Kung ikukumpara sa close reading, mas lapat sa reyalidad ang lente ng pagsusuri sa social criticism dahil direkta na nitong inilalapat ang mga implikasyon ng mga teknikal na aspeto ng teksto o piyesa sa totoong buhay. Pansin ko na sa close reading, hindi masyadong binibigyang halaga ang paglapat ng piyesang sinusuri sa reyalidad; nakatutok lamang ito sa teknikalidad ng tekstong sinusuri, at mababaw lamang ang gagap nito sa mga simbolismong nakapaloob sa panitikang inaanalisa. Mas may direktang paglapat sa reyalidad ang social criticism dahil tinutukoy na nito agad ang mga posibleng simbolismo, karakterisasyon, at iba pang teknikalidad ayon sa likas na dinamiko ng kapangyarihan, marginalisasyon, at istrukturang sosyopulitikal ng panitikang sinusuri. 

Sa pagitan naman ng contextual analysis at social criticism, para sa akin ay mas angkop ang social criticism dahil mas binibigyan ng huli ang mambabasa na intindihin ang panitikang iyon base sa kung ano na ito sa kasalukuyan. Tama naman, mahalaga na aralin rin ang kasaysayan at konteksto sa likod ng panitikang sinusuri; mainam na intindihin ang lente ng mundo na ginamit ng may-akda habang sinusulat ang akda, ngunit para sa akin ay wala na itong pagpapalawak na maaaring idulot dahil ang kasaysayan at kontekstong ito ay nakakulong na lamang sa temporal na panahong iyon. Sa akin, mas mahalaga na ilapat ang panitikang sinusuri base sa halaga nito sa kasalukuyang panahon, lalo na kung papaano nito prinepreserba o tinutunggali ang hindi pagkakapantay-pantay at kawalang-hustisya noon na maaaring nararanasan pa rin ngayon. 

Aaminin ko, nagkaroon ng kompetisyon sa akin ang critical approach at social criticism; ngunit mas nanaig ang huli dahil sa lawak ng sakop nito sa pagsusuri. Hindi tulad ng critical approach na maaaring makulong lamang sa iisang teorya ang pagsusuri, mas may kakayanan ang social criticism na tukuyin at tumbukin ang intersectionality ng mga isyung nakapaloob sa panitikang sinusuri. Para sa akin, ang isang panitikan ay maaaring masuri gamit ang iba’t ibang uri ng teorya, at walang iisang teorya ang maaaring gamitin upang mapalitaw ang reyalidad na nasa loob ng panitikan, at likas na mga pampulitikal, ekonomikal, at panlipunang dinamiko na nasa loob ng mga piyesang ito. 

Sa kabuuan, mahirap tuntunin kung mayroon nga bang pinakamabisang paraan upang suriin ang isang panitikan. Marahil ay nakadepende ito sa kung anong uri ng panitikan ang balak suriin, o kung anong suri ang nais makuha galing sa panitikan. Sa aking sagot, binase ko ang salitang “pinakamabisa” sa kakayanan ng bawat paraan na palabasin ang kaluluwa ng panitikan; at kung papaano mas masusuri ang panitikang ito ayon sa kasalukuyang lipunang kinapapalooban nito. Para sa akin, ang pagsusuri sa panitikan ay dapat na maghango ng mga katotohanang magsasalamin sa reyalidad ng lipunan dahil dito umiigpaw ang panitikang sinusuri mula sa abstrak na mundo patungo sa tunay na buhay. Sa huli, ang bawat paraan ng pagsusuri ay may kanya-kanyang kalakasan at kahinaan; at mababase lamang ang bisa nito sa mismong paglalapat ng paraan ng pagsusuri sa panitikang susuriin. 

- Achilles Czedrich F. Niñalga

Sa aking pananaw, ang pinakamabisang pamamaraan sa pagsusuri ng isang panitikan ay nakasandal o nakadepende sa kung anong uri ng panitikan ang sinusuri. 

Ito ba ay isang anekdota, pelikula, tula, o maikling kwento? Kahit pa nakapaloob ang mga ito sa salitang panitikan, hindi mapagkakailang iba-iba pa rin ang mga elemento, katangian, istruktura, at pamamaraan ang ginagamit sa mga ito. Halimbawa, ang tula ay nahahati sa mga saknong; habang ang maikling kwento naman ay nahahati sa talata. 

Sa kabilang banda, iba-iba rin naman ang pokus, kalakasan, at kahinaan ng mga nakasaad na pamamaraan ng pagsusuri (hal. close reading, contextual analysis, application of critical approach, at social critique) sa akda ni Rapaport. Halimbawa, ang close reading ay nakapokus sa pagsusuri ng mga “textual details” upang makarating sa isang paliwanag; habang ang critical approach naman ay nakapokus sa pagsusuri gamit ang mga teorya. 

Samakatuwid, tunay na hindi natin pwedeng limitahan ang ating pagsusuri sa iisang paraan lamang dahil sa malinaw na dahilan: iba’t iba ang mga panitikan gayundin ang mga pamamaraan sa pagsusuri nito. Masasabing pinakamabisa ang isang paraan kung mainam nitong naipapaliwanag at swak ito sa napiling panitikan. 

DANIELLE ANNE G. CHUA

Ang puntong nabanggit ang siya ring masasabi kong pangunahing dahilan bakit pinakamabisang paraan ng pagsusuri ang contextual analysis. Nagagawa kasi ng ganitong paraan ng pagsusuri na makabuo ng koneksyon sa pagitan ng manunulat at ng mambabasa lalo pa’t kung pareho o may pagkakahawig ang kontekstong kanilang pinagmumulan. 

Hindi naman kaila sa bawat isa sa atin na tayo ay mayroong kanya-kanyang kontekstong pinagmumulan. Bawat isa sa atin ay mayroong danasin at kulturang kaiba sa iba. Ito ang dahilan kung bakit mahalaga na mailatag o maalam ng isang tao ang kontekstong pinagmumulan ng kanyang kapwa, sa kaso ng ating talakayan ngayon, ng isang manunulat o awtor. Sa pamamagitan kasi ng pag-alam sa konteksto ng awtor, nagkakaroon ng mas malalim at matimbang na kahulugan ang isang teksto. Nagagawa rin nitong maging mas malaman at makabuluhan ang isang babasahin, na siya namang nakakatulong sa isang mambabasa upang mas maging sabik at konektado ito sa kanyang binabasa. 

Sa huli, kagaya ng ating naging talakayan tungkol sa alin ba ang panitikan at hindi, nakadepende pa rin naman talaga sa isang tao kung ano ang magiging paraan ng kanyang pagususuri sa isang babasahin na kanya ng unang tinuring na panitikan. Nakita at natalakay na nga natin ang “subhebtibong” katangian ng panitikan, at ako, bilang paggamit sa katangiang ito, nais ko ring gamitin ang napansin kong pinakasubhebtibong paraan ng pagsusuri sa babasahin–ang contextual analysis (construction of conetxts may be highly selective). 

Inilatag at inisa-isa ni Rapoport sa kanyang akda ang iba’t ibang uri ng pagsusuri sa panitikan. Ang mga ito ay ang a) Close Reading, b) Content Analysis, c) Application of Critical Approach at d) Social Critique. Mula sa babasahin, malinaw sa akin na ang bawat lenteng naalakay at may kani-kaniyang kakanyahan at katangian. Kaya’t sa tanong kung alin ang pinakamabisa, aking bibigyang diin na hindi maaaring sukatin at ipag-kumpara ang bisa ng mga lenteng nabanggit. 

Mababanggit ni Rapoport - “Literary interpretation occurs when critics begin asking questions about what they have observed”. At sa ganitong gana, malinaw sa atin na ang mismong esensya ng obserbasyon ay relatibo, kani-kaniya tayo ng danas sa partikular na panitikan. At mula rito, masasabi na magkakaiba tayo ng sipat sa kung ano ang pinakamatining na aspeto ng panitikan na nangangailangan ng partikular na lente ng suri. 

Gamitin nating panitikan ang Php 3 milyon PAGCOR Logo. Sa mata ng isang graphic artist, maaaring close reading ang pinakamabisang lente para sa kanya upang butbutin ang mga teknikal na aspeto ng nasabing logo - pantay ba ang mga linya? Tama ba ang mga kulay? Nagtutugma ba ang mga elemento at maganda ba ito sa kabuuan? 

Maaari rin namang gamitin ang content/contextual analysis sa pagtitilad ng nasabing logo sa iba’t ibang konteksto gaya ng kultura, kasaysayan, may banggit/bigat ba ito sa usapin ng kasarian, atbp?

Gayundin, ang Critical Approach ay maaaring gamitin kung makikita ng mambabasa na mayroong tiyak na teoryang aangkop sa pagsusuri ng panitikan. At maaari din namang gamitin ng mambabasa ang Social Criticism kung may motibasyon at nakikitang angkop na mailantad ang sanga-sangang isyung panlipunan (ekonomiya, politika, kultura, kapangyarihan, atbp) na nasa likod ng panitikan.

Layon ko sa pagbanggit ng mga ito ang ipakita na lahat naman ng lenteng nabanggit ni Rapoport ay may kakayahang magbigay ng suri sa panitikan. Nasa kamay at kapasyahan ng mambabasa/manunuri kung ano ang gagamitin. Kung pipili tayo ng pinakamabisa, hindi ba’t pagsunod ito sa ideyal at normatibo? Sa ganoong gana, marapat nating balikan: sino at ano ba ang nagtatakda ng mga ito? Pasibo at sumusunod ba dapat tayo rito?

Sa personal, isa sa mga paborito kong konsepto ang deconstruction ni Derrida. Partikular ang diin niya sa kung paanong ang proseso ang deconstruction ay dapat maunawaan hindi bilang pagbabaliktad ng posisyon (ng superyor at imperyor) ngunit ang paglusaw mismo sa mga binaryo at hati. Sa paglalapat sa usapin, ang sabihing may iisang lenteng pinakamabisa sa pagsusuri ay pagsusog sa mga estrukturang dapat nating binabasag. Sa aking tanaw, hindi dapat pinagtatalunan kung anong lente ng suri ang higit sa isa, kung ano mahina at malakas. Hindi dapat pinagbubunggo-bunggo ang mga ito dahil ang bawat lente ng pagsusuri ay may angking kakanyahan na sa iba’t ibang espisipikong konteksto at pagkakataon ay magpapalitaw ng kani-kaniyang talas sa pagsusuri.

Ngunit sa aking pananaw, walang lamang o mas mabisa kumpara sa iba base sa mga naibigay na paraan ng pagsipat ni Rapaport. Marahil hindi lamang dapat nakukulong sa isang uri ng panukat o lente ang pagsipat sa isang panitikan dahil kung magbibigay tayo ng pinakamabisang panukat, may posibilidad na maging dominante ito at maaring malimitahan nito ang ibang aspeto o kakayahan na kayang ibigay o punahin ng ibang paraan ng pagsipat sa pagbasa dahil maaring ito lamang ang bigyang halaga o ayunan ng perspektiba ng mambabasa.

Sa pamamagitan ng Close Reading, mas binibigyang pansin nito ang mga elemento ng pagsulat na siyang nagbibibigay linang sa pagiging panitikan ng isang akda. Tunay ngang mahalaga ito, ngunit minsan din nating binasag sa nakaraang diskurso na walang tunay na pamantayan ang isang panitikan. Hindi natin ito maaring ikahon sa mga elementong basehan ng close reading kaya naman may mga mesaheng hindi mabibigyang linaw kung ito lamang ang gagamitin bilang pansipat ng isang litertura. Masyado rin itong teknikal, hindi sapat upang maipakita ang danas sa loob at labas ng tekstong dinadalumat. 

Sa kabilang banda, sa contextual analysis naman, bagaman naitatawid ang kontekstong sosyal, political, at cultural na pinag-uugatan ng panitikan at mas nabibigyang linaw ang danas ng may akda, naiiwan naman nito ang artisikong elemento ng panitikan. Hindi sapat upang tuluyang mangusap at ipadaloy ang hiwagang taglay ng panitikan sa mambabasa. 

Samantalang sa pag-analisa naman gamit ang Critical Approach, maaring magluwal ito ng iba’t ibang persperktiba. Hindi lahat ng naglalayong sumipat ay may pantay na kaalaman pagdating sa mga teorya o ideolohiya na kanilang gagamitin sa pansusuri ng mga literturang ito, magkaakroon ng pagkiling sa mga teorya, ideolohiya, at lenteng gagamitin base sa kung anong disiplina ang mas malapit sa danas ng mambabasa o sumisipat sa panitikan. 

At ang panghuli, sa pag-analisa gamit ang Social Criticism, bagaman nabibigyan nito ng direktang koneksyon ang tema ng panitikan sa tunay na danas ng lipunan, maari naman nitong nakawin ang laya ng mababasa sa malayang pagsipat sa panitikan dahil ito ay may iminumungkahi na agad na anggulo o gabay ng pagbasa sa teskto. 

Sa kabuuan, nais ko lang kilalanin ang tagalay nilang halaga. Sa madaling sabi, ang apat na ito ay maihahalintulad sa isang jigsaw puzzle – bawat isa sa kanila ay mahalaga at may gampaning pinupunan upang makita ang kabuuang mensahe at intensyong nais ipabatid ng literatura. Sa dami ng pagsipat na aking nagawa, naranasan ko ng sumulat na isa lang ang gamit na pansipat at batid kong hindi ito sapat. Kaya naman sa kritikal na pagsusuri, mas mainam na ang apat na ito ay laging magkasamang talakayin upang mas makapagbigay nang mahusay at mabusising pag-aaral sa panitikan, dahil kapag may naiwan na isa, lagi’t laging may butas o kakulangan na makikita. 

- Princess Lyka S. Manoto

Maaaring makita ang pagsuri sa isang panitikan sa ganitong analohiya sapagkat, gaya ng mga antas ng pagkakabuo ng isang organismo, ang mga inilatag ni Rapaport na kritikal at primaryang pamamaraan ay may kani-kaniyang bigat at halaga sa tunguhing masinsinang masuri ang panitikan. Sa isang organismo, hindi ito makararating sa kaniyang kaganapan kung wala ang mga atomo. Ganito rin ang kaso sa pagsusuri. Sa aking palagay, hindi makakamit ang tunay na pagkilatis ng isang panitikan kung hindi mabibigyang-pansin ang mga batayang elementong bumubuo rito at ganoon din naman kung makukulong lamang ang isa sa pagsuri nito kaugnay ang mga panlabas na salik. Dahil dito, hindi masasabi na mas matimbang ang isa, halimbawa ang masinsinang pagbasa kaysa sa kontekstuwal na porma nito, dahil ang lahat ng ito, mula sa dalawang unang nabanggit hanggang sa paglapat ng teorya at social criticism, ay nagluluwal ng iba't ibang ideya na kung pagsasamahin, paghahambingin, o pagbabanggain man ay maaaring magpaanak pa ng mga tema at bagong pagtingin na siya namang makatutulong sa pagdating sa isang makabuluhang pagbasa sa isang panitikan.

Sa aking palagay, walang iisang pinakamabisang paraan sa pagsusuri ng panitikan. Para sa akin, ang tumutukoy nito ay ang pangangailangan ng mambabasa o kritiko. Ukol sa contextual analysis, sinabi ni Rapoport, “it is based on the construction of contexts that may be highly selective and conveniently managed to yield the results for which the researcher is looking.” Sa tingin ko, ang ganitong palagay ay angkop sa lahat ng paraan ng pagsusuri na kanyang nabanggit. Gaano man kabusisi ang isang method ay may posibilidad pa rin itong magamit sa suhetibong paraan, para masagot ang anumang tanong o matugunan ang anumang layunin ng sinomang mambabasa. Bilang isang mag-aaral ng speech communication, napansin ko sa dami ng rhetorical analysis na aming nabasa at ginawa, parte na ng pagbabasa at pagbibigay kahulugan sa panitikan ang aspetong personalidad, mga paniniwala, at mga karanasan ng mambabasa. Kung sa pang araw-araw naman, mapapansing hindi bihirang suriin ng mga mambabasa ang isang panitikan ayon sa kanilang mga paniniwala o gustong paniwalaan. 

Bilang panitikan, umani ng samu’t-saring reaksyon, pagtanggap, at interpretasyon ang nakaraang SONA ni Marcos Jr. May kabi-kabilang protestang nagbibitbit ng panawagan para sa kapakanan ng mga kabataan, babae, manggagawa, IPs, at para sa hustisya sa kabila ng napakaraming kaso ng human rights violation. May mga tagasuportang tumungo rin ng lansangan upang ipahatid ang kanilang suporta para kay Marcos Jr. Sa kabilang dako, may mga pulis rin nakitang nagvivideoke sa lansangan kasabay ng mga nagpoprotesta. May mga mamamayan ring walang pakialam sa SONA sa palagay na hindi naman ito tungkol o para sa kanila. 

Sa kabuuan, matutukoy ang pinakamabisang paraan sa pagsusuri ng panitikan sa pagtukoy ng layunin o pangangailangan, sadya man ito o hindi. Malaking parte ng panitikan ang personalidad, mga paniniwala, at mga karanasan ng mambabasa. Sa pang araw-araw, aking nasaksihan lalo na sa ganitong klima sa politika, na ang nakikita ng mambabasa ay ang gusto niyang paniwalaan. Ang kanilang interpretasyon ay sumasalamin sa kanilang paniniwala at karanasan. Sa tingin ko, ito ay aspetong kailangang pahalagahan hindi lang sa paglikha ng panitikan, kundi pati na rin sa pagsusuri nito. 

Nabansagan akong Detective Conan ng taong minahal, pinagkatiwalaan, at nandurog ng buong pagkatao ko. Kaya niyo pa ba ang mala-MMK kong hugot? Hahaha. Ang bawat akda ay may kanya-kanyang talinhaga at tinatagong mas malalim na kahulugan. Nakasalalay sa mambabasa o tagasuri ang masinsinang pagbutingting sa nilalaman ng isang uri ng panitikan upang matiyak na lahat ng anggulo ay naisaalang-alang upang maibigay ang hatol o pinal na obserbasyon ng manunuri. Kung kaya’t payong kaibigan lamang, hindi lang sa panitikan dapat maging maselan at maingat sa pagsusuri, kundi pagdating na rin sa pag-ibig. Gaya ng panitikan, marami ring nakatagong sikreto at talinhaga sa bawat taong papasok sa buhay natin. Datapwat, lahat naman ng paraan sa pagsusuri na nailatag ni Rapaport ay mabisa hangga’t dumaan ito sa paulit-ulit at pabalik-balik na pagsusuri ng lahat ng anggulo upang lahat ng talinhaga ay matukoy. 

Ipagpatuloy natin ang pagiging Detective Conan hindi lamang sa pagsusuri sa larangan ng panitikan, kundi sa tunay na buhay din. 

Isa sa mga konseptong aming natalakay ang iyong Critical Discourse Analysis. Sa lapit na ito, mayroong ipinakilalang model si Michael Fairclough at ito ay: Textual Analysis > Discursive Practice > Social Practice. Ito ay isang modelong ipinakilala ni Fairclough upang maging gabay sa pagsusuri o pag-aaral ng mga akda. Ang unang hakbang na ginagawa ay ang Textual Analysis kung saan lubos na binibigyang-pansin ang mga teknikal at istruktural na aspeto ng akda. Pangalawa, titignan naman ang Discursive Practice kung saan nakapaloob dito kung saan at paano naipalaganap ang akda. Panghuli ay ang Social Practice kung saan tinitignan naman socio-cultural background ng naturang akda. 

Maiuugnay ko ang mga ito sa apat na lapit na ipinakilala ni Rapoport kaugnay ng pagsusuri ng panitikan. Batid ko pagkakatulad ng modelo ni Fairclough na textual analysis > discursive practice > social practice at ang apat na lapit ni Rapaport na “close reading”, “contextual analysis”, “critical approach” at “social criticism”. Ito ang aking naging oberbasyon hinggil dito:

Ang textual analysis ay maaaring maihahalintulad sa close reading. Ang dalawang ito ay parehong nakatuon sa sa teks lamang. Higit na binibigyang pansin nito ang teksto—ano ang mga ginamit na salita; paano binuo ang mga parirala at pangungusap; at maging ang organisasyon ng mga ito. Para sa akin, ang close reading na paraan ng panunuri ay medyo mababaw kung ikukumpara sa iba. Kung ihahambing sa modelo ni Fairclough, ito ay parang unang hakbang pa lamang sa pagsusuri. 

Samantala, ang discursive practice naman ay maaaring maiugnay sa contextual analysis ni Rapoport kung saan may pagtingin na panlabas na lente. Ibig sabihin, hindi na lamang ito nakabase sa mismong teksto kung hindi isinasaalang alang na nito ang konteksto. Mayroon na rin itong pagsukat ng bigat sa iba’t ibang isyung panlipunan, kultural man o kasaysayan.

Bilang panghuli, nais kong pagsamahin ang dalawang huling lapit na ipinakilala ni Rapoport—ang critical approach at social criticism. Ipinaliwanag ni Rapaport na sa critical approach ay mayroong paggamit ng teorya naaangkop sa pagsusuri, samantala, sa social criticism naman ay ang lapit na makikitaan na ng paglapat sa reyalidad. Ang dalawang nahuli ay maaari kong maiugnay sa huling hakbang na itinuturing ni Fairclough sa pagsusuri ng teksto—ang social practice. 

Matagal kong pinagnilayan ang timabang ng bawat nabanggit na paraan ng pagsusuri ng panitikan. Sa huli, ang tangi kong napagtanto ay, “Who are we to judge?” Katulad ng model ni Fairclough ang bawat isa ay mahalaga sa pag-aaral ng teksto. Hindi maaaring lumaktaw mula sa textual analysis papuntang social practice; hindi rin naman maaaring suriin ang teksto tungo agad sa social practice at hindi pinagdaanan ang textual analysis. Sa madaling sabi, ganito rin ang mga lapit sa pagsusuri ng mga panitikan. Ang lahat ay may kanya-kanyang esensya—pare-pareho itong mahalaga at mabisa. 

Maaari ko rin masabi na ang magiging bisa ng lapit ay nakadepende sa mga pagkakataon. Ito ang mga posibilidad na makakapagpapasiya sa bigat ng halaga nito bilang lapit: (1) sino ang nagsusuri; (2) ano ang panitikang sinusuri; (3) ano ang layunin ng pagsusuri; (4) sa paanong paraan ito gustong suriin ng mambabasa. Samakatuwid, ito ang mga salik na dapat isaalang-alang kaya who are we to judge kung ano ang pinakamabisang paraan ng pagsipat ng panitikan?