Een kenmerkend thema voor romantiek is de relatie van de mens tot de natuur, zowel de vreugdevolle als bedreigende kant ervan. Dit zie je sterk terug in het verhaal waar de mens achtervolgd wordt door het meest natuurlijke, dat enerzijds vreedzaam wordt weergegeven en anderzijds beangstigend wordt neergezet. Voor de muziek draait het nu veel meer om emotie, om wat de mens voelt. Het is logisch om van een erg bedroevend verhaal uit te werken.

De muzieknotatie begint met een forte en het woord "dramatico", wat aangeeft dat er een zekere dramatiek uit de voordracht moet komen. Je ziet ook een veel breder gebruik van dynamiek, je hoort herhaaldelijk crescendo en decrescendo. Er is ook sprake van accelerando waar je opeens de strijkers hoort versnellen. Dit wordt allemaal gedaan om emotie op te roepen.

Een ander kenmerk is meer modulaties; de toonsoort verandert meerdere malen in het stuk, vooral wanneer de zanger vanuit een ander narratief zingt. Zo begint hij bij de vader in C majeur, maar gaat hij voor de zoon naar G mineur.

Ook de tempoaanduiding wijst sterk op romantiek. Deze is namelijk veel complexer dan alleen presto of andante. Zo is een van de aanduidingen "Pianissimo un poco piú vivo leggiero amorosamente", wat betekent dat je wat lichter en met een gevoel van liefde moet spelen. Bij de foto hierboven zie je nog zo'n aanduiding, deze is een triple forte en dan "il piú presto possibile sempre tumultuoso", wat vertaald naar zo snel mogelijk altijd wanordelijk. Dit zou je kunnen zien als een vorm van rubato aangezien je de instructie krijgt wanorde te creëren en zo snel te gaan als je kan; je mag de noten, hoewel ze ritmisch gelijk zijn aangegeven, ongelijk van elkaar spelen.

Ook de complexiteit van het stuk is goed te zien; nu muzikanten niet meer in kerkscholen, maar in conservatoria worden opgeleid, wordt dit een belangrijk kenmerk van de romantiek, en dit stuk is een helse klus om onder de knie te krijgen. Je begint met razendsnelle, trillende noten om het galopperen van het paard te imiteren, dit wordt het hele stuk volgehouden en vraagt serieuze stamina. Dit gaat samen met veel sprongen en herhalende octaven, en dat terwijl de aandacht toch echt bij de dynamiek en het tempo moet liggen. Het wordt gezien als een van de moeilijkste muziekstukken voor zowel zang, piano en viool.

adam28xx. (2015, 7 oktober). Schubert Orch. liszt: “Erlkönig” - Hermann Prey / Munich Philharmonic [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=Uvd2fJGo3oI

Musescore. (2021b, augustus 21). Schubert/Liszt - Erlkönig. Musescore.com. https://musescore.com/user/2749876/scores/4408941

Stijlkenmerken. (2015, 18 juni). Romantiek. https://degeschiedenisvandemuziekromantie.wordpress.com/globale-kenmerken-van-de-romantiek/stijlkenmerken/

Harmonieën, melodieën en ritmische nuances worden gebruikt om de emotionele diepte van het gedicht over te brengen. Het lied is erg repetitief met een constant herhalende melodie, een kenmerk van romantische muziek. Het begint zacht met een crescendo, gevolgd door een adempauze voor de zanger en vervolgens terugkeert naar pianissimo. Rond 2:22 is er opnieuw een crescendo, met af en toe een accent. Deze herhaling versterkt het gevoel van voortdurend rondzwerven zonder einde. Rond 3:50 vindt er een transpositie plaats in de muziek, waardoor het lijkt alsof we ons op een ander moment of in een andere situatie bevinden. Hoewel ik geen bladmuziek heb kunnen vinden, is duidelijk te horen dat de toonsoort verandert van b mineur naar een majeur toonladder, nog een kenmerk van de romantiek. Ook de variaties in dynamiek en tempo zijn typerend hiervoor.

De romantiek legt een sterke nadruk op emoties, natuur en individualisme. Het draait om expressie, waarbij niet alleen de wereld wordt vastgelegd maar ook de innerlijke emoties en verbeelding worden verkend. Dit leidde tot een samensmelting van verschillende disciplines, zoals we hier zien. Het thema van zwerven en het idee van een vreemdeling passen goed bij de zeitgeist. Schubert en Müller woonden in Duitsland en Oostenrijk, een gebied dat eerst deel uitmaakte van het Heilige Roomse Rijk maar door Napoleon was ontbonden. Hun cultuur en taal kwamen niet meer overeen met de landsgrenzen. Ze voelden zich als vreemdelingen in eigen land, wat tot uiting kwam in hun werk.

Gedurende het grootste deel van het lied, wordt het lopen begeleid zoals in de meeste marsliederen. Rond de derde minuut kondigen de bekkens aan dat er iets staat te gebeuren, gevolgd door een snelle decrescendo. De melodie wordt herhaald, telkens een stapje hoger, alsof de man een trap op loopt. Daarna volgt een galopperend ritme en een vraag-en-antwoordspel met de eerdere melodie. De muziek bouwt op, en plotseling, net na de vierde minuut, klinkt een fluit. Er is verder geen geluid, alleen de fluit die vijf lange tonen speelt. Dan volgt tromgeroffel en herhalen de trompetten twee tonen die bijna klinken als "Tada". De bekkens slaan nog drie keer, synchroon met de trompetten die de trap nu achterstevoren lijken te beklimmen, voordat de trompetten de laatste noot spelen om de melodie af te ronden en het muziekstuk echt ten einde is.

Hier wordt niet zozeer de dood zelf weergegeven, maar het sterven van de man. Door de herhalende en steeds hogere melodie hoor je hem langzaam de trap op lopen naar de guillotine. Er is een onderbreking in de muziek om de fluit te laten klinken, zodat de man nog even kan wegdromen over zijn vrouw. Vervolgens, door het tromgeroffel, voel je dat het gaat gebeuren, bijna alsof het een circusact is. Door de bekkens en de omgekeerde trap hoor je als het ware zijn hoofd elke trede naar beneden rollen. De dood wordt weergegeven door het mooie geluid te onderbreken met harde klappen.

The Wicked North. (2008, 25 november). Berlioz - Symphonie fantastique - March to the Scaffold [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=QwCuFaq2L3U 

Rond minuut 3 begint de wals, waarbij de muziek even afneemt om vervolgens dezelfde melodie te herhalen. Hier en daar zijn er trieste tonen te horen en is er sprake van veel transfiguratie met een herhalende melodie. Bij 4:15 hoor je een nieuwe melodie met bijbehorende transfiguratie. Je kunt bijna de vlugge passen van de moeder horen. De muziek bouwt op met veel korte, snelle noten, die langzaam worden overgenomen door de blazers. Bij precies minuut 5 hebben alle instrumenten een maat rust. De verdrietige melodie van het begin wordt nog één keer herhaald, waarna het geluid langzaam uitsterft. Je hoort nog heel zachtjes wat strijkers en vervolgens complete stilte. Het is alsof de realiteit even wordt vergeten en het leven gevierd kan worden. De plotselinge stilte zorgt voor verstoring en schrik; je weet dat het nu voorbij is. De muziek weerspiegelt de dood door de vrolijke dans abrupt te verstoren en de trieste werkelijkheid die de toon van het lied in het begin heeft gezet te herhalen, waarna de muziek langzaam wegebt, net als de laatste adem van de moeder.

Pärnu Music Festival. (2016, 12 december). Jean Sibelius - Valse Triste / Paavo Järvi / Estonian Festival Orchestra [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=Iys6ZqDFerA

In de eerste 4 à 5 minuten is er weinig te bespeuren dat op de dood zou kunnen wijzen; het klinkt eerder als een vrij 'normaal' pianostuk. Pas rond minuut 6 is er een duidelijke omslag te horen. Rustige, lichte en hoge pianonoten worden dan begeleid door een blaasinstrument. Plotseling neemt de piano het over met snelle toetsaanslagen; het klinkt als rennen, vluchten misschien? Er zijn veel herhaalde noten en twee verschillende melodieën die door elkaar heen lopen, als een vraag-en-antwoordspel tussen twee instrumenten. De pianopartij blijft rennend klinken, met af en toe aanvullingen van strijkers. Rond minuut 10 keren die snelle noten terug, maar nu lijkt het veel meer op pure chaos. Rond minuut 12:30 hoor je opnieuw dat vraag-en-antwoordspel, een groots en indrukwekkend muziekstuk met voornamelijk trompetten, en dan plotseling een zeer snelle chromatische toonladder erdoorheen. Opnieuw hoor je die snelle, losse noten die geen samenhangend geheel lijken te vormen. Dit patroon herhaalt zich door het hele stuk heen, en zo wordt de dood afgebeeld: de losse tonen kunnen bijna gezien worden als de bewegende botten van skeletten, die los van elkaar en ongecoördineerd door hetzelfde avontuur heen bewegen.

TheWiseMonkey89. (2012, 12 oktober). Nelson Freire: Liszt - “Totentanz” (Dance of the Dead) [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=Txz1uN7kcZk

Ik heb specifiek gekeken naar de laatste 8 minuten van het stuk.

In het begin hoor je de blazers ontzettend zachtjes en rustig spelen met lage tonen. Dit geeft een onheilspellend gevoel en wordt vaak geassocieerd met de dood. Het vult de achtergrond op, maar klinkt ook ontzettend leeg, alsof er constant een soort verdriet of dreiging aanwezig is. Vervolgens zwakt dit gevoel af en wordt het overgenomen door een vrolijker deel van de muziek.

Na minuut 15 hoor je dat dezelfde drie tonen constant herhaald worden, maar eerst zitten de 2de en 3de noot een kwint uit elkaar die vervolgens verandert naar een reine kwart, waardoor het akkoord een mineurklank krijgt. De melodie keert terug naar een onheilspellende sfeer. Achter de trommels hoor je een opkomende kracht. De muziek bereikt zijn hoogtepunt en sterft dan weer af. Deze melodie wordt vervolgens nog een aantal keren zachtjes en harmonieus herhaald.

Op deze manier wordt de dood weergegeven door eerst te beginnen met de onheilspellende en bijna nare lage tonen van de blazers, die de sfeer bepalen. Daarna wordt langzaam opgebouwd naar een indrukwekkend, maar repetitief hoogtepunt in de 15de minuut, waarbij de dynamiek steeds meer toeneemt en alles lijkt samen te vallen. Hetzelfde melodietje wordt constant herhaald, telkens net wat luider en dringender. Wanneer de melodie zich uitrekt en de trommels erbij komen, hoor je dat dit het moment is waarop de zielen vertrekken en het verhaal lijkt te eindigen.

De dood wordt weergegeven door een opbouw naar een climax met een verdrietige klank als gevolg. Hoewel de muziek die daarna volgt aanvankelijk nog verdrietig klinkt, eindigt het uiteindelijk met een magisch en vredig gevoel. Ondanks het overlijden en het verdriet eindigt het muziekstuk prachtig, waarbij de boodschap van de twee verstrengelde bomen duidelijk naar voren komt.

Symfonieorkest Vlaanderen. (2013, 21 juni). Symfonieorkest Vlaanderen - Prelude & Liebestod “Tristan & Isolde” (Richard Wagner) [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=uhEn2fNhZd4

Wanneer we kijken naar "Valse Triste", dat aan het einde van de romantische periode is geschreven, zien we dat het veel meer draait om emotie en verbeelding. Hoewel het verhaal gaat over een vrouw op haar sterfbed met haar zoon naast haar, hoor je eerder een laatste herinnering aan de vreugde van het leven. Het gaat hier niet zozeer om hoe de vrouw sterft, maar om het idee en de verbeelding van de dood. Er wordt veel gespeeld met dynamiek en tempo. Er is een brede boog naar de climax en de rust. In beide stukken wordt een verhaal verteld, maar hier draait het steeds meer om de emotie.

Naast de besproken stukken zijn er kenmerken die steeds prominenter werden in de romantische muziek. De orkesten werden groter en er kwamen nieuwe instrumenten bij, zoals de piccolo en de contrafagot. Door professionalisering werd de muziek ook steeds moeilijker om te spelen. Hierdoor werden complexe ritmes en snelle noten steeds belangrijker. Ook werden de grote verschillen in dynamiek steeds uitgebreider en langzamer opgebouwd. Er waren meer transposities en een grotere variatie in de melodie. Deze werd niet alleen hoger of lager herhaald, maar er werd echt mee geëxperimenteerd.