Erdi aroko hiriak by Jon Amuchastegui Azkoitia

1.1 Hirien hazkundearen arrazoiak

jonamuchastegui — 2023-11-03 07:41:18 UTC

Duela mila urte inguru , Europa eremu landatarra zen oraindik ere, eta biziaraupeneko ekonomia zuen. Hala ere, 1000. urtetik aurrera, arriskuak apurka-apurka desagertu ziren merkataritza suspertu zen eta hiriak handitu ziren.

1.2 Nekazariek hazkundearen ekoizpenak

jonamuchastegui — 2023-11-03 08:03:33 UTC

XI. eta XIV. mendeen artean, Europako klima hobera egin zuen. Klima-baldintza hobeak izateaz gain, zenbait berrikuntza tekniko ere sartu zituzten: Nekazaritza-tresnak hobetzea, laborantza-metodo berriak eta Haize eta ur erroten erabilera orokortzea.

Nekazaritza-tresnak hobetzea: Golde belarriduna eta arnes berriak, erabiltzeari esker, lurrunaren emankortasuna areagotu zen.

Laborantza-metodo berriak: Hiru urteko txandaketa sartu zuten, eta horri esker, lur-eremu txikiagoa uzten zen lugorrian.

Haize eta ur-erroten erabilera orokortzea: Antzinarotik ezagutzen ziren errota horiek, eta alea ehotzeko lanak erraztu zituzten.

Hori guztiari esker, produktibitatea hobetu zen.

1.3 Biztanleria hazkundearen arrazoiak

jonamuchastegui — 2023-11-10 08:03:09 UTC

Biztanleria hobetu elikatuta egoteak gaixotasunen aurkako erresistentzia hobetu zuen, eta heriotza-tasak behera egin zuten. Horren ondorioz, biztanleria handitu egin zen, 45 milioietik 75 milioiera inguru.

Jende askok eskatu zuen lehen abandonatutako lurrak berriz lantzea, basoak moztea, lur-eremu berriak lurbiltzea...

Horregaitik landatutako lurren azalera asko handitu zen.

Bestalde, landa-eremuetako biztanleria-hazkundeak nekazariak hirietara emigratzera bultzatu zituen.

1.4 Europako biztanleria hazkundea

jonamuchastegui — 2023-11-14 08:29:03 UTC

Produktibitatea hobetzeari eta laborantza-lurren azalera handitzeari esker, nekazaritza-soberakinak sortu ziren, merkatuak saltzeko.

Produktu-truke horrek merkataritza eta artisaua-ekoizpena suspertu zituen. Merkatari, artisau eta nekazari emigratuak hiri edo burgueatn ezarri ziren eta hriretako biztanleei burges esaten zieten.

2.1 Garraioak eta merkataritza

jonamuchastegui — 2023-11-14 08:46:01 UTC

Merkatuan nekazaritzako produktu gehiago zeuden , eta landako jendeak erosahalmen handiagoa zuen. Horrekin batera, garraioan eta ordainketa-sistemetan izandako zenbait berrikuntzak trukeak sustatu zituzten:

Berrikuntzak garraioan: Lepokoak eta ferrek zaldi eta mandoen trakzioa areagotzen zuten, eta, horri esker, gurdi bidezko lehorreko garraioa hobetu zen.
Merkataritza berrikuntza: Diru gehiago zegoen zirkulazioan, eta zenbait merkataritza-teknika hobetu ziren. Hala, salerosketak errazago egiteko aukera izan zen, eskudirurik beharrik gabe.

2.2 Merkataritzaren garapena

jonamuchastegui — 2023-11-14 09:01:31 UTC

Horrek merkataritzaren garapen bultzatu zuen, bai tokikoa edo gertukoa, eta, gainera azokak garatu ziren. Asteko merkatu-egunez gain, hiri askok urtean behingoko azokak egiten zituzten, zenbait egun edo aste irauten zutenak.

Baina berrikuntza garrantzitsuena urruneko merkataritza izan zen. Orokorrean, itsaso bidez egiten zen, eta Ekialde Urrunera eta Afrikara ere joaten ziren. Hauek izan ziren merkataritza horren gune nagusiak: Italiako iparraldea, Mediterraneoan, eta Herbehereak atlkantikoan.

2.3 Ibilbideak seguruagoak

jonamuchastegui — 2023-11-14 09:05:30 UTC

XI. eta XIII. mendeen artean, segurtasun handiagoa izan zen, eta horri esker hedatu zen merkataritza.

Lehorreko ibilbideak: Monarkek, merkatariei eta artisauei kobratuko zergak baliatuz, beren autoritatea inposatu zieten nobleei eta hiriak babestu zituen. Horri esker, bideak seguruagoak bihurtu ziren.
Itsas ibilbideak: Bikingoen inbasioen ondoren, ozeano Atlantikoa seguruagoa bihurtu zen.

2.4 Kontzeptuak (65.orr)

jonamuchastegui — 2023-11-16 09:28:37 UTC

Merkataritzak gora egin zuenean finantzia-tresnak sortu zituzten. Hala, hiri askok diru asko egin zuten, eta, horren ondorioz, diru-trukatzaileak sortu ziren. Txanpon batzuen edo besteen berri zuten, eta, horri esker, merkatariek leku bateko dirua beste leku bateko dirua trukatzeko aukera izan zuten. Hala ere, arriskutsua zen dirua bidaietara eramatea horregaitik, kanbio-letrak sortu ziren ordainketak errazago egiteko dokumentu batzuk ziren.

3.1 Hirien zatiak eta gobernua

jonamuchastegui — 2023-11-16 09:57:56 UTC

3.1.1 Hiriak bananduta: Erdi aroko hiriak kokunikazio-bideetan kokatzen ziren, asetzeko moduko ezaugarriak zituen lurralde batean: laborantza eta artzaintzarako lur onak, ur-ugari, zura lortzeko basoak, harriak eskuratzeko harrobiak.

3.1.2 Hirigintza irregularra: Hiriak harresiz inguratuta zegoen, honako hauek errazago egiteko: Hiria defendatzea eta kanpotik etorritakoei zergak kobratzea. Oinplanoa irregularra zen eta erdigunean kokatutako plaza baten antolatzen zen. Plazan, katredala, udaletxea eta lonja egoten ziren. Erlijioaren arabera biztanleria auzoetan biltzen zen eta horren arabera kaleak bihurriak eta estuak ziren.

Harresietatik kanpo, auzo batzuk sortu ziren, adibidez, errebalak. Hor jende pobreena bizi zen eta zenbait jarduera egiten zutena, (errementariak, zurrategiak...).

3.1.3 Hiriko patrizioak: Biztanleek beren magistratua hautatzen zituzten. Magistratuen burua burgumaisua edo alkatea zen. Udaletxean biltzen ziren, eta hor gordetzen ziren hiriko zigilua. Familia horiek, hiretako nobleziarekin batera, talde pribilegiatu bat osatu zuen: hiriko patrizioak.

3.2 Hiriak artisautzako eta merkataritzako guneak

jonamuchastegui — 2023-11-17 08:08:02 UTC

3.2.1 Merkataritza eta artisauak: Hiriak txikiak izaten ziren, eta 15.000 biztanletik 30.000 biztanlera zituzten, nahiz eta gutxi batzuek 200.000 biztanle ere izan zituzten, hala nola Parisek eta Kordobak. Artisauak lanbideen gremiotan antolatzen ziren. Gremioek beren arauak ezartzen zituzten. Gremioak kaletan biltzen ziren, jardueraren arabera: aiztogileak, zilargileak, ehuleak etab.

3.2.2 Gizarte talde berriak: Burgu edo hirietan, gizarte-talde berri bat sortu zen, burgesia. Talde hori ez zen lurra lantzeagaitik aberastu, baizik eta beren produktuak saltzeagaitik edo beren negozioetan irabaziak lortzeagaitik.

Aniztasun handiko gizarte-taldea zen eta honako hauek bereizten ziren: goi-burgesia eta behe-burgesia.

Burgeziaz gain, Erdi aroko hirietan, nobleak, kleroak eta herri xeheko jende asko bizi zen, hala nola mirabeak eta eskaleak.

4.1 Hiriko biztanleak eta gremioak

jonamuchastegui — 2023-11-21 08:18:22 UTC

Inoiz ezin zen artile-euhle izan, aurretik lanbideen aritzeko eskubidea erregeari erosi ez balio.

Bakoitzak bi ehungailu izan zitzakeen bere etxean eta maisu ehulearen seme bakoitzak bi izan zitzakeen aitaren etxean, ezkongabe dagoen bitartean, baldin eta ehungailua bere eskuekin erabiltzen badaki.

4.2 Gremioen lantegiak

jonamuchastegui — 2023-11-21 20:30:58 UTC

Lantegi txikiak izaten ziren, maisu artisau baten jabetzakoak. Maisuaren etxeak etxebizitza, lantegi bat eta denda bat zituen.

Maisuak bere lanbidea ondo ezagutzen zuen eta tresnen eta materialen jabea zen. Ofizialen eta ikastunen laguntza izaten zuten, soldata baten truke.

Gremio guztiek oso prestakuntza-sistema zurruna zuten: artisaua izateko, gero, ofiziala eta azkenean proba bat gainditu ondoren, maisuaren kategoria lortzen zen. Maisuak bere lantegia izan zezakeen.

5.1 Erresumaren sendotzea

jonamuchastegui — 2023-11-21 20:52:41 UTC

Feudalismoaren garai bete-betean, XII. mendearen erdialdera arte, erregea "berdinkideen arteko lehena" zen: hau da, erresumako jaun feudal boteretsuena. Hori dela eta, bere lurrak zituen, eta hor erabateko jurisdizkoa zuen.

Monarkek burgesiaren babesa behar zuten beren autoritatea nobleziari inposatzeko, erresumaren lurralde-batasuna bermatzeko eta monarkia nazionalak eratzeko.

Burgesek babesa behar zuten jaun feudalen kontra, erresuma guztiko bideetan, itsasoetan eta hirietan merkataritzan aritzeko. Halaber, hirietako gobernuak kontrolatu nahi zituzten.

Burgesiaren babesa lortzeko, errege edo erreginek legeak edo hiri gutunak sinatu zituzten, horren bidez, hiriei pribilegioak eta foruak ematen zitzaizkien eta bertako biztanleak pertsona askeak zirela aitortzen zuten.

Pribilegio horren truke, burgesek ordaintzen zituzten zergek aukera eman zieten monarkiei soldadu mertzenarioak kontratatzeko.

5.2 Gorteak edo parlamentuak

jonamuchastegui — 2023-11-21 21:00:03 UTC

Gobernatzeko, morankek Curiaren laguntza zuten. Kontseiu hori nobleziako eta kleroko zenbait handikik osatzen zuten, eta erregeak egiten zituen erakunde hori biltzeko deialdiak. Baina XII. mendetik aurrera, monarkek burgesak ere gonbidatu zituzten.

Hiru estamentuek monarkarekin egiten ziten bilera horiei gorte edo parlamentu esaten zitzaien. Burgesei sartzen uztean monarkak estamentu horiek garrantzitsua zirela aitortu zuen, batez ere, diru-laguntza lortu nahi zuenengandik.

6.1 Krisia

jonamuchastegui — 2023-11-21 21:05:29 UTC

Izurite beltza 1348. urtearen inguruan iritsi zen Europara, Asiatik. Gaixotasun infekziosoa zen, eta ez zekiten zerk eragiten zuren eta nola hedatzen zen: beraz, hipotesi zentzugabeak adierazi zituzten, adibidez, batzuek esaten zuten juduak zirela errudunak, urak pozoitu zituztelako, beste batzuek uste zuten jainkoaren zigorra zela.

Gaixotasun hori arkakusoen ziztaden bidez trasmitzen ziren batez ere, eta oso hilkorra zen.

6.2 Izurite beltza biztanleriari eragin zion

jonamuchastegui — 2023-11-21 21:11:40 UTC

Gaixotasun horren hedapenak oso ondorio larriak izan zituen gizartean eta krisi orokorra eragin zuen Europan, beste hiru faktorekin batera:

XIV. mendean, gerra ugari zeuden, eta horren ondorioz, hildako asko eta ekonomia galera handiak egon ziren.
Lurren zati baten produktibitatea oso txikia zen, aurreko mendeetan kalitate gutxiko lurak lugorritu ziren, demografia hazkunde handiak behartuta.
Aldi horretan, Izotz aro txikia hasi zen. Izotzaldi, txingor eta euri ugari egin ziren eta horren ondorioz, uztak galdu ziren eta goseteak gertatu ziren.