โดยประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งนั้น แบ่งออกเป็น 4 ภาค ได้แก่

ภาค 1 บททั่วไป เป็นภาคที่ว่าด้วยระเบียบวิธีพิจารณา และข้อบังคับต่าง ๆ ซึ่งอาจใช้ได้ทั่วไปในการพิจารณาคดีไม่ว่าในชั้นใด ๆ ของศาล

ภาค 2 วิธีพิจารณาในศาลชั้นต้น เป็นภาคที่ว่าด้วยระเบียบวิธีพิจารณา

และข้อบังคับเฉพาะการพิจารณาคดีในศาลชั้นต้นเท่านั้น

ภาค 3 อุทธรณ์และฎีกา เป็นภาคที่ว่าด้วยระเบียบวิธีพิจารณาและข้อบังคับเฉพาะในชั้นอุทธรณ์และฎีกา

และ ภาค 4 วิธีการชั่วคราวก่อนพิพากษาและการบังคับคดีตามคำพิพากษาหรือคำสั่ง เป็นภาคที่ว่าด้วยระเบียบวิธีพิจารณาและข้อบังคับที่ใช้ชั่วคราวก่อนศาลพิพากษาและการบังคับคดีตามคำพิพากษาหรือคำสั่ง

อีกทั้งเป็นเรื่องของการใช้สิทธิทางแพ่ง ในการฟ้องโต้แย้งสิทธิ รวมถึงเขตอำนาจศาลที่สามารถฟ้องได้ อุทธรณ์ได้ฎีกาได้

วิธีพิจารณาความแพ่ง คือ กฎหมายที่ว่าด้วยขั้นตอนหรือวิธีดำเนินคดีในศาลที่เกี่ยวกับเรื่องแพ่ง เช่น การทวงหนี้ การแบ่งมรดก การเรียกค่าเสียหาย หรือคดีเกี่ยวกับทรัพย์สินทั่วไป โดยกฎหมายนี้จะช่วยกำหนดว่า ถ้าเราอยากฟ้องคดีหรือมีปัญหาต้องขึ้นศาล จะต้องทำอย่างไรบ้าง ตั้งแต่เริ่มยื่นฟ้อง การส่งหมายเรียก การนัดสืบพยาน จนถึงศาลมีคำพิพากษาและการบังคับคดี

ขั้นตอนหลักๆ ของวิธีพิจารณาความแพ่ง เริ่มจากฝ่ายโจทก์หรือผู้เสียหายเป็นคนยื่นฟ้องต่อศาล จากนั้นศาลจะส่งหมายเรียกไปยังจำเลยเพื่อให้มาศาล จำเลยก็มีสิทธิยื่นคำให้การหรือโต้แย้งกลับได้ แล้วศาลจะนัดวันไต่สวน สืบพยาน หรือให้ทั้งสองฝ่ายนำหลักฐานมาแสดง ถ้าตกลงกันไม่ได้จริงๆ ศาลก็จะมีคำพิพากษาตัดสินว่าฝ่ายไหนถูกฝ่ายไหนผิด ถ้าฝ่ายแพ้ไม่ทำตามคำสั่งศาล ฝ่ายชนะสามารถยื่นเรื่องขอบังคับคดีต่อไป เช่น ยึดทรัพย์ หรืออายัดเงินเดือน

ดังนั้นจะเห็นได้ว่าวิธีพิจารณาความแพ่งเป็นเหมือนกฎหรือคู่มือที่บอกเราว่าจะต้องดำเนินคดีอย่างไรให้ถูกต้อง เป็นระบบ และยุติธรรม เพื่อให้การแก้ปัญหาทางกฎหมายมีมาตรฐานและไม่เกิดความสับสน

กฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง คือ กฎหมายที่กล่าวถึงขั้นตอนและวิธีการดำเนินการ เพื่อคุ้มครองสิทธิและหน้าที่ของบุคคล ให้เป็นไปโดยชอบธรรมตามกฎหมาย

สิทธิเรียกร้องขอความรับรองและคุ้มครองจากกฎหมาย เมื่อมีกรณีข้อพิพาท เกี่ยวกับ

สิทธิหรือหน้าที่ของบุคคลนั้น เช่น การฟ้องคดี, การฟ้องแย้ง หรือในกรณีไม่มีข้อพิพาท บุคคลนั้นอาจร้องขอให้ศาลบังคับตามสิทธิของตน เช่น การขอให้ศาลตั้งตนเป็นผู้จัดการมรดก

วิ.แพ่ง คือ ขั้นตอน/วิธีการ ในการดำเนินคดีแพ่งในศาล หากเกิดข้อพิพาทกันในทางแพ่ง แล้วต้องการจะนำคดีเข้าสู่ศาลเพื่อให้ศาลตัดสิน ในวิแพ่งก็จะบอกไว้ว่าจะต้องดำเนินการอย่างไรบ้าง ตั้งแต่การเริ่มฟ้องคดี การส่งเอกสารให้คู่ความ การพิจารณาคดี การพิพากษา ไปจนถึงการบังคับคดีหลังจากศาลมีคำพิพากษา

ถ้ากฎหมายแพ่ง (เช่น ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์) กำหนดว่าใครมีสิทธิหรือหน้าที่อะไร ป.วิ.แพ่ง ก็คือคู่มือที่บอกว่า "ถ้ามีข้อพิพาทกันเรื่องสิทธิหรือหน้าที่เหล่านั้น จะต้องไปดำเนินการในศาลอย่างไร"

วิ แพ่ง คือ กฎหมายที่กำหนดขั้นตอนและวิธีการในการดำเนินคดีในศาลแพ่ง เพื่อให้เกิดความเป็นธรรมในการพิจารณาพิพากษาคดีที่มีข้อพิพาททางแพ่ง

ทั้งนี้ วิ.แพ่ง เป็นกฎหมายวิธีสบัญญัติที่ใช้ควบคู่กับกฎหมายสารบัญญัติ อาทิ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์

ดังนั้น เมื่อผู้ใดต้องการเรียกร้องสิทธิที่ตนมีตามกฎหมายแพ่งต่อศาล (อาทิ ทรัพยสิทธิ) ย่อมต้องดำเนินคดีตามวิธีพิจารณาความแพ่งตามที่กฎหมายกำหนด

ตัวอย่าง มาตราที่เกี่ยวข้อง (ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง)

มาตรา 55; การจะฟ้องคดีแพ่งได้ ต้องเป็นผู้ที่มีสิทธิตามกฎหมาย

มาตรา 158; การเขียนคำฟ้องตามแบบแผน

มาตรา 198; คำพิพากษาหรือคำสั่งศาล จะต้องมีเหตุผลอธิบายประกอบ

เป็นต้น

คือ กฎหมายที่กำหนดระเบียบ วิธีการ และขั้นตอนในการดำเนินคดีแพ่งในศาลยุติธรรม ตั้งแต่การฟ้องคดี การดำเนินกระบวนพิจารณา การอุทธรณ์ ฎีกา จนถึงการบังคับคดี เพื่อให้การพิพากษาและการบังคับตามสิทธิในคดีแพ่งเป็นไปโดยชอบด้วยกฎหมายและเป็นธรรม

วิแพ่ง คือ กฎหมายที่ว่าด้วยกระบวนการและขั้นตอนในการดำเนินคดีแพ่ง กล่าวคือกำหนดวิธีการและขั้นตอนในการใช้สิทธิทางศาลเพื่อแก้ไขข้อพิพาทหรือเรียกร้องสิทธิในทางแพ่ง  ตั้งแต่การยื่นฟ้อง การพิจารณาคดีในศาล จนถึงการบังคับคดีตามคำพิพากษาหรือคำสั่งของศาล โดยกฎหมายดังกล่าวมีวัตถุประสงค์เพื่อคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชน รวมถึงการแก้ไขข้อพิพาทระหว่างบุคคลหรือนิติบุคคลในทางแพ่งให้เป็นไปอย่างยุติธรรม

กฎหมายวิธีพิจารณาความเเพ่ง คือ กฎหมายที่ว่าด้วยวิธีการปฏิบัติในการที่บุคคลจะใช้สิทธิเรียกร้องขอความรับรอง เเละคุ้มครองของกฎหมายเมื่อมีข้อโต้เเย้งเกิดขึ้นเกี่ยวกับสิทธิหรือหน้าที่ หรือมีความจำเป็นที่บุคคลหนึ่งจะต้องใช้สิทธิทางศาลซึ่งเป็นการขอให้ศาลรับรองสิทธิบางอย่างบางประการ

โดยสิทธิดังกล่าวจะต้องถูกบัญญัติไว้ตามประมวลกฎหมายเเพ่งเเละพาณิชย์ ซึ่งกำหนดสิทธิเเละหน้าที่ระหว่างบุคคลไว้ จึงจะทำให้บุคคลที่ถูกโต้เเย้งสิทธิมีอำนาจฟ้องคดีเเพ่งต่อศาลหากประสงค์ขอรับการรับรอง คุ้มครองสิทธิของตนเมื่อได้รับความกระทบกระเทือนต่อสิทธิที่มีอยู่

วิธีพิจารณาความแพ่ง คือ กฎหมายวิธีสบัญญัติ ที่บัญญัติถึงวิธีการปฏิบัติในการที่บุคคลจะใช้สิทธิเรียกร้องขอความรับรอง และคุ้มครองของกฎหมายเมื่อมีข้อโต้แย้งเกิดขึ้น เกี่ยวกับสิทธิหรือหน้าที่ หรือมีความจำเป็นที่บุคคลใดบุคคลหนี่งจะต้องใช้สิทธิทางศาล หรือขออำนาจศาลบังคับตามสิทธิที่ตนมีอยู่ตามกฎหมาย ได้แก่ วิธีการนำคดีขึ้นสู่ศาล การฟ้องคดี การดำเนินกระบวนการพิจารณาคดี การเขียนคำฟ้อง คำให้การ และการดำเนินคดีในชั้นศาล

กล่าวได้ว่า วิแพ่งคือกลไกสำคัญที่ทำให้กระบวนการยุติธรรมทางแพ่งสามารถดำเนินไปได้อย่างเป็นระบบ และทำให้สิทธิในทางแพ่งได้รับการคุ้มครองจริงผ่านกระบวนการของศาล

ด้วยเหตุที่ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งกำหนดขั้นตอนและแบบแผนในการพิจารณาคดีไว้อย่างชัดเจน จึงถือเป็น กฎหมายสบัญญัติ ประเภทหนึ่ง โดยเนื้อหาหลักจะครอบคลุมตั้งแต่ขั้นตอนก่อนการฟ้องคดี การดำเนินคดีในศาลจนถึงการบังคับคดีตามกฎหมาย

   คือกฎหมายวิธีสบัญญัติ เป็นกฎหมายที่บัญญัติถึงวิธีการปฏิบัติในการที่บุคคลจะใช้สิทธิเรียกร้องขอความรับรองและคุ้มครองของกฎหมายเมื่อมีข้อโต้แย้งเกิดขึ้น เกี่ยวกับสิทธิหรือหน้าที่ หรือมีความจำเป็นที่บุคคลใดบุคคลหนึ่งจะต้องใช้สิทธิทางศาล หรือขออำนาจศาลบังคับตามสิทธิที่ตนมีอยู่ตามกฎหมาย

โดยก่อนฟ้องคดีตามวิแพ่งนั้นพิจารณาตามเขตอำนาจศาลตามมาตรา 3-7 และคำคู่ความตามมาตรา 18 ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง

เช่น จะฟ้องใครต้องฟ้องยังไง

ศาลจะพิจารณายังไง

ฝ่ายโจทก์และะจำเลยต้องแถลงหรือยื่นคำให้การเมื่อไร

เป็นกฎหมายที่ว่าด้วย ขั้นตอน วิธีการ และระเบียบต่างๆ ที่ใช้ในการดำเนินคดีแพ่ง ตั้งแต่เริ่มฟ้องคดีจนถึงการบังคับคดีตามคำพิพากษาของศาล

กล่าวง่าย ๆ คือ “วิ.แพ่ง” เป็นกฎหมายที่กำหนดว่า ถ้าประชาชนมีข้อพิพาทกัน เช่น เรื่องหนี้ สัญญา มรดก หรือทรัพย์สิน แล้วอยากไปฟ้องศาล ต้องทำอย่างไรบ้าง ศาลจะพิจารณาอย่างไร ใช้หลักอะไรในการไต่สวน ตัดสิน และหลังจากศาลตัดสินแล้วจะใช้บังคับคำพิพากษาอย่างไร

• กฎหมายแพ่ง

  (Civil Law) เป็นกฎหมายที่เกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลในเรื่องต่างๆ เช่น สัญญา หนี้สิน ทรัพย์สิน ครอบครัว และมรดก 

• วิธีพิจารณาความแพ่ง

  (Civil Procedure) คือ กฎหมายที่กำหนดขั้นตอนและวิธีการในการดำเนินคดีแพ่งในศาล ตั้งแต่การยื่นฟ้อง การสืบพยาน การพิจารณาคดี และการบังคับคดี 

• โทษในคดีแพ่ง:

  โดยทั่วไปแล้ว คดีแพ่งไม่มีโทษจำคุก แต่จะเน้นไปที่การชดใช้ค่าเสียหาย การคืนทรัพย์สิน หรือการบังคับให้ปฏิบัติตามสัญญา 

ดังนั้น วิฯแพ่ง จึงเป็นกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับการดำเนินคดีแพ่งในศาล ซึ่งเป็นกระบวนการที่บุคคลสามารถใช้สิทธิทางศาลเพื่อแก้ไขข้อพิพาทและเรียกร้องความเป็นธรรมในเรื่องต่างๆ ที่เกี่ยวกับกฎหมายแพ่ง

ดังนั้น กฎหมายวิธีพิจารณาความเเพ่งนั้นจึงไม่เกี่ยวข้องกับเรื่องของสิทธิหรือหน้าที่โดยตรงเหมือนกฎหมายเเพ่งเเต่เป็นเครื่องมือที่ใช้ในการคุ้มครองสิทธิของประชาชน

ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง (ป.วิ.พ.)

คือกฎหมายที่กำหนดหลักเกณฑ์และขั้นตอนในการดำเนินคดีแพ่ง ตั้งแต่เริ่มต้นจนกระทั่งคดีถึงที่สุดและมีการบังคับคดี พูดง่าย ๆ คือ เป็น "คู่มือ" ที่บอกว่าเมื่อเกิดข้อพิพาททางแพ่งขึ้นมา จะต้องดำเนินการอย่างไรบ้างเพื่อให้คดีได้รับการแก้ไขโดยศาลยุติธรรม

ป.วิ.พ. ครอบคลุมเนื้อหาหลัก ๆ ดังนี้:

* หลักทั่วไป: กำหนดหลักการพื้นฐานเกี่ยวกับการฟ้องคดีแพ่ง เขตอำนาจศาล คู่ความ การเสนอคำคู่ความ พยานหลักฐาน และระยะเวลาในการดำเนินคดี

* วิธีพิจารณาสามัญในศาลชั้นต้น: อธิบายขั้นตอนการดำเนินคดีตั้งแต่การยื่นฟ้อง การส่งสำเนาคำฟ้อง การชี้สองสถาน การสืบพยาน การทำคำพิพากษา และการอุทธรณ์-ฎีกา

* วิธีพิจารณาในชั้นอุทธรณ์และฎีกา: กำหนดหลักเกณฑ์และเงื่อนไขในการยื่นอุทธรณ์และฎีกาต่อศาลสูง เพื่อให้ศาลได้ทบทวนคำพิพากษาของศาลล่าง

* การบังคับคดีตามคำพิพากษาหรือคำสั่ง: เมื่อศาลมีคำพิพากษาแล้ว หากคู่ความฝ่ายที่แพ้คดีไม่ปฏิบัติตาม ป.วิ.พ. จะกำหนดขั้นตอนในการบังคับคดี เช่น การยึดทรัพย์สินขายทอดตลาด เพื่อนำเงินมาชำระหนี้ให้กับเจ้าหนี้ตามคำพิพากษา

* วิธีการชั่วคราวก่อนพิพากษา: เป็นมาตรการที่ศาลสามารถสั่งได้เพื่อคุ้มครองประโยชน์ของคู่ความในระหว่างที่คดียังไม่ถึงที่สุด เช่น การอายัดทรัพย์สินชั่วคราว เพื่อป้องกันไม่ให้ลูกหนี้โอนย้ายทรัพย์สินหนีไป

(1) วิธีการนำคดีขึ้นสู่ศาล

(2) การฟ้องคดี

(3) การปฏิบัติ/ดำเนินกระบวนการพิจารณาในคดี

(4) การเลือกฟ้อง อำนาจศาล

(5) การเขัยนคำฟ้อง คำให้การ

(6) การดำเนินคดีในศาล

ดังนั้น วิธีพิจารณาความแพ่ง เป็นอีกหัวใจหลักของกระบวนการยุติธรรม แต่การที่จะได้มาก็ย่อมที่จะต้องกระทำให้ถูกต้องตามวิธีที่ได้กำหนดไว้

วิแพ่ง คือ กฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งอันกำหนดกระบวนการพิจารณาคดีตั้งแต่มีข้อโต้แย้งเกิดขึ้นแล้วพิจารณาว่ามีอำนาจฟ้องหรือไม่ จนถึงคดีถึงที่สุด หรือกรณีไม่มีข้อโต้แย้งแต่ต้องการใช้สิทธิทางศาลให้ศาลมีคำสั่ง ซึ่งกระบวนการต่าง ๆ วิแพ่งจะกำหนดไว้ว่าต้องทำอะไรและมีอำนาจอย่างไร

วิธีพิจารณาความแพ่งถือเป็นพื้นฐานสำคัญในเรื่องของสิทธิที่ได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายแพ่ง โดยลักษณะสำคัญของวิธีพิจารณาความแพ่งเป็นกฎหมายรูปแบบต่างจากกฎหมายสารบัญญัติ ที่กำหนด สิทธิ และ หน้าที่ ของบุคคล แต่วิธีพิจารณาความแพ่งนั้นเป็นกฎหมายที่กำหนด วิธีการใช้สิทธิผ่านกระบวนการศาล ทั้งยังคำนึงถึงหลักการที่ว่า ทุกคนมีสิทธิได้รับความเป็นธรรมจากศาลโดยเสมอภาค เป็นหลักที่มุ่งให้เกิดความยุติธรรมอย่างแท้จริง รวมถึงควบคุมการดำเนินคดีของคู่ความตามขั้นตอนที่กฎหมายกำหนด

วิแพ่ง หรือกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง เป็นกฎหมายที่เกี่ยวกับกระบวนการพิจารณาคดีในศาลแพ่ง กฎหมายนี้จะกำหนดวิธีการในการดำเนินคดีแพ่ง เพื่อให้ศาลสามารถรับรอง คุ้มครอง และบังคับตามสิทธิหรือหน้าที่ของบุคคลตามกฎหมาย กล่าวอีกนัยหนึ่งคือ เป็นกฎหมายที่บอกว่า "จะทำอย่างไร" เมื่อมีข้อพิพาททางแพ่งเกิดขึ้น

ลักษณะสำคัญ

เกี่ยวข้องกับ สิทธิและหน้าที่ระหว่างบุคคลต่อบุคคล (เช่น สัญญา หนี้ ทรัพย์สิน มรดก ฯลฯ)

แตกต่างจาก วิอาญา ที่ว่าด้วยความผิดทางอาญาและการลงโทษ มี ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง เป็นกฎหมายหลัก

กฎหมายนี้ไม่ได้พูดถึงสิทธิหรือหน้าที่ของบุคคลโดยตรงเหมือนกฎหมายแพ่ง แต่เป็น “เครื่องมือ” ที่ทำให้สิทธิที่มีอยู่ตามกฎหมายแพ่งสามารถนำมาใช้และบังคับได้จริง หากไม่มีขั้นตอนตามกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง สิทธิของประชาชนก็อาจไม่เกิดผลในทางปฏิบัติ

ดังนั้น กฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งจึงมีความสำคัญต่อการคุ้มครองสิทธิของประชาชน และเป็นกลไกสำคัญในการสร้างความยุติธรรมในสังคม

กฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง คือ กฎหมายที่กำหนดกฎเกณฑ์และข้อบังคับ รวมถึงมาตรฐานบางประการที่ศาลใช้พิจารณาพิพากษาคดีแพ่ง กฎเกณฑ์เหล่านี้กำหนดวิธีการเริ่มต้นดำเนินคดีหรือคดีความ ประเภทของกระบวนการพิจารณาคดีที่จำเป็น ประเภทของคำฟ้องหรือคำแถลงคดีคำร้องหรือคำร้อง และคำสั่งที่อนุญาตในคดีแพ่ง ระยะเวลาและวิธีการให้ถ้อยคำและการเปิดเผยข้อมูล การดำเนินการพิจารณาคดี กระบวนการพิจารณาคดีหลังการพิจารณาคดี แนวทางแก้ไขต่างๆที่มีอยู่ และวิธีการทำงานของศาล โดยมีวัตถุประสงค์คือ เพื่อให้เกิดความเป็นธรรมและรวดเร็วในการพิจารณาคดีแพ่ง

กฎหมายวิแพ่งครอบคลุมเรื่องสำคัญหลายประการ เช่น การกำหนด เขตอำนาจศาล ซึ่งระบุว่าคดีแพ่งประเภทต่าง ๆ ต้องฟ้องต่อศาลใด การกำหนด คู่ความ คือบุคคลที่มีสิทธิและหน้าที่ในคดี การกำหนดรูปแบบเอกสาร เช่น คำฟ้อง คำให้การ คำคู่ความ และคำร้องสอด รวมถึงกำหนดขั้นตอนในการ นัดพิจารณา การยื่นพยานหลักฐาน การอุทธรณ์ และฎีกา ทั้งนี้เพื่อให้การพิจารณาคดีดำเนินไปตามหลักกฎหมายและข้อบังคับที่ชัดเจน

ตัวอย่างเช่น กรณีคดีอสังหาริมทรัพย์ กฎหมายวิแพ่งกำหนดว่าต้องฟ้องต่อศาลที่ที่ดินตั้งอยู่ ส่วนคดีทรัพย์สินเคลื่อนที่ต้องฟ้องต่อศาลที่จำเลยมีภูมิลำเนา กฎหมายยังกำหนดสิทธิในการใช้ทนายความ การกำหนดอำนาจของทนายความ การฟ้องแทนผู้มรณะ และการให้บุคคลภายนอกเข้าร่วมเป็นคู่ความเพื่อให้การดำเนินคดีครบถ้วนตามหลักกฎหมาย

โดยสรุป กฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งทำหน้าที่กำหนด กรอบและขั้นตอนการดำเนินคดีแพ่ง ให้เป็นไปตามหลักกฎหมายและมีความชัดเจนในเรื่องสิทธิ หน้าที่ และอำนาจของคู่ความ รวมถึงกระบวนการพิจารณาในศาล ตั้งแต่การยื่นคำฟ้อง การโต้แย้ง การพิสูจน์ข้อเท็จจริง จนถึงคำพิพากษา อุทธรณ์ และฎีกา ทำให้ระบบการพิจารณาคดีแพ่งมีความสอดคล้องและเป็นระเบียบตามกฎหมาย

กล่าวคือ หากกฎหมายแพ่งกำหนดสิทธิและหน้าที่ เช่น สิทธิเรียกร้องชำระหนี้ตามสัญญา หรือสิทธิเรียกร้องค่าสินไหมทดแทนจากการละเมิด กฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งก็จะเข้ามามีบทบาทเมื่อมีการโต้แย้งหรือมีข้อพิพาทเกิดขึ้น โดยเป็นเครื่องมือกำหนดขั้นตอนว่าเจ้าหนี้จะต้องฟ้องร้องลูกหนี้อย่างไร ต้องยื่นคำฟ้องต่อศาลใด ศาลจะดำเนินการสืบพยานอย่างไร และเมื่อศาลมีคำพิพากษาแล้วจะบังคับคดีอย่างไร

กฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งของไทยได้บัญญัติไว้ใน “ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง” ซึ่งถือเป็นแหล่งกฎหมายหลักในการดำเนินคดีแพ่ง โดยมีการแบ่งเนื้อหาออกเป็นตอน ๆ ได้แก่ การยื่นฟ้องและคำให้การของคู่ความ การสืบพยานและการพิจารณา การอุทธรณ์และฎีกา ตลอดจนการบังคับคดี กฎหมายดังกล่าวจึงเป็นเครื่องรับประกันว่าการใช้สิทธิเรียกร้องของบุคคลจะได้รับการพิจารณาอย่างยุติธรรม รวดเร็ว และแน่นอน

ดังนั้น กฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งจึงเปรียบเสมือน “สะพาน” ที่เชื่อมจากสิทธิในทางเนื้อหาสู่ความเป็นจริงในทางปฏิบัติ กล่าวคือ แม้บุคคลจะมีสิทธิที่กฎหมายแพ่งรับรองไว้ แต่หากปราศจากกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง สิทธินั้นก็อาจเป็นเพียงสิทธิที่ไม่สามารถนำมาบังคับใช้ได้จริง บทบาทของกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งจึงมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการคุ้มครองสิทธิและการสร้างความเป็นธรรมในสังคม

กล่าวอีกนัยหนึ่ง วิธีพิจารณาความแพ่งคือ “กฎหมายว่าด้วยการจัดการคดีแพ่ง” ตั้งแต่ต้นจนจบ

เนื้อหาสำคัญของวิธีพิจารณาความแพ่ง

1.การฟ้องคดี กำหนดวิธีการยื่นฟ้อง ใครเป็นโจทก์และจำเลย ต้องฟ้องที่ศาลใด และต้องแสดงรายละเอียดอะไรบ้าง

2.การดำเนินกระบวนพิจารณา รวมถึงการส่งคำคู่ความ การไต่สวนมูลฟ้อง การสืบพยานเอกสารและพยานบุคคล ตลอดจนการพิจารณาคดีโดยศาล

3.การพิพากษาและคำสั่งของศาล ศาลจะวินิจฉัยข้อพิพาทตามพยานหลักฐานและกฎหมาย พร้อมมีคำสั่งหรือคำพิพากษาที่มีผลผูกพันคู่ความ

4.การอุทธรณ์และฎีกา คู่ความที่ไม่พอใจคำพิพากษาของศาลชั้นต้นสามารถอุทธรณ์ต่อศาลอุทธรณ์ หรือฎีกาต่อศาลฎีกาได้ ภายใต้เงื่อนไขที่กฎหมายกำหนด

5.การบังคับคดี หากจำเลยไม่ปฏิบัติตามคำพิพากษา กฎหมายกำหนดขั้นตอนให้เจ้าหน้าที่บังคับ เช่น การยึดทรัพย์ อายัดเงินเดือน หรือการขายทอดตลาด

กล่าวคือ เป็นกฎหมายที่ทำให้กฎหมายแพ่งสามารถบังคับใช้ได้ผ่านการทำตามขั้นตอน กระบวนการที่กำหนดไว้ เพื่อความเป็นระบบและเพื่อความยุติธรรม

เปรียบเหมือนเรามีอาวุธ (สิทธิในกฎหมายแพ่ง) แล้ววิ.แพ่งคือวิธีการใช้มันในสนามรบ (ศาล) อย่างถูกต้อง ถ้าใช้ไม่ถูกต้อง ต่อให้เรามีสิทธิจริง ก็อาจแพ้คดีได้ เพราะศาลพิจารณาคดีตามขั้นตอน ไม่ใช่แค่ดูว่าใครถูกใครผิดเท่านั้น

การมีสิทธิแล้วไม่ได้ใช้สิทธิอย่างถูกต้อง อาจกลายเป็นว่าไม่มีอะไรเลย เช่น หากต้องมีการโต้แย้งสิทธิในทางแพ่งเกิดขึ้น รับทราบแล้วว่าถูกละเมิดใด ๆ ในทางแพ่งตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์แล้วแน่นอน แต่ไม่ฟ้องภายในเวลาที่กฎหมายกำหนด หรือยื่นฟ้องแบบไม่ถูกต้อง เช่น ฟ้องผิดศาล ฟ้องโดยไม่มีหลักฐาน หรือไม่ปฏิบัติตามขั้นตอนของศาล คดีของเราก็อาจถูกยกฟ้องหรือไม่รับไว้พิจารณาเลยตั้งแต่แรก ทั้งที่เราน่าจะเป็นฝ่ายถูก และมีสิทธิได้รับการชดเชย

ดังนั้น กฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งจึงเป็นกฎหมายที่มีหน้าที่กำหนดขั้นตอนและกระบวนการทั้งหมด ตั้งแต่การฟ้องคดี การยื่นคำให้การ การสืบพยาน การพิพากษา ไปจนถึงการบังคับคดีหลังจากศาลมีคำพิพากษาแล้ว เปรียบได้ว่าหากฎหมายในประมวลแพ่งเป็นเกมส์ วิธีพิจารณาความแพ่งก็เป็นกติกาการใช้กฎหมายแพ่งอีกที

วิ.แพ่ง มาจากวิธีพิจารณาความแพ่ง ซึ่งเป็นกฎหมายวิธีสบัญญัติที่บัญญัติเกี่ยวกับ วิธีการปฏิบัติในการที่บุคคลจะใช้สิทธิเรียกร้องขอความรับรองและความคุ้มครองของกฎหมายเมื่อมีข้อโต้แย้งเกิดขึ้นเกี่ยวกับสิทธิหรือหน้าที่ หรือมีความจำเป็นที่บุคคลใดบุคคลหนึ่งจะต้องใช้สิทธิทางศาล หรือขออำนาจศาลบังคับตามสิทธิที่ตนมีอยู่ตามกฏหมาย ตั้งแต่วิธีการนำคดีขึ้นสู่ศาล การฟ้องคดี การปฏิบัติและดำเนินกระบวนพิจารณาในคดี การเลือกฟ้องอำนาจศาล การเขียนคำฟ้อง คำให้การ การดำเนินคดีในศาล มีบทบาททั้งก่อนฟ้องคดี ตลอดจนกระบวนพิจารณาในศาลและหลังศาลชั้นต้นพิพากษาแล้ว