1. Қарттық кезеңдегі іс-әрекеттің жалпы сипаттамасы

2. Іс-әрекеттің психологиялық қызметі

3. Әлеуметтік қызметі

4. Дене және денсаулық тұрғысындағы қызметі

5. Рухани және мәдени қызметі

5. Қорытынды

Қарттық кезеңде іс-әрекет бұрынғыдай кәсіби еңбекпен шектелмейді, ол адамның жеке және әлеуметтік өмірінде бейімделу мен өзін-өзі жүзеге асырудың құралына айналады. Бұл кезеңде адамның белсенді болуы оның психикалық және физикалық саулығын сақтауда үлкен маңызға ие.

Қарттықтағы іс-әрекеттің негізгі психологиялық қызметтері:

1. Өзін-өзі жүзеге асыру (самоактуализация)

Қарт адам өз өмір жолын қорытындылай отырып, жинақтаған тәжірибесін жастарға үйрету, пайдалы кеңес беру арқылы өзін қоғамға қажет сезінеді.

Бұл кезеңде тұлға өмірінің мәнін іздеп, ішкі “Менін” сақтауға тырысады.

2. Эмоциялық тұрақтылық

Қарт адамдардың эмоциялық әлемі көбінесе жалғыздық, өз маңыздылығын жоғалту сезімдерімен күреседі.

Іс-әрекетке қатысу (мысалы, қоғамдық ұйымдарға, еріктілер тобына кіру, достармен қарым-қатынас) бұл сезімдерді азайтып, позитивті эмоциялар қалыптастыруға көмектеседі.

3. Когнитивтік белсенділік

Қарттық кезеңде есте сақтау, ойлау, назар аудару сияқты когнитивтік функциялар әлсірей бастайды.

Бірақ оқу, шахмат ойнау, сурет салу, жаңа ақпарат үйрену сияқты ақыл-ой белсенділігі ми жұмысын ынталандырып, деменция мен Альцгеймер ауруының алдын алады.

4. Өзіндік құндылық пен өмір мағынасын сезіну

Қарт адамның психологиялық саулығы көбіне оның өз өмірін қалай бағалайтынына байланысты. Белсенді іс-әрекет адамның өмірге қанағаттану сезімін арттырады, болашаққа сенім ұялатады.

Әлеуметтік қызметтің негізгі бағыттары:

1. Қоғаммен байланыс және әлеуметтік бейімделу

Қарт адамдардың қоғамнан шет қалмай, өз белсенділігін жалғастыруы — әлеуметтік бейімделудің басты шарты.

2. Отбасындағы әлеуметтік рөлді сақтау

Қарт адамдар отбасындағы дәстүр мен құндылықтардың тасымалдаушысы болып табылады. Олар жастарға өмірлік бағыт береді, тәрбиелік ықпал етеді, ұрпақаралық байланыс қалыптастырады.

3. Мәдени және рухани өмірге қатысу

Қарт адамдардың мәдени және рухани іс-шараларға белсенді қатысуы — олардың қоғамдық маңыздылығын арттырады және рухани саулықты қолдайды.

4. Қоғамдық белсенділіктің психоәлеуметтік әсері

Зерттеулер көрсеткендей, қарт адамдардың әлеуметтік өмірге араласуы олардың психологиялық және физикалық саулығына тікелей әсер етеді.

Қарттық шақтағы іс-әрекеттің әлеуметтік қызметі — адамның қоғаммен байланысын нығайтып, өмірге деген қызығушылығын сақтауға мүмкіндік береді. Әлеуметтік белсенділік қарт адамның рухани, эмоциялық және физикалық саулығының кепілі болып табылады.

Қозғалыс белсенділігі — жүрек пен қан тамыр жүйесінің, тыныс алу мүшелерінің, сүйек-бұлшықет жүйесінің жұмысын жақсартып, энергия алмасуын қалыпқа келтіреді. Дүниежүзілік Денсаулық Сақтау Ұйымының мәліметінше, аптасына кемінде 150 минут орташа деңгейдегі физикалық белсенділік (жаяу жүру, гимнастика, жеңіл жаттығулар) өмір ұзақтығын арттырып, жүрек аурулары мен диабет қаупін азайтады.

Сонымен қатар, физикалық белсенділік когнитивтік (есте сақтау, ойлау, зейін) және эмоциялық саулыққа да оң әсер етеді. Жеңіл жаттығулар мен серуендер ми қызметін белсенді ұстап, нейрондық байланыстарды нығайтады. Зерттеулер көрсеткендей, тұрақты дене жаттығулары гиппокамп көлемін арттырып, жадтың жақсаруына ықпал етеді.

Қарт адамдардың қозғалыс белсенділігі тек физиологиялық емес, психологиялық мағынаға да ие. Қозғалыс арқылы адам өз-өзін қажет сезінеді, өмірге құштарлық пен ерік-жігері артады. Белсенді өмір салты ұстанған адамдарда депрессия, ұйқысыздық және жалғыздық сезімі сирек кездеседі.

Рухани белсенділік адамның ішкі үйлесімділігін сақтап, өмірге деген сенім мен қанағат сезімін күшейтеді. Зейнет жасындағы адамдардың көпшілігі діни жоралғыларға, рухани кітаптарға, философиялық ойларға бет бұрып, өз өмір жолының мәнін қайта саралайды. Бұл ізденіс олардың психологиялық саулығына оң әсер етіп, рухани тепе-теңдік пен сабырлылықты қалыптастырады.

Физикалық белсенділік адамның денсаулығы мен әл-ауқаты үшін өте пайдалы, ал керісінше — қозғалыссыз өмір салты инфекциялық емес аурулардың (ИАА) және басқа да денсаулыққа зиянды салдардың даму қаупін арттырады.

Белсенділіктің төмендігі мен ұзақ отыру (яғни, селқостық мінез-құлық) бірге жүрек-қантамыр, зат алмасу және басқа да созылмалы аурулардың көбеюіне себеп болып, денсаулық сақтау жүйелеріне үлкен салмақ түсіреді.

Ересектер мен қарт адамдарда физикалық белсенділік:

• барлық себептерден болатын өлім қаупін төмендетеді;

• жүрек-қантамыр ауруларынан болатын өлім қаупін азайтады;

• гипертония, 2-типті қант диабеті және белгілі бір ауру түрлерінің даму қаупін төмендетеді;

• құлау ықтималдығын азайтады;

• психикалық және когнитивтік денсаулықты жақсартады;

• ұйқы сапасын арттырады және денедегі артық майды азайтады.

Қазақ мәдениетінде қарт адамдардың рухани рөлі айрықша. Олар — рухани ұстаз, салт-дәстүр мен әдептің сақтаушысы. Үлкен кісілердің бата беруі, ақыл-кеңес айтуы, өмірлік тәжірибесін бөлісуі — қарттық кезеңдегі мәдени және рухани іс-әрекеттің басты көріністері. Мұндай әрекеттер арқылы ұрпақтар арасындағы рухани сабақтастық нығайып, ұлттық мәдениет үздіксіз дамып отырады.

Қарт адамның өмірлік тәжірибесі мен даналығы қоғам үшін баға жетпес рухани және мәдени мұра болып табылады. Олар — ұрпақтар арасындағы сабақтастықтың дәнекері, отбасы мен қоғамның моральдық тұтастығын сақтаушы тұлғалар. Сондықтан қарттық кезеңде түрлі іс-әрекет түрлерін — физикалық, әлеуметтік, когнитивтік және рухани — үйлестіре отырып жүргізу адамның белсенді қартаюына, яғни ұзақ әрі сапалы өмір сүруіне ықпал етеді.

Жапонияның оңтүстігінде орналасқан Окинава аралы — әлемдегі ең ұзақ өмір сүретін адамдар мекені. Мұнда 100 жастан асқан тұрғындар саны басқа елдермен салыстырғанда бірнеше есе көп! 👵🏻👴🏻

Ғалымдар бұл құбылысты “Окинава феномені” деп атайды. Оның сыры — тұрғындардың өмір салтында:

🌿 Күнделікті қозғалыс (жаяу жүру, бау-бақша күту)

🥗 Теңіз өнімдері мен көкөніске бай тағам

😊 Қоғаммен тығыз байланыс пен позитивті ойлау

🧘🏻‍♀️ Рухани тыныштық пен үйлесім

Қызықты дерек: Окинава тұрғындары «икігай» деген ұғымды ұстанады — бұл өмірдің мағынасын табу, таңертең тұруға себеп болу. Сол себепті олар әр күнін қуанышпен қарсы алады және өмірді мәнді өткізеді.

🌺 Сондықтан Окинава — тек географиялық арал емес, ол ұзақ әрі бақытты өмірдің символы.