Οι αρχαιολόγοι πιστεύουν ότι το σημερινό μοναστήρι είναι ένα από τα πολλά σε μία μακρά σειρά μονών και εκκλησιών που υπάρχουν στη συγκεκριμένη τοποθεσία ήδη από την Ύστερη Αρχαιότητα με το σημερινό -και πιο πρόσφατο- να ανάγει την ίδρυσή του στο 1775.

Μαζί με το καμπαναριό, η εικόνα του Ταξιάρχη Μιχαήλ είναι από τα σημαντικότερα σήματα της μονής και ο λόγος που κάθε χρόνο πλήθος ξένων και Δωδεκανήσιων επισκεπτών συρρέουν στη μονή, μιας και ο Ταξιάρχης Μιχαήλ θεωρείται προστάτης των ναυτικών και των σφουγγαράδων που παραδοσιακά κατάγονταν από την περιοχή.

Για να απολαύσει κάποιος στο έπακρο τη μαγεία της δεν έχει παρά να φτάσει εκεί νωρίς το πρωί. Η σπηλιά έχει 35 μέτρα ύψος, 40 μέτρα πλάτος και 75 μέτρα μήκος. H πρόσβαση στο σπήλαιο μπορεί να γίνει μόνο με βάρκα ή μικρό φουσκωτό και μόνο σε ευνοϊκές καιρικές συνθήκες, αφού η είσοδος της Γαλάζιας Σπηλιάς βρίσκεται μόλις ένα μέτρο πάνω από το νερό.

Τα νερά είναι μπλε ηλεκτρίκ, ένα φαινόμενο που δημιουργείται από την αντανάκλαση του ήλιου στο εσωτερικό της σπηλιάς. Ακόμα, έχει σπάνια γεωλογικά φαινόμενα, υπέροχους, λευκούς σταλαγμίτες που κρέμονται από την οροφή. Όταν το φως του ήλιου πέφτει πάνω τους τούς χαρίζει μοναδικούς, παιχνιδιάρικους χρωματισμούς που συναρπάζουν.

Στη Γαλάζια Σπηλιά φωλιάζουν τακτικά φώκιες μονάχους-μονάχους, αυτός είναι άλλωστε ο λόγος που το σπήλαιο αποκαλείται και Φώκιαλη.

Η θαλάσσια χελώνα απαντά στον Ατλαντικό, τον Ειρηνικό και τον Ινδικό Ωκεανό, καθώς επίσης και στη Μεσόγειο Θάλασσα.

Η χελώνα Caretta περνάει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της στη θάλασσα και σε εκβολές ποταμών, με τα θηλυκά να βγαίνουν για λίγο στην ξηρά για να γεννήσουν τα αυγά. Έχει χαμηλό ρυθμό αναπαραγωγής. Τα θηλυκά γεννούν στα μέσα του Μαϊου και του Ιουνίου κατά μέσο όρο τέσσερις ομάδες αυγών και στη συνέχεια μένουν ανενεργές και δεν ξανά-ωοτοκούν για δύο έως τρία έτη.

Η χελώνα αυτού του είδους έχει διάρκεια ζωής 47-67 χρόνια. Είναι παμφάγο ζώο και τρέφεται κυρίως με ασπόνδυλα του βένθους. Τα μεγάλα και ισχυρά σαγόνια της χρησιμεύουν ως ένα αποτελεσματικό εργαλείο για να κομματιάσει το θήραμά της. Μόλις οι χελώνες ενηλικιωθούν, το μεγάλο μέγεθός τους προσφέρει προστασία από τους περισσότερους θηρευτές, με εξαίρεση ορισμένους καρχαρίες.

Οι γκρι πεταλούδες κοιμούνται στις σκιερές πλευρές των κορμών των δέντρων ή γύρω από τις ρίζες. Το θέαμα της αποικίας των πεταλούδων είναι από μόνο του μαγευτικό, αλλά αν οι πεταλούδες είναι ξύπνιες σχηματίζουν ένα σύννεφο το οποίο είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακό, δεδομένου ότι αποκαλύπτει το πορτοκαλί χρώμα των φτερών τους.

ή με ελάφια στη Μεσόγειο και ιπποπόταμους στην Κύπρο».

Οι επιστήμονες έχουν δώσει διάφορες εξηγήσεις για το μικρό μέγεθος του ελέφαντα. Το αρχικά μεγαλόσωμο ζώο δεν έβρισκε εύκολα τροφή σε ένα νησί, όπως η Τήλος, και έτσι συρρικνώθηκε ο σωματότυπός του. Επίσης, δεν είχε εχθρούς άλλα μεγάλα σαρκοφάγα ζώα και δεν γινόταν ανανέωση του γενετικού του υλικού. Ως εκ τούτου, ο ελέφαντας της Τήλου μετατράπηκε σταδιακά σε ένα είδος νάνου. Αυτό, βέβαια, χρειάστηκε πολλές χιλιάδες χρόνια.

 Για το λόγο αυτό αποφασίστηκε να χτιστεί στη σπηλιά μια εκκλησία όπως και έγινε λίγα χρόνια αργότερα. Ανεβαίνοντας ο επισκέπτης 130 σκαλοπάτια φτάνει στην ιερή σπηλιά και αντικρίζει το αξιόλογο ξυλόγλυπτο τέμπλο του 1725 μ.Χ. και την εικόνα της Παναγίας.

Το Μουσείο περιλαμβάνει επίσης εικόνες και πρότυπα άλλων ελληνικών ηφαιστείων καθώς και θέματα του ηφαιστειακού τόξου του Αιγαίου.

Ο επισκέπτης ενημερώνεται για τη δομή των λιθοσφαιρικών πλακών του πλανήτη και την ηφαιστειακή δράση της ευρύτερης περιοχής. Η σύγχρονη ψηφιακή τεχνολογία επιτρέπει την κατασκευή εντυπωσιακών και διδακτικών εικόνων για το Μουσείο, με τρισδιάστατες κινούμενες απεικονίσεις.

Το Μουσείο βρίσκεται στα Νικιά, σε προνομιούχα θέση πάνω στα χείλη της καλδέρας, απ’ όπου προσφέρεται πανοραμική άποψη του εσωτερικού της καλδέρας και του ηφαιστείου.

Το νησί αποτελεί ουσιαστικά μέρος του ηφαιστειακού τόξου της νότιας Ελλάδας στο οποίο οι πρώτες υποθαλάσσιες εκρήξεις έλαβαν χώρα πριν 150.000 χρόνια με την κύρια δραστηριότητα να εντοπίζεται περίπου 30.000 χρόνια πριν.

Επίσης, θεωρείται ότι και ο Απόστολος Παύλος δίδαξε κάτω από το δέντρο αυτό.

Εκεί με τη βοήθεια του μαθητή του Πρόχορου, ο Ιωάννης έγραψε καθ΄ υπαγόρευση του Θεού το θεόπνευστο βιβλίο "Αποκάλυψη".

Είναι ένα από τα πιο ρομαντικά τοπία του νησιού, με το εξωκκλήσι χτισμένο σε έναν βράχο,

Κατά την ελληνική μυθολογία, ο Αλθαιμένης ήταν πρωτότοκος γιος του Κατρέα, γιου του Μίνωα του βασιλιά της Κρήτης. Ο Κατρέας είχε λάβει χρησμό που τον πληροφορούσε ότι θα τον σκότωνε κάποιο παιδί του, χρησμό που έτυχε να μάθει και ο Αλθαιμένης. Για αυτό το λόγο, ο Αλθαιμένης έφυγε από την Κρήτη και έπλευσε προς τη Ρόδο, όπου ίδρυσε την Κρητηνία (Νέα Κρήτη) και έχτισε στο βουνό Αττάβυρο, το ναό του Ατταβύριου Διός, ερείπια του οποίου σώζονται μέχρι σήμερα.

Μετά από χρόνια, και όταν ο Κατρέας γέρος πια, ήθελε να αφήσει τον θρόνο του στον πρωτότοκο γιο του, ταξίδεψε στη Ρόδο για να τον ενημερώσει. Εκεί, ο Αλθαιμένης και οι υπόλοιποι χωρικοί, πέρασαν τον Κατρέα και το πλοίο του για πειρατές, και μόλις αποβιβάστηκαν του επιτέθηκαν, με τον Αλθαιμένη να ρίχνει το ακόντιό του στον πατέρα του και σκοτώνοντάς τον να ολοκληρώνει τον χρησμό.

Στο Πρασονήσι, στη διάρκεια του καλοκαιριού, μια στενή λωρίδα προσχώσεως άμμου (με μήκος 500 μέτρα) ενώνει το νησί με τη Ρόδο και χωρίζει το Καρπάθιο πέλαγος στα δύο. Κατά τη διάρκεια του χειμώνα το μονοπάτι της άμμου καλύπτεται από τις παλίρροιες και η προσέγγιση του με τα πόδια ή με αυτοκίνητο είναι αδύνατη.

Ο υπάρχων αερολιμένας Καστελλορίζου ξεκίνησε να λειτουργεί το 1986 ως εσωτερικών πτήσεων.

Ο αερολιμένας διαθέτει έναν μικρό αεροσταθμό εμβαδού 150 τ.μ. και ο χώρος στάθμευσης αεροσκαφών μπορεί να εξυπηρετήσει ένα αεροσκάφος τύπου Dash-8 και 3 ελαφριά αεροσκάφη γενικής αεροπορίας.

Από το 1927 έως το 1961, έζησε εκεί και κάθε μέρα ύψωνε την ελληνική σημαία, για να πει σ’ όλους, πως ο τόπος αυτός που πατούσε, ήταν Ελλάδα. Στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, πήγε στο Καστελόριζο και εκεί έδρασε με τις αποστολές στρατευμάτων για τη Μέση Ανατολή, κρύβοντας και φυγαδεύοντας αξιωματικούς και στρατιώτες. Τότε, όλοι σχεδόν οι Κάτοικοι του Καστελόριζου, είχαν φύγει για τα γύρω νησιά, την Κύπρο, την Αίγυπτο.

Παρακάτω παρατίθενται λίγα λόγια απ’ την ίδια:

“Τα ξερονήσια του Καστελλόριζου και της Ρω τ’ αγαπώ. Έμεινα μόνη μου το 1943 στο Καστελόριζο με την τυφλή μου μάνα, όταν έφευγαν όλοι οι κάτοικοι του νησιού στη Μέση Ανατολή και στην Κύπρο. Με την ελληνική σημαία υψωμένη και την αγάπη για την Ελλάδα βαθιά ριζωμένη μέσα μου πέρασα όλες τις κακουχίες. [...] Βέβαια η ζωή στη Ρω δεν είναι και τόσο ευχάριστη, αλλά νιώθεις πιο πολύ την Ελλάδα, χαμένος όπως είσαι στο πέλαγος, λίγες εκατοντάδες μέτρα από τις τουρκικές ακτές.

Την Ελληνική Σημαία θέλω να μου τη βάλουν μαζί μου στον Τάφο.”

Ο Λουκάς Σαντραπέ ήθελε να κρατήσει τη γενέτειρά του, το Καστελλόριζο, ένα ζωντανό και δυναμικό κύτταρο του Ελληνισμού. Φιλοδοξώντας να παρέχεται μόρφωση υψηλού επιπέδου, δημιούργησε τη Σαντραπεία Αστική Σχολή, στα πρότυπα της ιδεολογίας του αλληλοδιδακτικού τρόπου διδασκαλίας, με ψηλοτάβανες αίθουσες και ψηλά τοποθετημένα παράθυρα, ενώ οι δάσκαλοί του προέρχονταν τόσο από το νησί, όσο και από την Αθήνα, τη Ρόδο, τη Σμύρνη και την Κωνσταντινούπολη.

Το σχολείο έχει φιλοξενήσει και συνεχίζει να φιλοξενεί γενιές μαθητών. Είναι το σημαντικότερο εκπαιδευτικό ίδρυμα του Καστελλορίζου και βρίσκεται δίπλα στον Μητροπολιτικό Ναό των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, με τον οποίο συνδέεται με μία μοναδικής τέχνης βοτσαλωτή ασπρόμαυρη αυλή.

Η μονή του Αϊ Γιάννη του Αλάρκα βρίσκεται σε εύφορη κοιλάδα και παλιά την φρόντιζαν οι γεωργοί και οι κτηνοτρόφοι της περιοχής.

Η παράδοση πάντως έχει συνδέσει το μοναστήρι και με τους σφουγγαράδες του νησιού, που θεωρούσαν τον Άγιο προστάτη τους όταν βουτούσαν στις γύρω θάλασσες, ενώ οι δεσποτικές εικόνες του είναι δωρεές ανθρώπων που ασχολήθηκαν με την σπογγαλιεία. Στις δεσποτικές εικόνες του καθολικού ναού του μοναστηριού που είναι αφιερωμένος στην Αποτομή της Κεφαλής του Ιωάννου του Προδρόμου και πανηγυρίζει στις 29 Αυγούστου, αναγράφονται τα ονόματα του «εκκινητή», εφοπλιστή δηλαδή της σπογγαλιευτικής μηχανής, Μιχαήλ Σάββα όπως και του πρώτου μηχανικού σπογγαλιευτικής μηχανής της Χάλκης, του Ανάργυρου Βαρδαβά.

Η ιερή εικόνα της Παναγίας σε αυτήν την εκκλησία, που φημίζεται ότι έχει θαυματουργές δυνάμεις, απεικονίζει τη Μαρία να κρατά τον Ιησού σταυρωμένο. Η μοναδικότητα της ιδέας και η δεξιοτεχνία της απόδοσης καθιστούν αυτήν την εικόνα μια από τις πιο φωτεινές στιγμές της αγιογραφίας.