Тил жоголбойт, жоголсо айланасың,

Колу-бутсуз мунжуга тоголок бир!

Адамга эки нерсе тирек деги, бири тил, бири дилиң жүрөктөгү.

Адамды шорго салган да, өлтүргөн да тил.

Адамдын даңкын чыгарган да — тил, тарпын чыгарган да — тил.

Айтсаң — тилиң күйөт, айтпасаң — дилиң күйөт.

Акыл сокурга көз, өлөсөгө жан, дудукка тил боло алат.

Алсыздын тили алты кулач.

Аткан ок таштан кайтпайт, элчи кандан тилин тартпайт.

Ачуу тил — жыландын заары. Таттуу тил — жүрөккө дары.

Ачуу тил таттуу турмушту бузат.

Ачынган — тилдүү, ачыккан — ууру болот.

Адамдын даамы тилинде (сөз менен).

Баланын тили «апа» деп чыкса да, атанын тарбиясын алат.

Балыкка тил, дөңгөчкө жан киргизгенди сыйкырчы дейт.

Бассаң бутуңа этият бол, сүйлөсөң тилиңе сак бол.

Баш кесмек бар, тил кесмек жок.

Булбулдун мукам үнү бар, торгойдун жумшак тили бар.

Бутунан мүдүрүлгөн (жаңылган) турат, тилинен (оозунан) мүдүрүлгөн (жаңылган) турбайт.

Дили узундан түңүлбө, тили узундан түңүл.

Дүлөйдүн тилин дудук билет.

Дымак — өрдө, ооз — баатыр, тил — текебер.

Жайдак тилден чаң чыкпайт.

Жакшы — сыйлайт дили менен, жаман кыйнайт тили менен.

Жакынга көз жеткирет, алыска тил жеткирет.

Жаман тил үчүн жакшы баштан айрылыптыр.

Жамандан тил укканча, жакшыдан таяк же.

Бирок, жазуунун болушу адабий тил үчүн негизги шарт болгон менен, анын бирден бир жеке белгиси да эмес. Кагаз бетине түшүрүлгөн өткөн эстеликтеринин же азыркы «сабатсыз жазылган» жазмалардын бардыгын эле адабий тилдин үлгүсү катары кароого болбойт. Тактап айтканда, революцияга чейинки мезгилдерде эле кыргыз тилинде, негизинен, кол жазма түрүндө калк арасына таралган көбүнчө ыр түрүндөгү чыгармалар (мисалы, Молдо Кылычтын, Тоголок Молдонун, Молдо Нияз ырчынын, Ысак Шайбеков жана башкалардын ырлары, санаттары, казалдары) жаралган.

Ата-бабабыз бизге көөнөрбөс сөз казынасын мурастап берип кетиптир. Аларды окуп үйрөнүү, аң-сезимибизди, тилибизди байытуу биздин милдет. «Өнөр алды кызыл тил»- деп калкыбыз сөз өнөрүн абдан барктаган. Ошон үчүн «Манас» сыяктуу улуу эпосту жаратып кетишкен.

Көкөлөткөн адамды тили деп бил.

Тил адамды бакытка бөлөп салат,

Тил адамды шорлотот башын алат.

Тил арстан босогоңдо комдогон

Бошоп кетсе, өзүңдү да жеп койгон.

Миң сан калкты Теңир өзү жаратты,

Тилдүү сүйлөп, тилсиз үнсүз карашты.

Тирүү жанга эки нерсе керектир,

Бири – тили, бири – дили ак көңүл.

Сөздү, дилди жаратты адилет деп,

Жалганчылар жалынга күйгөнү эп.

Туура сөздөн чексиз пайда табарсың,

Жалган сөздөн каргыш-сөгүш аларсы