Persónuleikaröskun er geðröskun þar sem hugsunarháttur, tilfinningar og hegðun er frábrugðin væntingum samfélagsins. Einstaklingur með persónuleikaröskun á erfitt með að sjá sjálfan sig og bregaðst við öðrum á hátt sem veldur vandamálum. Einstaklingur með persónuleikaraskanir á oft erfitt með að skilja tilfinningar sínar og annarra, þola vanlíðan og þeir bregðast við með hvatvísi. Þetta gerir þeim erfitt fyrir að tengjast öðrum, veldur alvarlegum vandamálum og hefur áhrif á fjölskyldulíf þeirra, félagsstarf, vinnu og skólaframmistöðu og almenn lífsgæði.

Persónuleikaraskanir eru flokkaðar í þrjá flokka: A, B og C. Sjálfhverf persónuleikaröskun fellur undir flokk B.

Persónuleikaraskanir í flokki A hafa stöðugt vanvirkt hugsunar- og hegðunarmynstur sem endurspeglar tortryggni eða áhugaleysi á öðrum.

Persónuleikaraskanir í flokki B hafa stöðugt óvirkt mynstur dramatískrar, of tilfinningalegrar hugsunar eða ófyrirsjáanlegrar hegðunar.

Persónuleikaraskanir í flokki C hafa stöðugt óvirkt mynstur kvíðahugsunar eða hegðunar.

Persónuleikaraskanir hafa áhrif á a.m.k. tvö af þessum sviðum:

• Leið til að hugsa um sjálfan sig og aðra

• Leið til að bregðast við tilfinningalega

• Leið til að tengjast öðru fólki

• Leið til að stjórna hegðun sinni

Sjálfhverf persónuleikaröskun veldur vandamálum á mörgum sviðum lífsins, svo sem í samböndum, vinnu, skóla eða fjárhagsmálum. Fólk með sjálfhverfa persónuleikaröskun getur almennt verið óhamingjusamt og vonsvikið þegar því er ekki veittur sérstakur greiði eða aðdáun sem þeir telja að þeir eigi skilið. Þeim gæti fundist sambönd sín erfið og ófullnægjandi og annað fólk gæti ekki notið þess að vera í kringum þá.

Narssissimi getur verið persónuleikaröskun en einnig persónueiginleiki. En eins og með aðra persónueiginleika er þetta ákveðið róf. Talið er að allir hafi eiginleika narsissisma í sér á einhverju stigi og rannsóknir sýna að það ýti undir sjálfsöryggi, þrautseigju og metnað að hafa einhverja eiginleika narsissisma í sér en þessir eiginleikar geta farið út í öfgar og orðið sjúklegir.

Fleiri karlar en konur glíma við sjálfhverfa persónuleikaröskun, 75% af fólki með sjálfhverfa persónuleikaröskun eru karlar og einkenni byrja oft á unglingsárum eða snemma á fullorðinsárum.

1. Að líta mjög stórt á sig

   • Ofmeta getu sína eða halda sig við óeðlilega háar kröfur

   • Hrósa eða ýkja afrek sín

     
     

2. Tíðar fantasíur um að hafa eða eiga skilið:

   • Árangur

   • Vald

   • Vitsmunir

   • Fegurð

   • Ást

   • Sjálfsuppfyllingu

3. Trú á yfirburði:

   • Halda að þau séu sérstök eða einstök

   • Að trúa því að þeir ættu aðeins að umgangast þá sem þeir telja verðugir

4. Þörf fyrir aðdáun og hrósi:

   • Brothætt sjálfsálit

   • Tíðar efasemdir, sjálfsgagnrýni eða tómleiki

   • Upptekin af því að vita hvað öðrum finnst um þá

   • Að veiða hrós

5. Réttindi:

   • Mjög mikil sjálfsvirðing

   • Búast við hagstæðri meðferð (að óeðlilegu marki

   • Reiði þegar fólk kemur ekki til móts við það eða friðar það

6. Vilji til að notfæra sér aðra

   • Meðvitað eða ómeðvitað að nota aðra

   • Að mynda vináttu eða tengsl við fólk sem eykur sjálfsálit þeirra eða stöðu

   • Að nýta aðra af eigingjarnum ástæðum

     
     

7. Skortur á samkennd:

   • Að segja hluti sem gætu skaðað aðra

   • Að sjá tilfinningar, þarfir eða langanir annarra sem merki um veikleika

   • Skila ekki góðvild eða áhuga sem aðrir sýna

   • Eiga erfitt með að setja sig í spor annarra

     
     

8. Öfund:

   • Að finna fyrir öfund út í aðra, sérstaklega þegar öðrum gengur vel.

   • Að búast við öfund frá öðrum.

   • Gera lítið úr eða draga úr afrekum annarra.

     
     

9. Hroki:

   • Að haga sér á einhvern hátt sem er snobbað eða fyrirlitlegt

   • Að tala niður til annarra eða sýna niðurlægjandi hegðun gagnvart öðrum

Til þess að einstaklingur geti greinst með sjálfhverfa persónuleikaröskun verður einstaklingur að hafa :

• Viðvarandi mynstur stórfengleika, þörf fyrir aðdáun og skortur á samúð

• Ýkt, ástæðulaus tilfinning fyrir eigin mikilvægi og hæfileikum.

• Upptekin af fantasíum um ótakmarkað afrek, áhrif, völd, greind, fegurð eða ást.

• Trú á að einstaklingurinn sé einstakur og sérstakur og ættu aðeins að umgangast fólk af hæsta gæðaflokki

• Þörf fyrir að vera skilyrðislaust dáð

• Tilfinning um að eiga rétt á öllu

• Nýting annarra til að ná eigin markmiðum

• Skortur á samkennd

• Öfund af öðrum og trú á að aðrir öfunda þá

• Hroki

• Einkenni þurfa að hafa komið fram snemma á fullorðinsaldri.

Sálfræðimeðferð:

Engin lækning er til við sjálfhverfri persónuleikaröskun en langtímasálfræðimeðferð í formi samtala er sú meðferð sem virðist skila bestu útkomunni. Tegund meðferðar fer eftir hversu alvarleg hún er og aðstæðum einstaklingsins.

Það gefur einstaklingum betri innsýn í vandamálin og viðkomandi fær tæki og tól til að gera þær breytingar sem þarf til að:

• Tengja við aðra á jákvæðan og fullnægjandi hátt.

• Þróa með sér heilbrigt sjálfstraust.

• Hafa raunverulegri væntingar til annarra.

Hópmeðferðir:

Það getur verið gagnlegt fyrir einstakling með sjálfhverfa persónuleikaröskun að taka þátt í hópmeðferð. Það gefur einstaklingnum tækifæri til að læra af öðrum og þróa með sér betri félagsfærni sem er mikilvægt fyrir þá sem glíma við sjálfhverfa persónuleikaröskun.

Lyfjameðferðir:

Það eru engin lyf sem eru sérstaklega notuð til að takast á við sjálfhverfa persónuleikaröskun en í sumum tilfellum getur þunglyndislyf, kvíðastillandi lyf eða geðstillandi lyf verið gagnleg til að meðhöndla sum einkenni.

Ef einstaklingur vill hjálp er hægt að leita sér aðstoðar:

Heilsugæslustöð - til þess að fá ráðleggingar og leiðbeiningar um næstu skref.

Sálfræðingur - veitir faglega ráðgjöf og meðferð.

Geðlæknir á Landspítalanum - getur greint og meðhöndlað geðröskunina.

Alvarleg eða langvarandi einkenni geta krafist teymisnálgunar þar sem heilsugæslulæknir, geðlæknir, sálfræðingur, félagsráðgjafi og fjölskyldumeðlimir taka allir þátt.

Atferlisfræði: börn geta fylgst með, líkt eftir og lært eiginleika og hegðun sem geta þróast yfir í sjálfhverfa persónuleikaröskun.

Áföll í æsku: það eru tengsl á milli erfiðari æsku og sjálfhverfri persónuleikaröskun. Áföll, höfnun, vanræksla og skortur á stuðningi geta stuðlað að því að einstaklingur þrói með sér sjálfhverfa persónuleikaröskun.

Uppeldistíll: að ofdýrka eða ofvernda barn í uppeldi getur leitt til þess að einstaklingurinn fer að búast við og krefjast sömu meðferðar og það fékk frá foreldrum. Það gæti líka komið í veg fyrir að barnið læri að stjórna eigin tilfinningum, sem getur stuðlað að vandræðum með að stjórna tilfinningum þegar hlutirnir fara ekki eins og þeir vilja.

Menning: Rannsóknir benda til þess að menningin sem barn elst upp í getur haft áhrif á hættuna á að fá sjálfhverfa persónuleikaröskun. Hættan virðist vera meiri í menningarheimum þar sem einstaklingshyggja og persónulegt sjálfstæði er meira hvatt. Fólk sem elst upp í menningu sem hvetur til tilfinninga fyrir samfélagi og sameiginlegum aðgerðum eru ólíklegri til að þróa með sér sjálfhverfa persónuleikaröskun.

https://www.sentia.is/narcissistic

https://www.msdmanuals.com/professional/psychiatric-disorders/personality-disorders/narcissistic-personality-disorder-npd

https://www.psychiatry.org/patients-families/personality-disorders/what-are-personality-disorders#section_2

https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/personality-disorders/symptoms-causes/syc-20354463

https://www.verywellmind.com/types-of-narcissism-and-how-to-spot-them-7255438

https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9742-narcissistic-personality-disorder