыми революция жүріп жатыр. Ғылымды дамытудың бірнеше модельдері бар:

- Ғылым тарихы: прогрессивті, кумулятивті, прогрессивті процесс;

- Ғылыми революциялар арқылы ғылым тарихы;

- Ғылым тарихы жеке жағдайлардың жиынтығы ретінде.

Бірінші модель білімді жинақтау процесіне сәйкес келеді, онда ғылымның алдыңғы жағдайы келесі жағдайды дайындайды; негізгі идеяларға сәйкес келмейтін идеялар қате деп саналады. Бұл модель позитивизммен, Э. Мах пен П. Дюгемнің шығармаларымен тығыз байланысты болды және біраз уақыт жетекші болды.

Екінші модель ғылымның дамуындағы абсолютті үзіліс идеясына негізделген, яғни, ғылыми революциядан кейін жаңа теория ескіден түбегейлі ерекшеленеді және даму мүлдем басқа бағытта жүруі мүмкін. Бұл модельді танымал американдық ғалым Т. Кун ұсынды.

Ғылымды дамытудың үшінші моделін Британдық философ және ғылым тарихшысы И. Лакатос ұсынған. Бұл модельдің мәні ғылыми бағдарламалардың өзгеруі болды.

Сонымен, ғылыми революцияның келесі түрлерін ажыратуға болады:

1) революция идеалдар мен зерттеу нормаларын өзгертпестен әлемнің ғылыми бейнесінің өзгеруі ретінде (электромагниттік өріс теориясының пайда болуы);

2) революция әлем + идеалдар мен нормалар бейнесінің өзгеруі ретінде (XX ғ. басындағы революция: кванттық-релятивистік физиканың пайда болуы);

3) жаһандық ғылыми революция ғылымның барлық негіздерін қайта құрылымдау ретінде: әлемнің ғылыми бейнесі, ғылыми зерттеудің идеалдары мен нормалары, философиялық негіздер.

Еуропалық ғылым тарихындағы ғылыми революциялар төмендегідей жіктеледі:

1. XVII ғасырдың басы: классикалық жаратылыстанудың қалыптасуы. Бірінші ғылыми революция Жаңғыру дәуіріне тұспа тұс келеді. Бұл ғылымдағы революция Николай Коперник – астроном және математиктің атымен тығыз байланысты.

2. XVIII ғ. соңы – XIX ғ. басы: тәртіптік ұйымдастырылған ғылымның пайда болуы. Екінші ғылыми революцияның басында Галилео Галилеей, Исаак Ньютон, Р. Декарт және т.б. ғалымдар мен зерттеушілер тұр. Мысалға, Ньютон әлемге тартылыс күшін ұсынды.

3. XIX ғасырдың аяғы – сер. XX ғ.: классикалық емес жаратылыстанудың қалыптасуы. Ғылымдағы үшінші революция Пьер Симон Лаплас, И. Кеплер, Шарль Огюст Кулон және басқа ғалымдардың атымен байланысты.

4. XX ғ.70 – ші жж. уақыт: пост-класс ғылымы. Осы уақытқа дейін жалғасып келе жатқан ғылыми революция.

Сонымен қатар ғылыми революция жаһандық, кешенді(комплекстік), жеке және ғылыми-техникалық типтерге жіктеледі.

Жеке ғылыми революция ғылымның белгілі бір жеке саласындағы жаңашылдықты қамтиды. Мысалы бұл жаңа іргелі теорияны құру болуы мүмкін. Кешенді(комплекстік) бұл туыстас салалардағы ғылыми революция. Ал жаһандық бұл ауқымды революция, яғни ол ғылымның бүткіл жағын қамтитын ғылыми төңкеріс болып табылады.

Әрбір ғылыми революцияның екі негізгі міндеті бар, олар кейде бір - бірімен өзара байланыста, ал кейде бірінен соң бірі дәйекті түрде орындалады. Ғылыми революцияның бірінші міндеті теріс, сыни, деструктивті сипатқа ие: түбегейлі, революциялық жолмен, осы ғылымның ескі тұжырымдамаларының, теорияларының, принциптері мен заңдарының бүкіл жүйесін жою қажет. Осы теріс, деструктивті революциялық сыни тапсырманы орындамай, жаңа көзқарастарды, ғалымдардың жаңа ойлау тәсілін әзірлеуге және қабылдауға негізгі кедергіні жою мүмкін емес, ғылымға жаңа идеялар мен ұстанымдардың ену жолын тазарту мүмкін емес.

Ғылыми революцияның екінші, маңызды міндеті позитивті, сындарлы, шығармашылық: ғылымда жаңа ұғымдар, теориялар, принциптер мен заңдар жүйесін дамыту, негіздеу және бекіту қажет, сонымен бірге бұл ғалымдардың жаңа ойлауы, олар зерттейтін әлемді қабылдау мен түсінудің жаңа тәсілі. Кез-келген революция үшін, оның ішінде ғылыми революция үшін негізгі болып табылатын осы позитивті, шығармашылық, революциялық-сыни тапсырманы орындамай, революция өзінің логикалық тұжырымына жете алмайды.

Кез-келген революцияда оның ішкі құрылымына қатысты үш кезеңді бөлуге болады.

Біріншісі-бұрынғы көзқарастар жүйесінде не бұзылатыны анықталған кезде, бұған дейін үстемдік еткен әлемді қабылдау жолында.

Екінші, шығармашылық, ол танымның жаңа әдісінде басқа көзқарастар жүйесінде не пайда болатынын анықтайды.

Үшіншісі, ол ескіден, ескі көзқарастар жүйесінен, әлемді ескі қабылдаудан не қалатынын анықтайды.

Кез-келген ғылыми революция құрылымының осы үш іргелі сатысының нақты үйлесуі ғылыми революцияның әр түрінің өзіндік ерекшелігін анықтайды

Ғылыми революция-бұл ғылыми қозғалыс, оны ғылыми білімнің алдыңғы деңгейінен ерекшелейтін басты қасиет, жаңадан пайда болған және бұрыннан бар ғылымдардың бүкіл кешені тек ғылыми теориялау саласында ғана емес, сонымен қатар нәтижелерді практикалық дамыту саласында да айқын тенденцияны көрсетті. Ғылыми төңкерістердің барлық төрт түрін дәйекті түрде қарастыру ғылымды тікелей өндірістік күшке айналдыру процесінің өсіп келе жатқанын көрсетті.

Адам білімінің белгілі бір саласында ғылыми революцияның бар екендігіне көз жеткізу үшін, бұл жерде үстемдік еткен, бірақ қазіргі уақытта ескірген ғалымдар әдісінің түбегейлі бұзылуы бар-жоғын анықтау керек, ең бастысы, зерттелетін құбылыстардың түсіндірілуін түсінуде сенімнің құлдырауы орын алғандығына көз жеткізу керек.

Басқаша айтқанда, егер ғылымның осы немесе басқа саласында негізгі ғылыми ұғымдар, теориялар, принциптер мен заңдар жүйесі түбегейлі бұзылса, ғалымдардың ойлау әдісі, белгілі болған әлемді түсіну және түсіндіру әдісі толығымен қайта құрылса, онда бұл жағдайда біз ғылыми революциямен айналысамыз. Бұл ғылыми революцияның жалпыланған өлшемі.

Өйткені, философия шешімі жоқ қиындықтарды қарастырады. Ол жауап беруден гөрі сұрақтар қояды. Философия, шын мәнінде, әрқашан бірдей сұрақтар қояды: жалпы әлем туралы, адамның өмірі туралы, оның мәні мен мақсаты туралы, ар - ождан мен парыз туралы және т.б. және бұлар мәңгілік сұрақтар деп аталады және негізсіз емес. Өйткені, бұл сұрақтарға нақты және түпкілікті жауаптар жоқ. Әр түрлі дәуірлерде және әртүрлі қоғамдарда оларға әртүрлі жауаптар беріледі.

Кез-келген ғылым, философиядан айырмашылығы, нақты жауаптар беруге болатын нақты мәселелермен айналысады. Мысалы, биология тірі заттарды сипаттайды және жіктейді, олардың таралуын, өмір салтын, мінез-құлқын, әртүрлі организмдер мен олардың қауымдастықтарының қарым-қатынасын, олардың өмірлік белсенділігінің "механизмдерін", жеке және тарихи даму заңдылықтарын зерттейді.

Алайда, бір қарағанда, философия мен нақты ғылымдар (теориялық және қолданбалы) арасында ортақ нәрсе жоқ сияқты көрінуі мүмкін. Шын мәнінде, философия болу мен танымның шекті негіздері туралы ілім бола отырып, сонымен бірге бұл негіздерді ғылыми білімнің негізі ретінде қарастырады. Ғалымдардың нақты ғылыми мәселелерді шешуі оның философиялық идеялардың әсерінен қалыптасатын бастапқы дүниетанымдық және әдіснамалық көзқарастарына байланысты.

Математиктің сандық ұғымдардың мазмұнын және олардың объектілердің бір-бірінен сапалық айырмашылықтарына қатынасын түсінуіне, сондай-ақ абстрактілі математикалық объектілер мен құрылымдарды қолдана отырып, белгілі бір ғылымның тәжірибелік мәліметтерінің жиынтығын неге және қалай модельдеуге болатындығын түсінуіне байланысты.

Лингвистикалық зерттеулердің нәтижелері лингвист ғалымның жалпы философиялық көзқарастарына да, оның ғылыми білімнің ерекшеліктері, ғылыми таным әдістерінің бар екендігі және ғылыми теориялардың сапа критерийлері туралы идеяларына да байланысты. Әлбетте, бұл барлық әлеуметтік-гуманитарлық білімге қатысты - әрине, белгілі бір пән саласының ерекшелігін ескере отырып (лингвистика, психология, тарих, әлеуметтану және т.б.). Техникалық ғылымдар мен инженерлік жұмыстар ерекше емес: маманның жалпы дүниетанымдық және әдіснамалық көзқарастары, сондай-ақ оның ғылыми танымға және оның технологияның дамуымен өзара әрекеттесуі жобалар мен әзірлемелердің мазмұнына әсер етеді.

Философия мен ғылымның бірлігі екі жолмен көрінеді: тарихи және өзекті (әр уақытта). Бұл бірліктің тарихи көріністері ежелгі әлемде және ежелгі мәдениетте мифология, философия және ғылымның басталуы болып табылатын ежелгі уақытта бөлінбеген (синкретикалық) білімнің болуы. Мәдениет тарихынан көптеген көрнекті философтар бір уақытта көрнекті ғалымдар болған көптеген жағдайлар бұған дәлел бола алады. Керісінше, көрнекті ғалымдар өздерінің ашылуларымен философияның дамуына үлкен әсер етті.

Сонымен қатар, қазіргі жаратылыстану, математика, гуманитарлық және әлеуметтік білім, техникалық ғылымдарда проблемалар көбінесе жеке ғылыми емес, жалпы ғылыми мәнге ие. Олардың көпшілігінің тұжырымы мен шешімі, яғни ғылыми нәтижелер белгілі бір ғылыми қызметкер мен техникте қалыптасқан әлемнің жалпы бейнесімен, адамның әлемді танудағы және өзгертудегі орны мен рөлін түсінумен тығыз байланысты, ал философия осы мәселелердің барлығын шешумен айналысады.

Жалпы, теориялық жаратылыстанудың пайда болуымен философияға қатысты көптеген сұрақтар нақты жаратылыстану ғылымдарын зерттеу тақырыбына айналды (жұлдыз жүйелерінің эволюциясы, жер мен планеталардың қалыптасуы мен дамуы, өмірдің пайда болуы мен эволюциясы, адамның пайда болуы және басқалары). Алайда, осы негізде іргелі жаратылыстану проблемаларында философиялық аспектілердің болуын жоққа шығаруға болмайды.

Ғылым ұғымын анықтаған кезде біз "құрамды санау арқылы", яғни жиырма немесе одан да көп мың ғылыми пәнді санау арқылы анықтау процедурасын қолдана алмайтынымыз анық. Сондықтан біз негізгі ғылыми салаларды: математика, жаратылыстану, гуманитарлық ғылымдар, әлеуметтік ғылымдар, техникалық ғылымдар (инженерияны қосқанда) тізумен шектелеміз.

Басқа түрдің анықтамасын бере отырып, біз "ғылым"деп аталатын құбылыстың негізгі жақтарын атап өтеміз. Ғылым, ең алдымен, ерекше білім жүйесі - ғылыми білім, сонымен қатар оларды алу процесі.

Ол әрі қарай арнайы әлеуметтік институт болып табылады, яғни белгілі бір тұрақты және сонымен бірге ережелерден, принциптерден, нормалар мен көзқарастардан - ресми және бейресми сипаттағы - ғылыми қызметті реттейтін, осы қызметпен айналысатын жеке жұмысшылар мен ұйымдардың рөлдері мен мәртебелері тұрғысынан динамикалық білім.

Ғылым сонымен қатар мәдениеттің ерекше саласы мен жағы болып табылады.

Философиялық білімнің негізгі салаларына ("философия ғылымдары") мыналар жатады: онтология (болмыс туралы ілім), гнесеология (таным туралы ілім немесе таным теориясы), әдістеме (танымдық іс-әрекетті ұйымдастыруға көзқарастың жалпы принциптері туралы ілім), философиялық антропология (адамның мәні туралы ілім), аксиология (құндылықтар туралы ілім), этика (мораль туралы ілім), эстетика (адамның шындыққа көркемдік қатынасы туралы ілім), әлеуметтік философия, тарих философиясы, логика (дұрыс ойлаудың формалары мен әдістері туралы ілім). Кез-келген басқа білім саласы сияқты, философия да өз тарихының проблемаларына жүгінеді. Мұнымен философия тарихы айналысады. Тәжірибе мен адамның танымының дамуымен бірге философиялық білім де дамиды. Сонымен, жақында ғылым философиясы мен техника философиясы пайда болды.

Әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдар адамның табиғаты мен қоғамның құрылымын зерттеуге бағытталған іргелі салалар ретінде ерекшеленеді. Олардың философиялық негіздері адамзаттың өмір сүру мәні, мораль, және мәдениет сияқты өзекті мәселелерді қамтиды. Бұл ғылымдар қоғамның тарихи және әлеуметтік өзгерістерін түсіндіруде маңызды рөл атқарады, әрі олардың дамуының әр кезеңінде жаңа идеялар мен әдіснамалық тәсілдер пайда болды.

Антикалық дәуірде Сократтың «Өзіңді таны» деген ұстанымы адамның өзін-өзі зерттеу қажеттігін анық көрсетсе, Аристотельдің «Адам – қоғамдық жан» деген идеясы адам мен қоғамның өзара байланысын негіздеп берді. Бұл ойлар әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдардың философиялық негізін қалап, оларды зерттеу объектілерінің ауқымын айқындады. Орта ғасырларда Августин Блаженный этикалық және тарихи мәселелерді діни көзқарастармен біріктіріп, қоғамды рухани тұрғыда қарастырды. Ал Фома Аквинский білім мен дінді синтездеу арқылы адамның табиғаты мен оның жоғарғы мақсаттарын түсіндіруге тырысты.

Қайта өрлеу дәуірінде гуманизм идеялары алдыңғы қатарға шықты. Адам мен оның шығармашылық әлеуеті ғылым мен өнердің негізгі объектісіне айналды. Жаңа дәуірде ғылым мен философияның тоғысуы әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдардың нақты әдіснамасын қалыптастырды. Мысалы, Рене Декарттың рационализм мен ғылыми әдістің принциптері, ал Джон Локктың эмпиризм идеялары бұл салалардың әдіснамалық іргетасын нығайтты.

XIX-XX ғасырларда әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдар жаңа деңгейге көтерілді. Ойшылдар қоғамның әлеуметтік құрылымы, мәдениеті және саясатына терең талдаулар жүргізе бастады. Макс Вебер, Карл Маркс, және Эмиль Дюркгейм сияқты ғалымдар әлеуметтік феномендерді түсінуге бағытталған жаңа теориялар ұсынды. Сонымен қатар, экзистенциализм мен феноменология, әсіресе Жан-Поль Сартр мен Мартин Хайдеггердің еңбектерінде, адамның болмысы мен еркіндігі мәселелерін тереңірек зерттеді.

Қазіргі таңда әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдар технологиялық және жаһандық өзгерістердің ықпалымен дамып келеді. Цифрлық қоғамның қалыптасуы, жасанды интеллекттің әсері, және климаттық өзгерістер сияқты заманауи проблемалар бұл ғылымдардың жаңа қырларын ашуда. Сонымен қатар, этникалық және мәдени әртүрлілікті зерттеу, гендерлік теңдік мәселелері және әлеуметтік әділеттілік тақырыптары өзектілігін сақтауда.

Әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдар адамзаттың кешегісі мен бүгінгісін түсінуге, болашақтағы даму жолдарын болжауға мүмкіндік беретін маңызды құрал болып қала береді. Олардың тарихы мен философиясын зерттеу адам мен қоғамның дамуына жаңа серпін беретін терең тұжырымдамаларды ұсынады.

1. «Саясат» еңбегінің жалпы мазмұны

Аристотельдің «Саясат» еңбегі мемлекеттің табиғатын, оның құрылымын және саясаттың әділеттілік принциптерін тереңінен қарастырады. Бұл шығармада Аристотель қоғамның үш негізгі формасын — монархия, аристократия және полис — зерттеп, олардың артықшылықтары мен кемшіліктерін талдайды. Сонымен қатар, ол «құқық» және «әділеттілік» ұғымдарын кеңінен аша отырып, мемлекет пен азамат арасындағы қарым-қатынастардың философиялық негіздерін анықтайды.

Аристотельдің басты ұстанымы — мемлекеттің мақсаты — азаматтардың ең жақсы өмір сүруін қамтамасыз ету. Ол мемлекеттің құрылымын зерттей отырып, әртүрлі басқару формаларының қалай жұмыс істейтінін, олардың қоғамға қандай әсер ететінін анықтауға тырысады.

Мемлекет пен қоғамның табиғаты

Аристотель мемлекет пен қоғамды табиғи құбылыс ретінде қарастырады. Ол қоғамның негізі адам табиғаты мен оның қажеттіліктерінде жатыр деп есептейді. Аристотельдің пікірінше, адам — қоғамда өмір сүруге бейімделген тіршілік иесі. Ол «адам — әлеуметтік жануар» деген тұжырымдама ұсынады, бұл оның қоғамда өмір сүруге және бірлесіп жұмыс істеуге қажеттілігін білдіреді. Осылайша, мемлекет адамның табиғатынан туындайды және оның негізгі мақсаты — азаматтардың жақсы өмір сүруін қамтамасыз ету.

Аристотель қоғамды жақсы ұйымдастыру үшін саяси бірлік пен әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз етудің маңыздылығын атап өтеді. Оның ойынша, мемлекет тек қана жеке адамдардың қажеттіліктерін қанағаттандырумен шектелмей, жалпы қоғамның әл-ауқатын арттыруы керек.

Аристотельдің «Саясат» еңбегінде мемлекет формаларының сараптамасы ерекше орын алады. Ол мемлекеттің үш негізгі формасын атап өтеді: монархия, аристократия және полис. Бұл формалар өз кезегінде әділеттілік пен басқарудың түрлі тәсілдерін көрсетеді.

• Монархия — бір адам басқаратын әділетті басқару формасы. Аристотель монархияның ең жақсы форма екенін мойындайды, бірақ оның көп жағдайда деспотизмге айналып кету қаупін де айтады. Мемлекет басшысының дұрыс емес әрекеттері монархияның құлдырауына әкелуі мүмкін.

• Аристократия — ең жақсы азаматтардан тұратын басқару жүйесі. Бұл формада билік қабілетті және жақсы адамдардың қолында болуы керек, бірақ аристократия да уақыт өте келе өз пайдасы үшін жұмыс істей бастайды және «аристократиялық тоталитаризмге» айналуы мүмкін.

• Полис — ең жақсы мемлекет түрі, бұл түрде басқару халықтың кеңесі мен қатысуымен жүзеге асырылады. Аристотельдің пікірінше, полис қоғамның ең әділ және тиімді түрі болып табылады, өйткені онда барлық азаматтардың мүдделері ескеріледі. Полистегі саясат демократия мен құқықтың теңдігін сақтайды.

Аристотель осы үш форманы әділеттілік деңгейі бойынша бағалайды, сондай-ақ әрбір мемлекеттің пайда болуы мен құлдырауын түсіндіруге тырысады. Ол билікке деген ұмтылыс адам табиғатынан туындайтынын, бірақ әртүрлі формалар ұзақ мерзімді тұрақтылыққа жету үшін адамзаттың жоғары моральдық деңгейіне негізделу керек екенін атап көрсетеді.

4. Әділеттілік және құқық

Аристотель үшін әділеттілік — мемлекет пен қоғамның ең басты принципі. Ол әділеттілікті екі түрге бөледі: табиғи әділеттілік және заңды әділеттілік. Табиғи әділеттілік — бұл адамның табиғатына сәйкес келетін, қоғам мен заңға тәуелсіз әмбебап құқықтар мен моральдық нормалар. Ал заңды әділеттілік — бұл қоғамның қабылдаған заңдары мен ережелеріне негізделген әділеттілік, ол нақты мемлекетке тән болады.

Аристотельдің пікірінше, әділеттілік тек заңды тұрғыдан ғана емес, сондай-ақ әлеуметтік тұрғыдан да маңызды. Әлеуметтік әділеттілік қоғамдағы әр адамға лайықты орын мен мүмкіндік беруді талап етеді. Бұл мәселеде мемлекеттің рөлі зор — ол азаматтар арасында теңдік пен әділеттілікті қамтамасыз етуі керек. Аристотельдің «Саясат» еңбегі әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдардың дамуына терең ықпал етті. Оның саяси философиясы қоғамды түсінудің әдіснамалық негіздерін қалыптастырды. Аристотельдің қоғам мен мемлекетті зерттеу тәсілі, мемлекет формаларын талдауы және әділеттілікке деген көзқарасы әлеуметтік ғылымдардың дамуына үлкен ықпал жасады.

Аристотельдің «Саясат» еңбегі әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдардың тарихында философиялық көзқарастар мен ғылыми әдістердің арасындағы байланысты түсінуге мүмкіндік береді. Ол қоғамдық өмір мен саясатты терең әрі жан-жақты зерттей отырып, қоғамды ұйымдастырудың ең жақсы тәсілдерін анықтауға тырысты. Осылайша, Аристотельдің саяси философиясы қоғамды түсінудің және зерттеудің негіздерін қалаған маңызды теория болып табылады. Аристотельдің «Саясат» еңбегі әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдардың тарихында маңызды орын алады. Оның ойлары мемлекеттің табиғаты мен мақсаттары, әділеттілік пен құқық, қоғамды басқару туралы бүгінгі күнге дейінгі философиялық және саяси ойлардың негізін қалаған. Аристотельдің саяси философиясы қоғамның әлеуметтік құрылымын түсінуде маңызды рөл атқарып, қазіргі саяси және әлеуметтік зерттеулер үшін маңызды үлгі болып табылады.

Ақиқаттың табиғаты туралы пікірлер әртүрлі. Аристотель ақиқатты «ой мен шындықтың сәйкестігі» деп түсіндірді, бұл ақиқаттың объективтілігіне негізделеді. Ал Кант ақиқаттың салыстырмалы екенін айтып, таным процесінде адамның тәжірибесі мен пайымдау қабілетінің шектеулігін көрсетті. Осы тұрғыда ғылымдағы ақиқат абсолютті емес, өзгермелі сипатқа ие. Мысалы, Ньютон механикасы салыстырмалылық теориясы пайда болғанға дейін абсолютті ақиқат деп қабылданған, алайда жаңа зерттеулер оның шектеулі екенін көрсетті.

Парасаттылықтың мәні ғылымды сыни ойлау арқылы дамытуда айқын көрінеді. Томас Кунның парадигма теориясы ғылыми білімнің тұрақты емес, динамикалық жүйе екенін дәлелдейді. Ол ғылымдағы революциялар кезінде ескі теориялар сынға алынып, олардың орнына жаңа парадигмалар келетінін атап өтті. Бұл парасаттылықтың ғылымды жаңартудағы рөлін көрсетеді.

Ақиқат пен парасаттылықтың байланысы Галилей еңбектерінде айқын көрінеді. Ол шіркеудің догмаларына қарсы шығып, тәжірибе мен математикалық дәлелдер арқылы ақиқатты қорғады. Оның зерттеулері ғылымдағы парасаттылықтың сыни көзқараспен әрекет етуге негізделгенін дәлелдейді.

Қорыта айтқанда, ғылымдағы ақиқат пен парасаттылық бірін-бірі толықтыратын ұғымдар. Парасаттылықсыз ақиқатқа жету мүмкін емес, ал ақиқат парасаттылықтың құндылығын дәлелдейді. Бұл екеуінің үйлесімі ғылыми прогрестің негізі болып табылады және адамзаттың таным шекарасын кеңейтуге мүмкіндік береді.

1. Ғаламдану және оның философиялық әсері

Ғаламдану – қазіргі заманның басты құбылыстарының бірі. Бұл процесс әртүрлі мәдениеттер мен экономикалардың өзара байланысқа түсуін және бір-бірімен ықпалдасуын білдіреді. Философиялық тұрғыдан, ғаламдану сұрақтары мәдениетаралық диалог, жаһандық бірлік, ұлттық өзіндік ерекшеліктер мен тәуелсіздік мәселелерін қозғайды.

• Мәдениетаралық диалог: Ғаламдану мәдениеттердің өзара ықпалдасуын күшейтеді, бірақ бұл процесс кейде жергілікті мәдениеттердің жойылып кетуіне әкелуі мүмкін.

• Жаһандық бірлік пен ұлттық тәуелсіздік: Бір жағынан, ғаламдану әлемді біріктіруге бағытталған болса, екінші жағынан, бұл ұлттық мемлекеттердің тәуелсіздігін сақтау мәселесін де күн тәртібіне қояды.

2. Технологиялық даму және адамның орны

Жаңа технологиялар, әсіресе жасанды интеллект пен роботизацияның дамуы, адамның әлеуметтік рөлі мен моральдық ұстанымдарын қайта қарауды талап етеді. Бұл мәселе философияда бірнеше сұрақтарды қозғайды:

• Адам мен машина арасындағы шекара: Адамның санасы мен шешім қабылдау қабілеті енді машинамен алмастырылуы мүмкін бе?

• Жаңа моральдық сұрақтар: Технологиялық прогресс адамның жеке құқықтары мен бостандығына қалай әсер етеді?

3. Экологиялық дағдарыс және этика

Қазіргі заманда экологиялық дағдарыс үлкен мәселеге айналды. Қоршаған ортаның ластануы мен табиғат ресурстарының сарқылуы адамзаттың болашағына қауіп төндіреді. Бұл мәселе философияда экологиялық этиканы тудырады:

• Экологиялық этика: Адамның табиғатқа деген жауапкершілігі қандай болуы керек? Табиғатты қорғау мен экономикалық дамуды қалай үйлестіруге болады?

• Тұрақты даму: Экологиялық дағдарысқа қарсы әрекеттердің тұтастығы мен ұзақ мерзімділігі қандай болу керек?

4. Әлеуметтік әділеттілік және теңдік мәселелері

Қазіргі қоғамда әлеуметтік теңсіздік, кедейлік, білім беру мен денсаулық сақтау салаларындағы теңсіздіктер көп кездеседі. Бұл философиялық тұрғыдан әлеуметтік әділеттілік пен құқық мәселелерін қозғайды:

• Әлеуметтік әділеттілік: Әлеуметтік әділеттілікке қол жеткізу үшін қандай шаралар қажет?

• Глобалдық теңдік: Әлемдегі бай мен кедей елдер арасындағы айырмашылықтарды қалай жоюға болады?

5. Идентичность және мәдениет

Жаһандық өркениеттің дамуы ұлттық және мәдени идентичностиң өзгеруіне ықпал етуде. Әлемнің көптеген бөліктерінде ұлттық мәдениеттер мен тілдер жойылып кету қаупінде тұр. Бұл философияда келесі сұрақтарды туғызады:

• Мәдени идентичность: Ұлттық идентичность қай деңгейде сақталуы керек? Мәдени әртүрлілік қалай үйлестірілуі мүмкін?

• Глобализация және ұлттық мәдениет: Ғаламдану ұлттық мәдениеттердің жойылуына алып келеді ме, әлде жаңа мәдениет түрлерінің пайда болуына себеп болады?

Қорытынды

Қазіргі жаһандық өркениеттің дамуының философиялық мәселелері адамзаттың болашағына әсер ететін маңызды сұрақтарды қамтиды. Ғаламдану, технологиялық прогресс, экологиялық дағдарыс және әлеуметтік әділеттілік сияқты мәселелер қоғамды қайта құруды талап етеді. Бұл мәселелерге дұрыс жауап табу үшін философияның жаңа бағыттары мен концепцияларын дамыту қажет.

1. Ақиқат мәселесі

Ғылым философиясындағы ақиқат — ол тексерілген, объективті және негізделген білімнің дұрыс әрі шынайы сипаттамасы ретінде қарастырылады. Ақиқатқа қатысты бірнеше философиялық көзқарас бар:

• Классикалық концепциялар: Дәстүрлі түрде, ақиқат дегеніміз — бұл не дұрыс болса, соны танып білу. Бұл көзқарас бойынша, ғылым объективті түрде әлемнің шынайы бейнесін табуы керек.

• Координадалық теориясы (сәйкестік теориясы): Ақиқат дегеніміз — біздің біліміміздің шындыққа сәйкестігі. Бұл теория бойынша, ғылыми тұжырымдар нақты шындықпен үйлеседі. Мысалы, "Су 100°C температурада қайнайды" деген ғылыми тұжырым шындыққа сәйкес келеді.

• Прагматистік теория: Прагматистер (мысалы, Уильям Джеймс, Джон Дьюи) үшін ақиқат — бұл тек тиімді, қолдануға болатын идеялар. Ғылымның ақиқаты тек практикалық мақсаттарға қол жеткізу үшін қаншалықты тиімді болатынына байланысты бағаланады.

• Когнитивтік теория: Ақиқат — бұл ғылымның шынайы түсініктері мен құрылымдарының, яғни, концептуалды жүйелердің үйлесімділігі мен консистенциясы. Мұнда ғылымның негізінде жатқан логикалық және когнитивтік механизмдер маңызды рөл атқарады.

2. Парасаттылық мәселесі

Парасаттылық ғылым философиясында көбінесе ғылыми зерттеудің әдіснамалық және этикалық аспектілерімен байланысты. Парасаттылықтың ғылыми танымдағы рөлі бірнеше негізгі бағыттардан көрінеді:

• Ғылыми әдіс және логика: Парасаттылық ғылымның әдіснамалық негізінде жатыр. Ғылыми әдіс — бұл эмпирикалық мәліметтер мен логикалық ойлауды біріктіру арқылы ақиқатқа жетуге мүмкіндік беретін жүйелі процесс. Парасаттылық тұжырымдар мен эксперименттердің әдіснамалық негізін дұрыс таңдауда көрінеді.

• Критикалық ойлау: Ғылымда парасаттылық дегеніміз тек қана фактілерді жинақтап, оларды өңдеу ғана емес, сонымен қатар алынған ақпаратты сын көзбен қарап, оның дұрыстығын, үйлесімділігін тексеру болып табылады. Критикалық ойлау — бұл ғылыми парасаттылықтың негізі, себебі ол тұжырымдардың дұрыс болуын қамтамасыз етеді.

• Ғылыми этика: Ғылыми парасаттылық, сондай-ақ, этикалық нормалар мен жауапкершілікпен байланысты. Бұл зерттеулерде ашықтық, әділдік, алдыңғы қатарлы ғылымға деген құрмет секілді моральдық қағидаларға сүйену қажет. Ғылым тек нақты нәтижелермен шектеліп қоймай, сонымен бірге бұл нәтижелерді дұрыс жариялау мен қоғамға беру әдістерін де қарастырады.

• Құндылықтар мен ғылым: Ғылыми зерттеулердің негізі адамның әлемге деген құндылықтарынан тұрады. Бұл құндылықтар, өз кезегінде, ғылыми әдістер мен зерттеу бағыттарын таңдау кезінде үлкен әсер етеді.

3. Ақиқат пен парасаттылықтың байланысы

Ақиқат пен парасаттылық мәселелерінің байланысы өте тығыз. Ақиқатқа жету үшін ғылым парасаттылықпен әрі әділдікпен жұмыс істеуі керек. Ғылыми парасаттылықсыз, яғни дұрыс әдістер мен логикасыз, біз ақиқатқа жете алмаймыз. Сонымен бірге, парасаттылық пен ақиқат ғылымның тек теориялық жақтарын ғана емес, практикалық тұрғыдан да әсер етеді. Мысалы, ғылыми тәжірибелер мен ашулар арқылы адамзаттың өмір сүру сапасы жақсарады.

4. Қазіргі заманғы көзқарастар мен зерттеулер

Қазіргі уақытта ғылым философиясы осы мәселелерге жаңа көзқарастар мен теориялар енгізуді жалғастыруда. Мысалы, конструктивизм (Пиажэ, Виготский) теориясы бойынша, ақиқат — бұл адамзаттың субъективті танымының нәтижесі және оны ғылыми қауымдастықтың құндылықтары мен мақсаттары арқылы қайта құрылымдау қажет. Бұл көзқарас ғылым мен қоғамның өзара әрекетін, ғылыми білімнің мәдени және әлеуметтік аспектілерін зерттеуді қамтиды.

Қорытынды

Ғылым философиясындағы ақиқат пен парасаттылық мәселесі тек ғылыми танымның тұжырымдамалық негіздерін ғана емес, сонымен қатар қоғамдағы ғылымның рөлін де анықтайды. Ақиқаттың әртүрлі түсініктері мен парасаттылықтың маңызды рөлін түсіну, ғылымның негіздерін, әдістерін, этикалық нормаларын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Осы мәселелердің шешімі ғылыми білімнің әрі қарай дамуы мен қоғамдағы ғылыми әдістерді тиімді пайдалануға ықпал етеді.

1. Әлеуметтік гуманитарлық ғылымдар: жалпы түсінік

Әлеуметтік гуманитарлық ғылымдар — бұл адам мен қоғамды зерттейтін ғылымдардың кешені. Оған философия, әлеуметтану, психология, антропология, тарих, экономика, мәдениеттану, саясаттану, тіл білімі және басқа да ғылымдар жатады. Бұл ғылымдар адамзат қоғамының құрылымын, мінез-құлқын, дамуын және адамдар арасындағы өзара әрекетті зерттейді.

2. Әлеуметтік гуманитарлық ғылымдардың тарихы

Әлеуметтік гуманитарлық ғылымдардың қалыптасуы бірнеше тарихи кезеңдерге бөлінеді:

• Антикалық кезең: Әлеуметтік және гуманитарлық ойдың алғашқы негіздері ежелгі Греция мен Римде пайда болды. Платон мен Аристотельдің шығармаларында қоғам, мораль, құқық, саясат, философия мәселелері қарастырылды. Аристотель «Саясат» еңбегінде мемлекет пен қоғамның табиғаты мен заңдылықтарын талдай отырып, әлеуметтанудың алғашқы негіздерін қалады.

• Орта ғасырлар: Бұл кезеңде теология мен философия бірігіп, қоғам мен моральдық нормаларды түсіндіруде маңызды рөл атқарды. Фома Аквинскийдің еңбектері осы дәуірдегі іргелі философиялық және әлеуметтік пікірлерді қалыптастырды.

• Жаңа заман: XVII-XVIII ғасырларда ғылым мен философияда ғылыми революциялардың әсері байқалды. Бұл кезеңде әлеуметтану мен саясаттану сияқты әлеуметтік ғылымдар жеке салалар ретінде қалыптаса бастады. Макиавелли, Руссо, Локк және Гоббс сияқты ойшылдардың еңбектері қоғамның құрылымы мен саясатына қатысты маңызды ілімдер ұсынды. Бұл кезеңде қоғамның экономикалық негіздері мен тарихи даму заңдылықтары туралы ойлар айқындала бастады.

• XIX ғасыр: Әлеуметтік ғылымдардың қарқынды дамуы басталды. Әлеуметтану және психологияның негізін қалаған Огюст Конт пен Карл Маркс, мәдениеттанудың негізін қалаған Вильгельм Дильтей сияқты философтар мен ғалымдар осы кезеңде қоғамның заңдылықтарын зерттеді. Әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдардың теориялық негіздері кеңейіп, әртүрлі әдіснамалар пайда болды.

• XX ғасыр: Әлеуметтік гуманитарлық ғылымдар дамып, көптүрлі бағыттарға бөлінді. Психоанализ, құрылымдық функционализм, символикалық интеракционизм, постмодернизм сияқты жаңа теориялар пайда болды. Эмпирикалық зерттеулер, әлеуметтанулық теориялар, мәдениеттану мен гуманитарлық зерттеулердің әдіснамалық алғышарттары нақты қалыптасты.

3. Әлеуметтік гуманитарлық ғылымдардың философиясы

Әлеуметтік гуманитарлық ғылымдардың философиясы — бұл әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдардың әдіснамалық негіздерін, олардың қоғаммен және мәдениетпен байланысын, зерттеу әдістерін және ғылымның қоғамдағы рөлін қарастыратын философиялық сала. Оның бірнеше маңызды аспектілері бар:

1. Әдіснамалық мәселелер

Әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдардың әдіснамасы зерттеушінің әдістерін, тәсілдерін және құралдарын анықтайды. Бұл ғылымдардың әдіснамасы эмпирикалық және теориялық әдістердің бірігуін талап етеді. Әлеуметтік ғылымдарда эксперимент пен бақылаудан басқа, тарихи әдістер, интерпретация және түсіндірмелер маңызды рөл атқарады.

• Көркем және ғылыми әдістердің айырмашылығы: Гуманитарлық ғылымдар көркем және әлеуметтік шындықтарды түсіндіруде көбінесе интерпретациялық әдістерді қолданады, ал әлеуметтік ғылымдар эмпирикалық зерттеулерге, деректерге негізделген.

2. Философиялық бағыттар

Әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдарда бірнеше философиялық бағыттар бар, олардың ішінде мынадай негізгі ағымдар айқындалады:

• Позитивизм: Огюст Конт негізін қалаған позитивизм әлеуметтік құбылыстарды табиғи ғылымдардың әдістері арқылы зерттеуді ұсынады. Позитивистер әлеуметтік құбылыстардың объективті заңдылықтарын іздейді және оларды сандық әдістермен түсіндіруге тырысады.

• Интерпретативизм: Бұл бағытта гуманитарлық ғылымдар көбінесе түсіндірмелі және интерпретациялық әдістерге сүйенеді. Бұл әдіс әлеуметтік әрекеттер мен мәдени құбылыстарды адамдардың мән-мағынасы мен тәжірибесін түсіну арқылы зерттейді. Вебер мен Дильтейдің еңбектері интерпретативизмнің негізі болып табылады.

• Критикалық теория: Бұл бағыт әлеуметтануда Маркстың әлеуметтік әдісін дамыта отырып, қоғамдағы әділетсіздік пен теңсіздікті зерттеуге бағытталады. Теорияның басты мақсаты — қоғамдағы өзгерістерді түсініп, оны жақсарту үшін өзгерістер енгізу.

3. Ғылым мен қоғам арасындағы байланыс

Әлеуметтік гуманитарлық ғылымдар ғылым мен қоғамның тығыз байланысын қарастырады. Ғылым тек білімді емес, қоғамның әлеуметтік құрылымдары мен мәдени құндылықтарын да қалыптастырады. Әлеуметтік ғылымдардың философиясы қоғамдағы әлеуметтік әділеттілік, мораль мен этиканы түсіндіруге бағытталған.

4. Құндылықтар мен ғылым

Әлеуметтік ғылымдарда құндылықтар мен ғылыми әдістердің арақатынасы маңызды мәселе болып табылады. Әлеуметтік ғылымдар қоғамның мәдени және тарихи контекстінде қалыптасатын құндылықтарды ескере отырып, әлеуметтік құбылыстарды зерттейді.

4. Қазіргі әлеуметтік гуманитарлық ғылымдардың философиясы

Қазіргі әлеуметтік гуманитарлық ғылымдардың философиясы түрлі теориялар мен әдіснамалардың тоғысуын қамтиды. Постмодернизм мен құрылымдық анализ қоғам мен мәдениетті зерттеудің жаңа тәсілдерін ұсынады. Қазіргі заманғы гуманитарлық ғылымдар көбінесе көпмәдениеттілік, гендерлік және этникалық айырмашылықтарды зерттейді, сондай-ақ әлеуметтік әділеттілік пен инклюзия мәселелерін де қарастырады.

Қорытынды

Әлеуметтік гуманитарлық ғылымдардың тарихы мен философиясы адамзат қоғамының дамуының әртүрлі кезеңдерін, әдіснамаларын және концепцияларын зерттеу арқылы оның негізгі мәселелерін ашып көрсетеді. Бұл ғылымдар адам мен қоғамның күрделі байланыстарын түсінуге, әлеуметтік өзгерістерді болжауға және қоғамның дамуына ықпал етуге мүмкіндік береді. Әлеуметтік гуманитарлық ғылымдардың философиясы қоғам мен мәдениетке жаңа көзқарас пен терең түсінік қалыптастырады.

Ғылымның мақсаты – объективті ақиқатқа жету, яғни табиғаттың заңдарын, әлемнің құрылымын дұрыс түсіну. Бірақ бұл ақиқатқа жету жолында түрлі философиялық тұрғылар мен әдістер бар. Қазіргі таңда, әсіресе, «ғылыми постмодернизм» мен «постнеклассикалық» ғылым философиясында бұл мәселе тағы да өзекті болуда. Ақиқаттың көпқырлы және салыстырмалы екендігі туралы идеялар осы бағытта көрініс табады.

Ақиқат пен парасаттылық мәселесіне қатысты көрнекті зерттеушілердің бірі, 20 ғасырдың философы Карл Поппердің ғылыми философиясына назар аударуға болады. Поппердің «фальсификациялау» теориясы ғылымның дамуында шешуші рөл атқарады. Ол ғылымның іргетасы ретінде ғылыми болжамдарды тексеруге және оларды теріске шығарып отыруға негізделген әдісті ұсынды. Бұл ғылыми ақиқатқа жетудің жолы ретінде парасаттылықты (сараптама, сын, сыни ойлау) жоғары бағалауды талап етеді. Оның айтуынша, ақиқат тек тексерілген және жалғандыққа қарсы дәлелденген гипотезаларда ғана табылады.

Қазіргі таңда бұл мәселелердің жемісін біз түрлі ғылыми жұмыстарда, әсіресе медициналық зерттеулер мен экология саласында байқай аламыз. Мысалы, климат өзгеруі туралы ғылыми зерттеулердегі ақиқаттың ашылуы мен парасаттылықтың маңызды рөлі айқын көрініс табады. Ғалымдар климаттың өзгеруіне әсер ететін факторларды анықтау үшін үнемі жаңа гипотезалар ұсынып, оларды сынақтан өткізеді. Бұл үрдіс ғылыми қауымдастықтың жинақталған ақпаратқа сыни тұрғыдан қарап, жаңа болжамдарды ұсынуына мүмкіндік береді. Popper-дің ғылыми әдісі мен оның философиясына қатысты көптеген түсіндірмелер мен лекциялар бар. Бұл видеолар ғылыми қоғамдастықтың ақиқат пен парасаттылыққа қатысты көзқарастарын зерттегісі келетіндер үшін пайдалы ресурс бола алады. Сонымен қатар, климат өзгеруі туралы зерттеулер мен басқа да ғылыми жаңалықтарға қатысты көптеген ғылыми каналды ұсынуға болады.

Қазіргі заманғы ғылым философиясында ақиқат пен парасаттылықтың өзара байланысы тереңірек зерттелуде. Әсіресе, ғылыми зерттеулердің дәлдігі мен оларды сын көзбен қарау қажеттілігі бүгінгі күні өте өзекті. Ақиқаттың ашылу жолында парасаттылықтың маңызы зор және бұл тұрғыда ғылымға деген жаңа көзқарастар мен әдіснамалық өзгерістер үлкен ықпал етіп жатыр.

1. Жаһандану және оның философиялық негіздері

Жаһандану процесі қазіргі кезде әлемнің түрлі аймақтары мен елдерінің өзара тығыз байланысты болуына алып келеді. Бұл процесс экономика, мәдениет, ғылым, технология және саясат салаларында орын алуда. Жаһандану философиясы негізінде әлемнің біртұтастығы, ашықтығы, ақпараттың еркін ағымы, көпмәдениеттілік және бірқатар басқа ұғымдар қарастырылады.

• Позитивті жаһандану: Бірқатар философтар жаһандану ұғымын әлем халықтарының арасындағы ынтымақтастықтың, ақпараттық және мәдени алмасудың кеңеюі ретінде қарастырады. Бұл ұғымды жағымды әсер ететін фактор ретінде мәдени әртүрлілік пен әлеуметтік әділдікке көшу деп сипаттауға болады.

• Негативті жаһандану: Жаһандану көбіне экономикалық және мәдени біркелкіленуге, жергілікті дәстүрлер мен ұлттық ерекшеліктердің жойылуына, экологиялық дағдарыстарға себепші болып отырғаны да талқыланады. Бұл аспектте жаһандану кейбір халықтардың мәдени және саяси автономиясын жоғалтуына әкеледі деген пікірлер бар.

2. Технологиялық прогресс және адамның болашағы

Технологияның дамуымен байланысты философиялық сұрақтар да үлкен маңызға ие. Қазіргі кезде адамзаттың әлеуметтік, мәдени және экономикалық құрылымдары цифрлық технологиялар мен жасанды интеллекттің ықпалына ұшырап жатыр.

• Адам мен машина арасындағы қатынас: Философтар бұл сұрақты адам болмысының мәнін, техникалық құрылғылар мен жасанды интеллекттің ықпалын қарастырып зерттейді. Мысалы, жасанды интеллект пен биотехнологиялардың дамуымен байланысты философиялық мәселелер адам құқықтары, моральдық жауапкершілік, тұлғаның автономиясы сияқты тақырыптарды қозғайды.

• Техникалық утопиялар мен антиутопиялар: Технологиялардың болашақтағы әсері жөніндегі болжамдар түрлі философиялық бағыттарда қалыптасты. Кейбіреулер техникалық прогресті адамзаттың өмір сүру сапасын арттырушы күш ретінде қарастырса, басқалары оны жеке бас бостандығына қауіп төндіретін фактор ретінде қабылдайды.

3. Экологиялық философия

Қазіргі өркениеттің дамуының тағы бір маңызды философиялық мәселесі — бұл экологиялық дағдарыс және оның шешілу жолдары. Адамзаттың табиғатқа әсері, оның экологиялық теңгерімді бұзуы қазіргі қоғамда үлкен алаңдаушылық туғызып отыр.

• Жасыл философия: Экологиялық философияның басты идеяларының бірі — табиғатты қорғау мен адамның табиғатқа деген жауапкершілігі. Бұл бағытта қазіргі кезде көп көңіл бөлінетін мәселелердің бірі — тұрақты даму, қайта қалпына келтірілетін энергия көздері, қоршаған ортаға зиянды әсерлердің алдын алу және экологиялық мәдениет қалыптастыру.

• Экологиялық этика: Бұл тұжырымдамада адамдардың табиғатқа қатысты моральдық міндеттері қарастырылады. Әсіресе, біздің ұрпақтар алдындағы жауапкершілігіміз, болашақ ұрпақтардың табиғи ресурстарды пайдалануға деген құқықтары философиялық тұрғыдан талқыланады.

4. Әлеуметтік әділеттілік және теңдік мәселелері

Жаһандық өркениеттің дамуының тағы бір маңызды аспектісі — әлеуметтік әділеттілік пен теңдік мәселелері. Адам құқықтары, әлеуметтік әділеттілік, табыс теңсіздігі, білім алу және денсаулық сақтау сияқты әлеуметтік аспектілер қазіргі қоғамда үлкен назарда.

• Әлеуметтік теңдік: Қазіргі уақытта экономикалық даму деңгейі мен қоғамдағы теңсіздік мәселелері көпшілікті алаңдатады. Бұл жерде философия әлеуметтік әділеттілік, қоғамдық әділдік пен байлықтың дұрыс бөлінуін қарастырады.

• Жаһандық кедейлік пен даму: Жаһандану процесінің аясында дамушы елдер мен дамыған елдер арасындағы айырмашылықтар кеңейіп барады. Бұл мәселені шешу үшін философтар адам құқықтарының және әлеуметтік әділеттіліктің жаңа тұжырымдамаларын ұсынады.

5. Мәдениет және идеология

Қазіргі өркениеттің дамуында мәдениет те маңызды рөл атқарады. Әр түрлі мәдениеттер мен діндердің өзара әрекеттестігі, идеологиялар мен құндылықтар арасындағы қатынастар — бұл мәселелердің барлығы философияда кеңінен талқыланатын тақырыптар.

• Көпмәдениеттілік және глобализация: Көпмәдениетті қоғамдардың қалыптасуы және әртүрлі мәдениеттердің бірігуі жаһандық өркениеттің негізгі аспектілерінің бірі болып табылады. Бірақ мәдениеттердің араласуы, әсіресе діни айырмашылықтар, кейде қоғамдағы түсініспеушіліктер мен қақтығыстарға себеп болуы мүмкін.

• Идеологиялық дағдарыс: Қазіргі кезде кейбір идеологиялар мен құндылықтар дағдарысқа ұшырап жатыр. Мысалы, либерализм, марксизм, демократия сияқты бағыттардың әсері түрлі қоғамдарда әртүрлі қабылданады.

Қазіргі жаһандық өркениеттің дамуы философиялық тұрғыдан алғанда көптеген күрделі мәселелерді қамтиды. Жаһандану, технологиялық даму, экология, әлеуметтік теңдік пен әділеттілік, мәдениеттер мен идеологиялардың өзара әрекеттесуі — бұл тақырыптар адамзаттың болашағына үлкен әсер ететін философиялық сұрақтар болып табылады.