2. Озон тесігі

3. Озон жұтқыштары

4. Климат өзгеруі

5. Ультракүлгін сәулелер

6. Химиялық заттар

7. Хлорфторкөміртектер (CFC)

8. Жер атмосферасы

9. Экологиялық қауіптер

10. Озонды қорғау

11. Глобалдық жылыну

12. Озон қабатының жұқаруы

13. Экологиялық апат

14. Озонды қалпына келтіру

15. Химиялық реакциялар

• Мұнай немесе химиялық заттарды тасымалдау кезінде апаттар (танкерлердің суға бату, құбырлардың жарылуы).

• Өндірістік қалдықтардың дұрыс өңделмеуі немесе тиісті бақылаудың болмауы.

• Радиоактивті заттардың төгілуі (Чернобыль апаты сияқты).

2. Табиғи факторлар:

• Жер сілкінісі, цунами немесе жанартаудың атқылауы кезінде қауіпті заттардың таралуы.

• Климаттық өзгерістердің әсерінен мұздықтардың еріп, бұрынғы сақталған зиянды қалдықтардың суға түсуі.

1. Қоршаған ортаның бұзылуы:

• Жердің, судың және ауаның улы заттармен ластануы.

• Экожүйелердің тепе-теңдігінің бұзылуы, флора мен фаунаның жойылуы.

2. Адам денсаулығына зияны:

• Тыныс алу жолдары аурулары, қатерлі ісік, генетикалық мутациялар.

• Ішетін судың және тағам өнімдерінің ластануы.

3. Экономикалық зиян:

• Ауыл шаруашылығына әсері (топырақ құнарлылығының төмендеуі).

• Балық аулау, туризм және басқа салаларға кері әсері.

Өлім коэффициенті – белгілі бір аймақтағы жыл сайынғы 1,000 адамға шаққандағы қайтыс болғандар саны.

Халықтың табиғи өсімі– туу мен өлім көрсеткіштері арасындағы айырмашылық.

Халықтың қартаюы – егде жастағы адамдардың халық құрылымындағы үлесінің көбеюі.

• Парниктік газдардың шығарылуын азайту: Өнеркәсіп пен көліктердің шығарындыларын шектеу.

• Орманды қалпына келтіру: Ормандар көмірқышқыл газын сіңіріп, табиғи тепе-теңдікті сақтайды.

• Халықаралық келісімдер: Киото хаттамасы ( 1997 жыл ) мен Париж келісімі сияқты климаттық келісімдерді сақтау және жүзеге асыру.

2. Мәдени сәйкестік – белгілі бір қоғамның немесе топтың өзіндік ерекшеліктерін, дәстүрлерін сақтау құралы.

3. Мәдени алшақтық – түрлі мәдениеттер арасындағы түсініспеушілік немесе айырмашылықтар.

4. Жаһандану – әлемдік экономикалық, саяси және мәдени интеграция мен біртұтастану үдерісі.

5. Мәдени мұра – тарихи, көркемдік немесе ғылыми тұрғыдан маңызы бар материалдық және рухани құндылықтар.

6. Көпмәдениеттілік – түрлі мәдениеттердің бірге өмір сүруін және өзара үйлесімде дамуын қолдайтын саяси және әлеуметтік көзқарас.

– Тірі организмдердің және олардың өмір сүретін табиғи ортасының өзара әрекеттесу жүйесі.

Бір әйелдің бүкіл өмірінде орташа қанша бала туатынын көрсететін көрсеткіш.

Қысқа мерзім ішінде халық санының күрт өсуі.

• Су ресурстарын тиімді пайдалану және суармалы егіншілікті жетілдіру.

• Қалдықтарды басқару: Қалдықтарды қайта өңдеу және қалдықтардың атмосфераға шығарындыларын азайту.

• Экологиялық білім беру: Халық арасында экологиялық мәдениетті дамыту.

-Адамның табиғатқа тигізетін әсері

• АҚШ, Ресей, Қытай, Франция, Ұлыбритания – Ядролық қаруды заңды түрде иеленген мемлекеттер.

2. Бейресми ядролық елдер:

• Үндістан, Пәкістан, Солтүстік Корея, Израиль – Ядролық қаруы бар, бірақ бұл қаруды иеленуі ресми мойындалмаған.

3. Қауіпті аймақтар:

• Шығыс Еуропа: Ресей мен НАТО шиеленісі.

• Оңтүстік Азия: Үндістан мен Пәкістан қақтығысы.

• Корей түбегі: Солтүстік және Оңтүстік Корея арасындағы дағдарыс.

• Таяу Шығыс: Израиль мен Иран арасындағы шиеленіс.

• Тынық мұхиты: Қытай мен Тайвань мәселесі.

Қауіп: Ядролық соғыс жаһандық апатқа, экологиялық және гуманитарлық дағдарысқа әкелуі мүмкін.

1. Алдын алу шаралары:

• Өнеркәсіптік нысандарда қауіпсіздік стандарттарын қатаң сақтау.

• Экологиялық мониторинг жүйесін дамыту.

• Қоршаған ортаны қорғау туралы заңдарды күшейту.

2. Жағдайды бақылау:

• Ластанған аймақтарды тазалау үшін заманауи технологияларды қолдану.

• Мұнайды және басқа заттарды жинау үшін сіңіргіш материалдарды пайдалану.

• Табиғатты қалпына келтіру жұмыстары.

3. Қоғамдық ақпараттандыру:

• Экологиялық білім беру бағдарламаларын енгізу.

• Экологияға жауапты мінез-құлықты қалыптастыру.

– Жойылып кету қаупі бар жануарлар мен өсімдіктердің тізімі енгізілген арнайы құжат.

• Жергілікті мәдениеттердің жоғалуы немесе әлсіреуі.

• Ұлттық құндылықтарға сыртқы мәдени ықпалдың күшеюі.

2. Тілдік мәселелер

• Жергілікті тілдердің жоғалуы (UNESCO деректері бойынша көптеген тілдер жойылып бара жатыр).

• Құндылықтарды жеткізу және сақтау қиындықтары.

3. Мәдениетаралық қақтығыстар

• Этникалық және діни топтар арасындағы түсініспеушіліктер.

• Миграцияға байланысты әлеуметтік шиеленістер.

4. Технология мен мәдениет

• Әлеуметтік желілер мен масс-медианың ұлттық мәдениетке әсері.

• Жастар арасында ұлттық мәдениеттен алыстау үрдісі.

Шешімдер:

1987 жылы қабылданған Монреаль хаттамасына қол қойды, бұл құжат озон қабатын бұзатын заттарды (хлорфторкөміртектерді, гидрохлорфторкөміртектерді) өндіруді және пайдалануды азайтуды көздейді.

АҚШ-та Ауа тазалығы туралы заң енгізіліп, химиялық заттарды бақылау күшейтілді.

Зерттеу және инновациялық технологияларды қаржыландыру арқылы озонға зиянсыз баламаларды әзірлеуге көмектесті.

2. Еуропалық Одақ (ЕО)

Шешімдер:

Хлорфторкөміртектерді (CFC) қолдануды 1995 жылы толықтай тоқтатты.

Экологиялық таза тоңазытқыштар мен аэрозольдер өндірісін енгізді.

Озон қабатының қалпына келуін бақылау үшін Еуропалық мониторингтік желілер құрды.

3. Австралия

Шешімдер:

Монреаль хаттамасын толық орындап, озон қабатына зиян келтіретін барлық химиялық заттардың импортын және өндірісін шектеді.

Халықты ультракүлгін сәулелерден қорғау үшін кең ауқымды "Slip, Slop, Slap" ақпараттық кампаниясын жүргізді. Бұл науқан күннен қорғану шараларын насихаттады.

• Демографиялық саясат: Отбасын жоспарлау, туу мен өлім деңгейін реттеу саясатын жүзеге асыру.

• Инфрақұрылымды дамыту: Жұмыс орындарын ашу, урбанизацияны дұрыс басқару.

• Қартаю мәселесімен күресу: Зейнетақы жүйесін реформалау және егде жастағы адамдарды еңбек нарығында қолдау.

• Миграцияны басқару: Қоныс аударушыларды интеграциялау және қабылдаушы елдерде тұрақтылықты қамтамасыз ету.

Мәселенің негізгі аспектілері:

1. Діни радикализм: Кейбір азаматтар радикалды діни ағымдардың ықпалына түсіп, экстремистік ұйымдарға қосылуда.

2. Шетелдік террористік ұйымдар: Қазақстандықтар арасында шетелде террористік ұйымдарға қосылғандардың саны аз емес.

3. 2022 жылғы Қаңтар оқиғасы: Бұл оқиға елде тәртіпсіздіктермен бірге терроризм қаупінің бар екенін көрсетті. Кейбір ақпарат көздері тәртіпсіздіктерді ұйымдастырушылар арасында экстремистік топтардың болғанын айтады.

4. Шекара қауіпсіздігі: Қазақстанның географиялық орналасуы (Таяу Шығыс пен Орталық Азияға жақындығы) халықаралық терроризмнің елге әсер ету қаупін арттырады.

Терроризмге қарсы шаралар:

• Құқықтық негіз: Қазақстанда «Терроризмге қарсы күрес туралы» заң қабылданған.

• Ұлттық қауіпсіздік комитеті (ҰҚК): Терроризмнің алдын алу мен жою бойынша басты орган.

• Діни насихатқа қарсы жұмыс: Мемлекет радикалды идеологияларға қарсы түсіндіру жұмыстарын жүргізіп, жастарға арналған бағдарламалар ұйымдастырады.

• Халықаралық ынтымақтастық: Қазақстан БҰҰ, ШЫҰ және басқа да ұйымдар арқылы терроризмге қарсы халықаралық деңгейде ынтымақтастық жасайды.

• Орман кесу жэне жерді жырту: Табиги
  мекендеу орындарынын жойылуы.

• Климаттын езгеруї: Турлердін, емір суру ортасына кері эсер етуі.

• Ластану: Ондірістік калдыктар мен пластиктін, табити ортага енуі.

• Аншылык жэне браконьерлік:
  Жануарлардын, популяциясынын
  азаюына экеледі.

• Инвазивті турлердін таралуы:
  Жергілікті турлердін тіршілік ету
  ортасын басып алуы.

1. Халықаралық келісімдер мен ұйымдар:

• Киото хаттамасы (1997) және Париж келісімі (2015): Көмірқышқыл газының шығарылуын азайту арқылы климаттың өзгеруімен күресу.

• Минамата конвенциясы (2013): Сынаптың ластануын бақылау.

• Мұнай ластануына қарсы халықаралық конвенциялар: Танкерлерден мұнайдың төгілуін азайту және алдын алу шараларын енгізу.

2. Жаңа технологияларды енгізу:

• Мұнай және газ төгілген аймақтарды тазартуға арналған биоремедиация әдістері (микроорганизмдерді қолдану).

• Қалдықтарды қайта өңдеуді автоматтандыру және экологиялық таза өндірістерді дамыту.

• Электр көліктері мен жаңартылатын энергия көздерін (күн, жел энергиясы) қолдану.

1. Ядролық қаруды таратуға жол бермеу.

2. Ядролық қарусыздануды ынталандыру.

3. Ядролық энергияны бейбіт мақсатта қолдануды дамыту.

• Қатысушылар: 190-нан астам ел (Үндістан, Пәкістан, Израиль және Солтүстік Корея қатыспайды).

• Қазақ тілі мен орыс тілі қолданысы арасындағы баланстың бұзылуы.

• Жастар арасында қазақ тіліне деген қызығушылықтың төмендеуі.

2. Мәдени мұраны сақтау

• Архитектуралық және тарихи ескерткіштердің жойылуы.

• Ұлттық салт-дәстүрлердің, ән-күйдің заманауи мәдениетке сіңісуі.

3. Заманауи мәдениетке бейімделу

• Жаһандану жағдайында ұлттық ерекшеліктерді сақтау.

• Қалалық және ауылдық мәдениет арасындағы айырмашылықтар.

4. Жастар мәселесі

• Батыстық мәдениетке еліктеу.

• Ұлттық өнерге қызығушылықтың төмендеуі.

1. Ұлттық бағдарламалар:

• “Жасыл экономикаға көшу стратегиясы” (2013): Қоршаған ортаға әсерді азайту, қалдықтарды қайта өңдеу деңгейін арттыру, жаңартылатын энергияны пайдалану.

• “Арал теңізін құтқару” халықаралық қоры: Арал аймағының экологиялық және әлеуметтік мәселелерін шешуге бағытталған шаралар.

2. Мұнай-газ саласындағы экологиялық шаралар:

• Ілеспе газды жағудың орнына қайта өңдеу.

• Мұнай төгінділерін болдырмау үшін заманауи қауіпсіздік технологияларын енгізу.

3. Заңнамалық шаралар:

• Экологиялық кодекс қабылдау (жаңартылған 2021 жылы): Қоршаған ортаны қорғау талаптарын күшейту.

• Кәсіпорындарға экологиялық жауапкершілік жүктеу және ластануды азайтуға ынталандыру.

• Радикалды діни ағымдар: Кейбір азаматтар діни білімнің жоқтығынан немесе шетелдік насихаттың ықпалымен радикалды идеологияларға бет бұрады.

• Діни сауатсыздық: Халық арасында дәстүрлі және радикалды діни ағымдарды ажырата алмау мәселесі бар, бұл экстремистік идеялардың таралуына ықпал етеді.

• Шетелдік әсер: Әлеуметтік желілер мен интернет арқылы радикалды ұйымдар жастарды өздеріне тартуға тырысады.

2. Әлеуметтік-экономикалық себептер

• Жұмыссыздық: Әлеуметтік-экономикалық жағдайы төмен жастар радикалдық идеяларға тез еліктейді, себебі олар материалдық және рухани тұрақтылық іздейді.

• Аймақтардағы теңсіздік: Ауылдық және қалалық жерлер арасындағы әлеуметтік даму деңгейінің айырмашылығы азаматтардың наразылығын тудыруы мүмкін.

• Білімнің жеткіліксіздігі: Әсіресе ауылдық жерлерде діни және құқықтық сауаттылық деңгейінің төмен болуы радикалды идеологияларға қарсы иммунитеттің болмауына әкеледі.

3. Саяси және геосаяси факторлар

• Орталық Азиядағы тұрақсыздық: Қазақстан Ауғанстан, Өзбекстан сияқты терроризм қаупі жоғары елдермен көршілес орналасқан. Бұл аймақтан радикалдар мен қарулардың ену мүмкіндігін арттырады.

• Шекаралық қауіп: Қазақстанның шекаралары өте ұзақ, бұл оны шетелдік террористік ұйымдардың енуіне осал етеді.

• Қаңтар оқиғасы (2022): Бұл оқиғалар елдегі әлеуметтік және саяси тұрақсыздық терроризм қаупін күшейтетінін көрсетті.

4. Психологиялық және мәдени себептер

• Рухани ізденіс: Кейбір азаматтар, әсіресе жастар, өмірлерінің мәнін іздеп, радикалды идеологияға бой алдырады.

• Қоғамдық бөлініс: Жастар арасындағы моральдық құндылықтардың төмендеуі және әлеуметтік бөлінулер радикализмге жол ашады.

5. Халықаралық терроризмнің әсері

• Жаһандық ұйымдар: Халықаралық террористік ұйымдардың (мысалы, ДАИШ) әсері Қазақстанға интернет арқылы да жетеді.

• Соғыс аймақтарына қосылу: Кейбір қазақстандық азаматтар шетелдегі соғыс аймақтарына барып, террористік ұйымдардың құрамында болған.

- табыс көзін ескермейді, яғни төмен көрсеткіш кезінде қандай да бір ел үшін халықтың қай бөлігі өз табысын қарқынды еңбек есебінен, ал қайсысы меншік есебінен қамтамасыз ететіні ескерілмейді;

- ол тек ақшалай кіріспен айналысады, дегенмен жалақы заттай бірліктерде және т. б. жасалмайды.

7. Занггер комитеті (1971 ж.) және Ядролық жеткізушілер тобы (NSG):

• Ядролық технология мен материалдардың таралуын бақылау үшін құрылған көпжақты механизмдер.

Шешімдер:

1987 жылы қабылданған Монреаль хаттамасына қол қойды, бұл құжат озон қабатын бұзатын заттарды (хлорфторкөміртектерді, гидрохлорфторкөміртектерді) өндіруді және пайдалануды азайтуды көздейді.

АҚШ-та Ауа тазалығы туралы заң енгізіліп, химиялық заттарды бақылау күшейтілді.

Зерттеу және инновациялық технологияларды қаржыландыру арқылы озонға зиянсыз баламаларды әзірлеуге көмектесті.

2. Еуропалық Одақ (ЕО)

Шешімдер:

Хлорфторкөміртектерді (CFC) қолдануды 1995 жылы толықтай тоқтатты.

Экологиялық таза тоңазытқыштар мен аэрозольдер өндірісін енгізді.

Озон қабатының қалпына келуін бақылау үшін Еуропалық мониторингтік желілер құрды.

3. Австралия

Шешімдер:

Монреаль хаттамасын толық орындап, озон қабатына зиян келтіретін барлық химиялық заттардың импортын және өндірісін шектеді.

Халықты ультракүлгін сәулелерден қорғау үшін кең ауқымды "Slip, Slop, Slap" ақпараттық кампаниясын жүргізді. Бұл науқан күннен қорғану шараларын насихаттады.

• “Мәдени мұра” мемлекеттік бағдарламасы арқылы тарихи және мәдени ескерткіштерді қалпына келтіру.

• Ұлттық мұраны зерттеу мен насихаттау жобалары.

2. Тіл саясаты

• Қазақ тілін дамыту үшін заңнамалық және білім беру реформалары.

• Мемлекеттік мекемелер мен білім беру орындарында қазақ тілін қолдануды арттыру.

3. Ұлттық мәдениетті қолдау

• Жыл сайынғы Наурыз мерекесін кең ауқымда атап өту.

• Ұлттық киімдер, аспаптар мен қолөнерді насихаттау.

4. Жастарға арналған бастамалар

• Ұлттық өнерді дамыту бойынша шеберлік сыныптары.

• Жастар арасында мәдениет пен дәстүрді дәріптейтін жобаларды қолдау.

Экстракорпоральді ұрықтандыру (ЭКО) процедураларына қолжетімділікті арттыру үшін жыл сайын 7,000-нан астам квота беріледі. Бұл бағдарлама арқылы бала сүйе алмаған отбасыларға көмек көрсетіледі.

Көп балалы отбасыларды қолдау:

Көп балалы аналарға “Алтын алқа” және “Күміс алқа” мемлекеттік наградалары беріледі, сондай-ақ арнайы жәрдемақылар төленеді.

“Бақытты отбасы” бағдарламасы:

Тұрғын үй сатып алуға арналған жеңілдетілген ипотека (2% жылдық мөлшерлеме). Бұл бағдарлама аз қамтылған және көп балалы отбасыларға бағытталған.

“Шаңырақ” бағдарламасы:

Тұрғын үй жағдайын жақсартуға арналған жоба, әлеуметтік жағдайы төмен отбасыларды қолдауға бағытталған.

• Материалдық және материалдық емес мәдени мұраларды қорғау.

• Жергілікті тілдер мен мәдениеттерді сақтауға бағытталған жобаларды қолдау.

2. Көпмәдениеттілік саясаты

• Әлемнің дамыған елдері (Канада, Австралия, Швейцария) көпмәдениеттілікті қолдап, этностық және мәдени әртүрлілікті дамытуда.

• Мигранттарға арналған интеграциялық бағдарламалар.

3. Жаһандануға бейімделу

• Жергілікті мәдениеттің халықаралық деңгейде танылуы үшін заманауи технологияларды пайдалану.

• Дәстүрлі өнерді әлемдік мәдениетпен үйлестіру.

4. Білім беру және ақпараттық саясат

• Тарих пен мәдениетке қатысты білімді арттыру бағдарламалары.

• Интернет пен әлеуметтік желілерді жергілікті мәдениет насихаттау құралы ретінде пайдалану.

Сауд Арабияда ащы суларды тұщы суға айналдыру

Нидерландыда суды тиімді пайдалану

Индия, Австралия жаңбыр суларын жинау.

°Бар десең де бармайды

°Бардым деп өтірік алдайды. :):)

• Семей полигонын жабу: Ядролық сынақтарды тоқтатып, халықтың денсаулығын қорғау шараларын қабылдады.

• Халықаралық ынтымақтастық: Қазақстан МАГАТЭ-мен бірлесіп, ядролық отын банкін құрды және атом өнеркәсібін тек бейбіт мақсатта дамытуда.

• Аймақтық қауіпсіздік: Орталық Азияда ядролық қарудан еркін аймақ құруға қол жеткізді.

Қазақстан ядролық қарусыздану және қауіпсіздікті қолдау бағытында халықаралық қоғамдастықпен белсенді ынтымақтастықта жұмыс істейді.

• Халықтың көп бөлігі жастардан тұрады: жастардың үлесі жоғары.

• Қазақстан – көпұлтты ел: мұнда түрлі этностар өмір сүреді: қазақтар, орыстар, өзбектер, немістер, уйгурлар және басқа да ұлттар.

Туу және өлім көрсеткіші:

• Туу көрсеткіші: жылына 2-2,5% деңгейінде.

• Өлім көрсеткіші: жалпы өлім көрсеткіші төмендеген, бірақ кейбір аймақтарда денсаулық сақтау мәселелеріне байланысты әлі де жоғары.

•Казакстанда Коргалжын, Алтын Емел сиякты корыктардын, аумагын
кенейту аркылы табиги мекендеу
орталарын сактау.

2. Калпына келтіру багдарламалары

•Саны азайган турлерді калпына келтіру ушін арнайы багдарламалар
жасау

3. Заннамалык шаралар

•Браконьерлікке карсы катан жазаларды енгізу.

4. Табиги ресурстарды утымды
пайдалану

• Экожуйеге зиян келтірмейтін ауыл
шаруашылыты мен ендіріс эдістерін
колдану.

Трансшекаралық елдермен келісімдерге отыру (Сырдария, Іле, Ертіс)

Егіншілікте инновациялық суару әдістерін қолдану

• Мұздықтардың еруі: Солтүстік және Оңтүстік полюстердегі мұздықтар еруде, бұл мұхит деңгейінің көтерілуіне себеп болады.

• Экожүйенің бұзылуы: Көптеген жануарлар мен өсімдіктер өз мекенін жоғалтып, жойылып кету қаупіне ұшырайды.

• Азық-түлік тапшылығы: Егін өнімділігі төмендеп, ауыл шаруашылығы қиындықтарға тап болуда.

• Денсаулық мәселелері: Жаңа аурулардың пайда болуы және ыстық толқындардың салдарынан адам денсаулығына әсер ету.

Инфрақұрылымды дамыту: Жолдар, электр жүйелері, су ресурстары және интернет байланысы сияқты негізгі инфрақұрылымдарды жақсарту.

Жеке секторды қолдау: Шағын және орта бизнеске несие беру, кәсіпкерлікті дамыту үшін жеңілдетілген саясаттарды енгізу.

Халықаралық сауда: Экспорттық әлеуетті арттыру арқылы елдердің әлемдік нарыққа кіруіне жағдай жасау.

2. Білім беру және денсаулық сақтау

Сапалы білім беру: Жоғары деңгейдегі білім беру жүйесін құру, әсіресе техникалық және кәсіптік білім беру.

Денсаулық сақтау саласын жетілдіру: Аурулардың алдын алу және емдеу жүйелерін жақсарту, халықты таза ауыз сумен қамтамасыз ету.

3. Технологиялар мен инновацияларды енгізу

Ауыл шаруашылығын жаңғырту: Заманауи технологиялар арқылы өнімділікті арттыру.

Сандық экономика: Интернет пен технологияларға қолжетімділікті кеңейту.

4. Коррупциямен күрес және басқару жүйесін жақсарту

Тиімді және әділ басқару жүйелерін енгізу.

Қаржының ашықтығын қамтамасыз ету және сыбайлас жемқорлықты жою.

5. Халықаралық көмек пен серіктестік

Инвестициялар тарту: Тікелей шетелдік инвестицияларды ынталандыру.

Гуманитарлық көмек: Табиғи апаттар немесе соғыстардан зардап шеккен аймақтарға көмек көрсету.

Әділетті сауда: Әлемдік экономикалық жүйелерде тең мүмкіндіктер жасау.

6. Әлеуметтік теңдікті қамтамасыз ету

Гендерлік теңдікке қол жеткізу, әйелдердің экономикалық қызметке белсенді қатысуына мүмкіндік беру.

Қоғамдық институттарды нығайту және халықтың барлық тобының мүдделерін қорғау.

7. Экологиялық тұрақтылық

Табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану.

Жасыл технологияларға инвестиция тарту арқылы экологиялық тепе-теңдікті сақтау.

Озон қабаты күннің зиянды ультракүлгін (UV-B) сәулелерін ұстап тұрады. Егер ол жұқарса немесе тесіктер пайда болса, бұл сәулелердің жер бетіне көбірек түсуіне әкеледі.

Адам денсаулығына әсері:

Тері қатерлі ісігі (меланома) жағдайларының күрт өсуі.

Көз аурулары, мысалы, катаракта дамуы.

Иммундық жүйенің әлсіреуі.

Жануарларға әсері:

Теңіз организмдері, әсіресе фитопланктон, UV сәулелерден зақымданып, экожүйелер бұзылады.

2. Ауыл шаруашылығына зиян

Ультракүлгін сәулелердің артуы өсімдіктердің фотосинтез процесін бұзады, бұл өнімділіктің төмендеуіне әкелуі мүмкін.

Кейбір дақылдар (мысалы, соя) UV-B сәулелеріне өте сезімтал. Бұл азық-түлік қауіпсіздігіне қатер төндіреді.

3. Экожүйелердің бұзылуы

Теңіз экожүйелері: Фитопланктон популяциясының төмендеуі азық тізбегін бұзады, өйткені олар балықтар мен басқа теңіз жануарлары үшін негізгі азық көзі болып табылады.

Жердегі экожүйелер: Озон қабатының бұзылуы өсімдіктер мен жануарларға кері әсер етіп, экологиялық тепе-теңдікті бұзуы мүмкін.

Урбанизация: Қалаларға көшу ауылдық жерлердегі жоғары туу деңгейінің төмендеуіне әсер етеді. Қалалық өмір салты бала санының аз болуын талап етеді.

Экономикалық факторлар: Бала тәрбиесі мен білім берудің қымбаттауы көптеген отбасыларды аз балаға шектеуге мәжбүрлейді.

Салдары:

• Халықтың табиғи өсімінің баяулауы.

• Қартаю процесі: Жастар саны азайып, егде жастағы адамдар үлесі артады.

• Еңбек нарығында жұмыс күші тапшылығы.

Популяция саны көбеюі

Су ресурстарын тиімсіз пайдалану

Климат өзгерісі

• Жойылған түрлердің экожүйедегі рөлі босап, тізбекті реакция арқылы басқа түрлердің өмір сүруіне кері әсер етеді.

2. Адам өміріне әсері:

• Өсімдіктер мен жануарлардың жойылуы азық-түлік өндірісінің азаюына, су ресурстарының ластануына және дәрілік өсімдіктердің жоғалуына әкеледі.

3. Климаттың өзгеруі:

• Орманды аймақтардың азаюы көмірқышқыл газын сіңіру мүмкіндігін төмендетіп, жаһандық жылынуды жеделдетеді.

4. Экономикалық шығындар:

• Ауыл шаруашылығы өнімділігінің төмендеуі және туризм саласындағы шығындар экономикаға кері әсерін тигізеді.

Гигиена мәселесі

Вирус, аурулардың күрт өсуі

Саяси тұрақсыздық

Соғыс, елдер арасындағы конфликт