พระกีสาโคตมีเถรี หรือ พระกีสาโคตมี (กิสา-, กีสา-) เกิดในวรรณะแพศย์ มีชื่อเดิมว่า "โคตมี" แต่เพราะมีร่างกายผ่ายผอมหลายคนจึงตั้งชื่อให้ใหม่ว่า "กสาโคตมี" แปลว่า "นางโคตมีผอม" ในชั้นเดิมนั้นเคยมีอดีตเป็นถึงธิดาของมหาเศรษฐีแห่งเมืองสาวัตถี แต่ต่อมาเกิดประสบวิกฤตการณ์บางอย่างทำให้กลายมาเป็นคนจน อย่างไรก็ตามท่านยังถือว่ามีบุญอยู่มาก เพราะท่านได้แต่งงานกับบุตรของมหาเศรษฐีอีกคนหนึ่ง สุดท้ายหลังการเสียชีวิตของบุตรของท่าน ทำให้ท่านมีความเศร้าโศกเสียใจมากจนมาได้พบพระพุทธเจ้าและทรงใช้อุบายแก้ความทุกข์ใจของท่านจนเกิดความเลื่อมใสในพระพุทธศาสนา^[2]

พระกีสาโคตมีเถรี (ซ้าย) และพระสิงคาลมาตาเถรี

                                    พระนาคเสนเป็นพระสาวกของพระพุทธเจ้าในยุคหลัง ซึ่งมีชีวิตอยู่ในราวพุทธศตวรรษที่ 6 (ประมาณ พ.ศ. 500 เศษ) ท่านเป็นบุตรของพราหมณ์ชื่อ “โสณุตตระ” โดยอาศัยอยู่ที่หมู่บ้าน เชิงเขาหิมาลัย พระนาคเสนเป็นผู้ใฝ่ศึกษาอยู่ตลอดเวลาจนทำให้ท่านเรียนจบไตรเพทตั้งแต่อายุยังน้อย สาเหตุที่ท่านออกบวชในพระพุทธศาสนาก็เพราะเสื่อมใสในพระโรหณเถระ และต้องการเรียน “ศิลปะที่สูงสุด”

                                    พระเถระรูปหนึ่งชื่อ “โรหณเถระ” ได้ไปบิณฑบาตที่บ้านของโสณุตตระพราหมณ์เป็นเวลา 7 ปี 10 เดือน ไม่ได้รับการยกมือไหว้ การกราบไหว้ และสามีจิกรรม อย่างอื่น ได้แต่คำพูดที่ไม่ไพเราะและถูกตะเพิดไล่จากคนในบ้าน วันหนึ่งขณะที่พราหมณ์โสณุตตระไปทำธุระนอกบ้าน ได้เดินสวนทางกับพระโรหณเถระ จึงถามว่า สมณะ วันนี้ท่านได้อะไรบ้างไหม พระเถรจึงตอบว่า “วันนี้อาตมาได้” เมื่อพราหมณ์ได้ยินดังนั้น  จึงได้กลับไปบ้านต่อว่านางพราหมณีผู้เป็นภรรยาด้วยความโกรธที่ให้อาหารแก่สมณะ นางพราหมณีปฎิเสธว่า นางมิได้ให้ข้าวแม้แต่ทัพพีเดียวแก่สมณะนั้น วันรุ่งขึ้นพราหมณ์โสณุตตระได้ไปนั่งคอยเพื่อต่อว่าพระเถระว่าพูดโกหกเพราะไม่มีใครให้อะไร แต่สมณะบอกว่าได้ของจากบ้านนี้ พระเถระกล่าวว่า “พราหมณ์ อาตมามาบิณฑบาตที่บ้านของท่านเป็นเวลา 7 ปีกว่า ไม่เคยได้แม้กระทั่งการไหว้ การกราบ ละสามีจิกรรมอย่างอื่น ได้แต่คำพูดที่ไม่ไพเราะ แต่เมื่อวานนี้ภรรยาของท่านกล่าวกับอาตมาด้วยถ้อยคำไพเราะว่า นิมนต์โปรดข้างหน้าเถิดเจ้าข้า อาตมาหมายเอาคำพูดนี้ จึงบอกท่านว่าอาตมาได้” พราหมณืได้ยินคำนี้จึงเกิดความเลื่อมใสว่า พระสมณะศากยบุตรนี้ช่างดีแท้เพียงได้ฟังคำพูดอันไพเราะแค่นี้ก็ให้ความสำคัญ จึงได้นิมนต์ท่านขึ้นไปฉันภัตตาหารที่บ้านของตน และนิมนต์ท่านไปรับภัตตาหารเป็นประจำ สองสามีภรรยาเมื่อได้เห็นพระเถระเคลื่อนไหวอริยบถด้วยความสงบสำรวมก็ยิ่งเพิ่มความเลื่อมใสเป็นทวีคูณ

                        วันหนึ่งท่านทราบว่า “นาคเสนกุมาร” มีความรู้สึกเบื่อหน่ายต่อการเรียนพระเวทและศิลปะวิทยาการทั้งหลายว่าหาแก่นสารมิได้ จึงเข้าไปสนทนาด้วย นาคเสนกุมารถามท่านว่าท่านรู้ศิลปะหรือไม่ พระเถระว่ารู้ และรู้ “ศิลปะที่สูงสุด” นาคเสนกุมารจึงขอเรียนศิลปะที่สูงสุดด้วย พระเถระกล่าวว่าท่านจะสอนให้เฉพาะผู้ที่ถือเพศบรรพชิตเหมือนท่านเท่านั้น นาคเสนกุมารจึงขออนุญาตบิดามารดาบวชเป็นศิษย์ของพระเถระ เมือนาคเสนกุมารบวชเป็นสามเณรแล้ว พระโรหณะผู้เป็นอุปัชฌาย์เห็นว่าสามเณรนาคเสนเป็นผู้มีปัญญาอันเฉียบแหลมสมควรจะให้ศึกษาปรมัติถกรรมที่ลึกซึ้งก่อน จึงให้เรียนพระอภิธรรม 7 คัมภีร์ สามเณรนาคเสนได้ฟังพระโรหณะสาธยายอภิธรรมเพียงครั้งเดียวก็สามารถจดจำได้หมด

                        ต่อมาเมื่อสามเณรนาคเสนมีอายุครบ 20 ปีบริบูรณ์ จึงได้อุปสมบทป็นพระภิกษุโดยมีพระโรหณะเป็นพระอุปัชฌาย์ วันรุ่งขึ้นเมื่อพระนาคเสนเดินตามหลังพระอุปัชฌาย์ออกบิณฑบาต ก็คิดในใจว่าพระอุปัชฌาย์ของเราเป็นคนโง่เขลา รู้แต่พระอภิธรรมอย่างเดียว ไม่รู้พระพุทธวาจนะอื่นเลย จึงให้เราเรียนอภิธรรมก่อน พระโรหณะรู้ความคิดของพระนาคเสน จึงบอกว่าความคิดของพระนาคเสนเช่นนั้นไม่สมควรทั้งแต่ตัวท่านและพระนาคเสน พระนาคเสนนึกอัศจรรย์ใจว่าพระอุปัชฌาย์รู้ความคิดในใจของตนได้อย่างไร จึงคิดว่าพระอุปัชฌาย์มีปัญญาควรจะขอขมาใหท่านงดโทษตน จึงกล่าวขอขมาโทษกับพระอุปัชฌาย์ พระโรหณะจึงบอกว่าแค่ขอขมาเท่านั้นไม่พอ ถ้าพระนาคเสนทำให้พระยามิลินท์ กษัตริย์แห่งเมืองสาคลนครเลื่อมใสได้เมื่อใดท่านจึงจะงดโทษได้เมื่อนั้น แล้วพระโรหณะที่ส่งพระนาคเสนไปจำพรรษากับพระอัสสคุตเถระที่วัตตนิยเสนาสนะวิหารวันหนึ่งพระนาคเสนได้ติดตามพระเถระไปฉันอาหารที่บ้านอุบาสิกาคนหนึ่ง หลังจากฉันเสร็จ พระเถระได้ให้พระนาคเสนกล่าวอนุโมทนากถา ในขณะที่กล่าวอนุโมทนากถาอยู่นั่น อุบาสิกาฟังไปด้วยพิจารณาตามไปด้วยจนได้บรรลุโสดาบัน และตัวพระนาคเสนก็ได้บรรลุเป็นพระโสดาบันด้วย หลังจากนั้นพระนาคเสนถูกส่งไปเรียนพุทธวัจจนะกับพระธรรมรักขิตที่อโศการามนั้น มีพระเถระจากเกาะสิงหล ประเทศศรีลังกา รูปหนึ่งนามว่า “ติสสทัตตะ” ในตอนแรกพระนาคเสนถือตัวว่าเกิดในตระกูลพราหมณ์จึงไม่ประสงค์จะเรียนร่วมกับ “มิลักขะ” จึงถูกพระธรรมลักขิตตักเตือน พระนาคเสนจึงได้ขอขมาพระติสสทัตตะ และในที่สุดทั้งสองท่านก็เรียนพุทธวัจจนะจากพระธรรมรักขิตร่วมกัน จนเป็นผู้แตกฉานในพระไตรปิฏกในเวลาอันสั้น

                        พระธรรมรักขิตเถระเห็นว่าพระนาคเสนแม้จะมีสติปัญญาดี มีความเชี่ยวชาญพระพุทธพจน์เป็นเลิศก็จริง แต่ยังคงเป็นปุถุชนผู้มีกิเลศหนาอยู่ จึกล่าวอุปมาให้พระนาคเสนฟังว่า “ธรรมดาคนเลี้ยงโค” ได้แต่รับจ้างเลี้ยงโคและรีดนมโคขาย มิได้ลิ่มรสนมโคฉันใด  บุคคลที่เป็นปุถุชน แม้จะเชี่ยวชาญพระไตรปิฎก แต่มิได้ลิ่มรสแห่งมรรคผลอันสมควรแก่สมณะก็ฉันนั้น” พระนาคเสนได้ฟังเช่นนั้นก็เข้าใจ จึงตั้ใจเจริญสมถะและวิปัสสนากรรมฐาน จนสำเร็จพระอรหันต์พร้อมทั้งปฎิสัมภิทาญาณ ในช่วงเวลานั้น มีกษัตริย์เชื้อสายกรีกพระองค์หนึ่งมีพระนามว่า “เมนันเดอร์” หรือที่ภาษาบาลีเรียกว่า “พระยามิลินท์” ได้อวดอ้างว่าเป็นผุ้รู้ศาสนาและปรัชญามากกว่าใครและท้าโต้วาทะกับสมณะพราหม์และประชาชนทั่วไป เมื่อไม่มีใครมาโต้ด้วย ก็คิดว่าโลกนี้มีแต่คนโง่ พระสงฆ์ทั้งหลายเห็นว่าพระยามิลินท์กำลังมิจฉาทิฐิอย่างมาก จึงได้ขอร้องให้พระนาคเสนไปแก้ความเห็นผิดของพระยามิลินท์ พระนาคเสนจึงได้ไปโต้วาทะและแสดงหลักแห่งพระพุทะศาสนาให้พระยามิลินท์เข้าใจ และสละความเห็นผิดยอมรับนับถือพระพุทธศาสนาในที่สุด

 

            2.1 เป็นผู้ใฝ่รู้อย่างยิ่ง

                        คุณธรรมข้อนี้เรียกว่า “ธัมมกามตา” คือ มีฉันทะใคร่รู้ใคร่ศึกษา ด้วยความใฝ่รู้นี้เองทำให้พระนาคเสนเรียนจบไตรเพทตั้งแต่อายุยังน้อย และเมื่อบวชแล้วก็ได้ศึกษาอภิธรรมในสำนักพระอัสสคุต จนเชี่ยวชาญในพระอภิธรรม ทั้งยังศึกษาพุทธวัจจะ (พระไตรปิฎก) ในสำนักของพระธรรมรักขิต โดยใช้เวลาไม่นานก็เรียนจบพระไตรปิฎกซึ่งความสำเร็จทั้งหมดนี้เป็นผลสืบเนื่องมาจากความเป็นผูใฝ่รู้นั้นเอง

            2.2 ยอมรับผิดและแก้ไขตนเอง

                        เป็นธรรมดาของผู้ที่มีความรู้มากหรือเป็นพหูสูต มักจะมีความเชื่อมั่นในตัวเองสูง จนบางครั้งเลยขอบเขตกลายเป็นทิฐิมานะ ดูหมิ่นดูแคลนคนอื่น ซึ่งพระนาคเสนก็เป็นเช่นนั้นในบางครั้ง แต่เมื่อรู้สึกตัวว่าผิด ก็พร้อมที่จะรับผิดและพยายามแก้ไข ซึ่งคุณธรรมข้อนี้ควรที่จะเอาเป็นแบบอย่างเป็นอย่างยิ่ง

            2.3 เป็นผู้มีปฎิภาณอย่างยอดเยี่ยม

                        พระนาคเสนเด่นมากในข้อนี้ เพราะมิลินทปัญหา เป็นบันทึกปฏิภาณอันเฉียบคมของท่านไว้มากมาย ดังเมื่อพระยามิลินท์ถามว่า “พระพุทธเจ้ามีองค์จริงหรือไม่” พระนาคเสนตอบว่า “มี” เมื่อถูกซักว่า “ท่านเกิดไม่ทันไม่เคยเห็นพระพุทธเจ้า ท่านรู้ได้อย่างไรว่าพระพุทธเจ้ามีจริง” พระนาคเสนใช้ปฎิภาณตอบว่า “มหาบพิตร ท่านคงไม่ปฎิเสธใช่ไหมว่ากษัตริย์ต้นวงศ์ของโยมมีจริงๆ” พระนาคเสนคิดว่า “ มหาบพิตรเกิดไม่ทัน ไม่เคยเห็น มหาบพิตรรู้ได้อย่างไรว่ากัตริย์ต้นวงศ์ของพระองค์มีจริง”

            2.4 เป็นนักสอนธรรมที่มีเทคนิคการสอนดีเยี่ยม

                        นอกจากใช้ปฏิภาณโต้ตอบแล้ว พระนาคเสนยังมีวิธีการสอนที่ดีเยี่ยมอีกประการหนึ่ง คือ ใช้การเปรียบเทียบ เพราะแม้เรื่องที่พูดที่สอนนั้นจะละเอียดลึกซึ้ง เช่น นิพพาน การเกิด การตาย แต่ท่านก็สามารถอธิบายให้คนฟังเข้าใจได้ โดยยกอุปมาอุปมัยมาเปรียบเทียบให้เป็นรูปธรรม เช่น กรณีนาย ก ทำบาปกรรมไว้ในชาติก่อน เมื่อนาย ข ตายไปแล้วมาเกิดเป็นนาย ข  นาย ข ก็ได้รับผลกรรมที่นาย ก ทำไว้ ซึ่งตามสายตาของคนทั่วไปไม่น่าจะถูกต้อง เพราะนาย ข ไม่น่าจะต้องมารับผิดชอบต่อการกระทำที่ตนมิได้กระทำ  แต่พระนาคเสนได้อธิบายเปรียบเทียบว่า มีคนๆหนึ่งขโมยมะม่วงไปผลหนึ่ง เมื่อถูกเจ้าของจับได้เขาก็เถียงว่า เขามิได้ขโมยมะม่วงของเจ้าของสวน เพราะผลมะม่วงที่เขาเอาไปเป็นคนละผลกับผล (เมล็ด)  ที่เจ้าของสวนมะม่วงปลูกไว้ คำแก้ตัวนี้ย่อมฟังไม่ขึ้นฉันใด ในเรื่องนาย ก กับนาย ข ก็ฉันนั้น

    ตั้งแต่นั้นมา ท่านมีความเลื่อมใสและเคารพนับถือในพระองค์มาก ในคราวที่พระมหาบุรุษเสด็จออกทรงผนวชและทรงบำเพ็ญทุกกรกิริยาอยู่ ท่านได้ทราบข่าวคราวจึงพร้อมกับพราหมณ์อีก ๔ คนซึ่งมีโกณฑัญญะเป็นหัวหน้า พากันออกบวชเป็นฤาษีตามเสด็จ คอยอุปัฏฐากพระองค์ทุกเช้าค่ำ ตลอดเวลาที่ที่ทรงบำเพ็ญทุกกรกิริยานานถึง ๖ ปี แต่พระองค์ไม่สามารถบรรลุธรรมพิเศษได้ จึง ทำให้พระองค์ทรงทราบว่ามิใช่หนทางแห่งการตรัสรู้เป็นแน่แท้ จึงทรงเลิกการบำเพ็ญทุกกรกิริยานั้นเสีย พระองค์ตั้งพระทัยว่า จะบำเพ็ญเพียรสืบไป 

    แต่ปัญจวัคคีย์ทั้ง ๕ คน มีความเข้าใจว่าพระองค์ทรงคลายจากความเพียรเวียนมาเป็นคนมักมากใน กามคุณเสียแล้ว จึงคิดว่าพระองค์คงจะไม่ได้บรรลุธรรมพิเศษอันใดอันหนึ่งแน่นอน จึงพร้อมกันละทิ้งพระองค์ไปอยู่ที่ป่า อิสิปตนมฤคทายวัน แขวงเมืองพาราณสี 

    เมื่อพระองค์ทรงบำเพียรทางใจได้ตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว พระองค์ จึงเสด็จไปยังป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ทรงแสดงปฐมเทศนา ชื่อว่า ธัมมจักกัปปวัตนสูตร โปรดปัญจวัคคีย์ทั้ง ๕ คน และได้ แสดงปกิณณกเทศนา เมื่อครบวาระที่ ๔ พระอัสสชิก็ได้ดวงตาเห็นธรรม

     พระอัสสชิเถระ ได้บรรพชาอุปสมบทด้วยวิธีเอหิภิกขุอุปสัมปทา ต่อมาได้ฟังพระธรรมเทศนาชื่อว่า อานัตตลักขณสูตร จึงบรรลุเป็นพระอรหันต์

     ในคราวที่พระบรมศาสดาทรงส่งสาวกออกไปประกาศพระศาสนา ท่านก็เป็นคนหนึ่งในจำนวนนั้นที่ช่วยประกาศพระศาสนาที่สำคัญเช่นกัน ท่านเป็นผู้ที่มีปัญญาเฉลียวฉลาด รู้จักประมาณตน ไม่ชอบโอ้อวด หรือมีความเย่อหยิ่ง ตลอดถึงกิริยามารยาทเรียบร้อยน่าเลื่อมใส 

    เมื่อพระบรมศาสดาประทับอยู่ ณ พระเวฬุวันวิหาร ในกรุงราชคฤห์ อุปติสสปริพาชกเดินทางมาจากสำนักของสัญชัยปริพาชก ได้พบท่านเข้าระหว่างทาง จึงเกิดความเลื่อมใสในจริยาวัตรของท่าน จึงขอให้ท่านแสดงธรรมให้ฟัง ท่านตอบว่า "ผู้มีอายุ เราเป็นคนใหม่บวชไม่นาน เพิ่งเข้ามายังพระธรรมวินัยนี้ ไม่อาจจะแสดงธรรมแก่ท่านโดยพิสดาร เราจักกล่าวแก่ท่านโดยย่อ พอรู้ความ " แล้วก็ได้แสดงธรรมแก่อุปติสสปริพาชกพอได้ความว่า "ธรรมเหล่าใดเกิกแต่เหตุ พระตถาคตทรงแสดงเหตุของ ธรรมนั้นและความดับของธรรมนั้น พระศาสดาทรงสั่งสอนอย่างนี้"

     อุปติสสปริพาชก ได้ฟังเช่นนั้นจึงได้ดวงตาเห็นธรรม ท่านได้ชักนำไปเฝ้าพระบรมศาสดา ปรากฏว่าในกาลต่อมาอุปติสสปริพาชกได้บรรพชา อุปสมบทในพระพุทธศาสนา มีนามว่า "พระสารีบุตร" เป็นพระอัครสาวกเบื้องขวา ซึ่งจะเห็นได้ว่าพระอัสสชิเถระได้ศิษย์ ที่มีความสำคัญองค์หนึ่ง 

ท่านดำรงอายุสังขารพอสมควรแก่กาลแล้วก็ดับขันธปรินิพพาน

   

ศิลาจารึก เป็นวรรณกรรมชนิดลายลักษณ์อักษรอย่างหนึ่ง อาศัยการบันทึกบนเนื้อศิลา ทั้งชนิด

เป็นแผ่น หรือเป็นแท่ง โดยใช้โลหะแหลมขูดเนื้อศิลาให้เป็นตัวอักษร เรียกว่า จาร หรือ การจารึก 

ศิลาจารึกมีคุณค่าในเชิงบันทึกทางประวัติศาสตร์ ผู้จารึกหรือผู้สั่งให้มีการจารึกมักจะเป็นผู้มีอ านาจ 

มิใช่บุคคลทั่วไป เนื้อหาที่จารึกมีความหลากหลายตามความประสงค์ของผู้จารึก เช่น บันทึก

เหตุการณ์ บันทึกเรื่องราวในศาสนา บันทึกต ารับต าราการแพทย์และวรรณคดี เป็นต้น 

2. พงศาวดาร 

พงศาวดาร เป็นคำรวมระหว่าง พงศ กับ อวตาร มีหมายความว่า การอวตารของเผ่าพันธุ์ บางแห่ง

เขียนว่า พระราชพงศาวดาร ซึ่งมีหมายความถึง การอวตารของเทพเจ้า (พระนารายณ์) ในศาสนา

ฮินดู ดังนั้น พงศาวดารจึงเป็นเรื่องราวที่บันทึกเหตุการณ์พระมหากษัตริย์ผู้เป็นประมุขของ

ประเทศนั้น หรือพระราชกรณียกิจของพระมหากษัตริย์ที่เกี่ยวกับประเทศหรือศาสนาเป็นส่วน

ใหญ่ 

 

 

 

 

    

 สมุดข่อย หรือมีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า สมุดไทย คือสมุดที่บันทึกข้อมูลความรู้ต่าง ๆ 

ข้อมูลที่ถูกบันทึกไว้ในสมุดข่อยมีทั้ง ประวัติศาสตร์ วรรณคดี ต ารายา โหราศาสตร์ 

และเรื่องราวทางพระพุทธศาสนา เช่น พระอภิธรรม ๗ คัมภีร์ย่อ เป็นต้น ศาสตร์ทั้งหลาย

เหล่านี้นับเป็นข้อมูลทางวิชาการขั้นปฐมภูมิที่สามารถอ้างอิง และสอบสวนเรื่องราวของ

บรรพชนได้อย่างชัดเจน 

 

4.คัมภีร์ใบลาน 

  คัมภีร์ใบลานที่ได้รับการอนุรักษ์มักมีอายุไม่ต่ำกว่าร้อยปี เป็นเอกสารโบราณที่มีอายุน้อยกว่าศิลาจารึกแต่มากกว่าหนังสือสมุดไทยหรือสมุดข่อย อักษรภาษาที่พบในคัมภีร์ใบลานจึงเป็นอักษรภาษาโบราณอ่านค่อนข้างยาก ต้องอาศัยผู้เชี่ยวชาญด้านภาษาโบราณมาช่วยแปล อักษรภาษาที่พบได้แก่ อักษรไทย ภาษาไทย อักษรขอม ภาษาบาลี/ไทย อักษรธรรมอีสาน ภาษาบาลี/ไทย เป็นต้น 
 
5. จดหมายเหตุ    


ตั้งแต่ครั้งอดีต พระมหากษัตริย์ไทย ทรงโปรดเกล้าฯให้มีธรรมเนียมการจดบันทึกเหตุการณ์ส าคัญของบ้านเมือง วิถีชีวิต ความเป็นอยู่ รวมถึงปรากฏการณ์ธรรมชาติที่เกิดขึ้น จดหมายเหตุนี้จะถูกเก็บรักษาไว้อย่างดีในหอจดหมายเหตุหรือหอหลวง เพื่อให้เป็นประโยชน์ทางการศึกษาต่อคนรุ่นหลัง จดหมายเหตุที่บันทึกโดยบุคคลในอดีตก็มีความส าคัญไม่น้อย มีทั้งการบันทึกเหตุการ์ทั่วไป การบันทึกเรื่องราวของตนเองอย่างลักษณะไดอารี่ ฯลฯ บางฉบับมีคุณค่าต่อการศึกษาประวัติศาสตร์อย่างมาก เช่น จดหมายเหตุบางกอก จดหมายเหตุลาลูแบร

หลักฐานที่ไม่เป็นลายลักษณ์
 
1.แหล่งโบราณคดี

      เช่น แหล่งโบราณคดีบ้านเชียง ซึ่งได้แสดงออกถึงร่องรอยของมนุษย์ในประเทศไทยสมัยดังกล่าว แสดงให้เห็นถึงวัฒนธรรมที่มีพัฒนาการแล้วในหลายๆ ด้าน โดยเฉพาะด้านความรู้ความสามารถหรือภูมิปัญญา อันเป็นเครื่องมือสำหรับช่วยให้ผู้คนเหล่านั้น สามารถดำรงชีวิตและสร้างสังคมวัฒนธรรมของมนุษย์ได้สืบเนื่องต่อกันมาเป็นระยะเวลายาวนาน

2. อุทยานประวัติศาสตร์

      คือโบราณสถานขนาดใหญ่ ซึ่งมักพบหลักฐานที่แสดงถึงวิถีชีวิตของผู้คนในสมัยนั้นๆ ได้ เช่น อุทยานประวัติศาสตร์พนมรุ้ง ซึ่งถูกออกแบบโดยคำนวณมาอย่างดี โดยในวันที่ 3-5 เมษายน และ 8-10 กันยายน ของทุกปี เมื่อดวงอาทิตย์ขึ้น จะส่องแสงลอดประตูทั้ง 15 บานพร้อมกัน สิ่งเหล่านี้ แสดงให้เห็นถึงภูมิปัญญาอันชาญฉลาดของผู้คนในสมัยนั้น

3. จิตรกรรมฝาผนัง

   จิตรกรรมฝาผนัง เป็นศิลปะที่มีความประณีตสวยงาม แสดงความ รู้สึก ชีวิติจิตใจ และความเป็นไทย เนื้อหาที่เขียนมักเป็นเรื่องราวเกี่ยวกับอดีตพุทธ พุทธประวัติ ทศชาติชาดก ไตรภูมิ วรรณคดีและชีวิตไทย พงศาวดารต่าง ๆ ซึ่งมีความส าคัญอย่างยิ่งในการศึกษาค้นคว้าวิถีชีวิตและประวัติศาสตร์ชาติไทย

4. พระเครื่อง

   พระเครื่อง คือรูปสมมุติของพระพุทธเจ้าที่มีขนาดเล็ก สร้างไว้สำหรับบรรจุไว้ในพุทธเจดีย์ เพื่อเป็นที่ระลึกถึงพระพุทธเจ้า และเพื่อสืบทอดพระศาสนา ศิลปะของพระเครื่องมักแตกต่างกันไปตามยุคสมัยและแหล่งที่มา อันทำให้เราสามารถศึกษาถึงวิถีชีวิต ความเชื่อ วัฒนธรรม ที่สะท้อนออกมาจากศิลปะการสร้างพระเครื่องได้

5. ผ้าไทย

      ผ้าไทย คือผ้าทอมือที่มีการผลิตในประเทศไทย โดยมีเอกลักษณ์เฉพาะในแต่ละท้องถิ่น เราสามารถศึกษาศิลปะ วัฒนธรรม การเมือง ของผู้คนในสมัยโบราณได้จากศิลปะบนลายผ้า เช่นผ้าไทยในภาคเหนือ ซึ่งมีความโดดเด่น โดยเฉพาะผ้าของเจ้านายล้านนา ที่นิยมใช้ผ้ายกดอก ทอด้วยไหมเงินไหมทอง

 

         1. ตำนาน เป็นเรื่องที่เร้าต่อ ๆ กันมาด้วยวาจา ต่อมาภายหลังจึงมีการจดบันทึกและ พิมพ์เผยแพร่ ดังนั้นเรื่องที่อยู่ในตำนานจึงอาจถูกเปลี่ยนแปลงจากเรื่องเดิมได้เพราะการลืม ความไม่แม่นยำในการจดจำการแต่งเติมเรื่อง การไม่ให้ความสำคัญในเรื่องการเวลา จึงมีการกล่าวถึงเวลาอย่างกว้างๆ เรื่องที่ปรากฏในตำนานมักจะกล่าวถึงเรื่องในพระพุทธศาสนา เรื่องราวของบุคคล เรื่องราวของปูชะนีสถาน เช่น ตำนานมูล ศาสนา ตำนานจามมะเทวีวงศ์ ตำนานพระแก้วมรกต ตำนานอุรังพระธาตุ เป็นต้น ตำนานจึงสะท้อนให้เห็นความเชื่อ ความศรัทธาคติชาวบ้าน ดังนั้น ตำนานจึงมีประโยชน์ในการศึกษาประวัติศาสตร์ไทยอยู่มาก แต่ก็ต้องใช้ด้วยความระมัดระวัง และตรวจสอบกับหลักฐานอื่นๆ ด้วย เช่น หลักฐานทางโบราณคดีเป็นต้น

            2. จารึก ทำขึ้นเพื่อใช้อธิบายเรื่องราวเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในสังคม โดยมีจุดมุ่งหมายอย่างใดอย่างหนึ่ง จารึกของไทยปรากฏในหลาย ลักษณะ  เช่น จารึกบนแท่นศิลา หรือ ศิลาจารึก   จารึกลงแผ่นทอง เรียกว่า จาลึกลานทอง จารึกลงแผ่นเงิน เรียกว่า จารึกลานเงิน จารึกหรือจานบนใบลาน เรียกว่า หนังสือใบลาน จารึกเป็นหลักการทางหวัดดีสสไทยที่มีความสำคัญมาก โดยเฉพาะในสมัยสุโขทัย จารึกที่ค้นพบในประเทศไทย มีประมาณ 500 ชิ้น เพื่อนเอกสารชั้นต้นที่คัดลอก แก้ไข ซึ่งมีประโยชน์ในการสร้างกรอบกำหนดเหตุการณ์ตามวันเวลาสามารถให้ข้อมูลทางด้านสังคมและเศรษฐกิจได้อย่างดี และช่วยให้ศึกษาวัฒนธรรมของท้องถิ่นได้อย่างลึกซึ้งยิ่งขึ้น ศิลาจารึกที่สำคัญ เช่น ศิลาจารึกสุโขทัย หลักที่ 1 หรือศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหงมหาราช จารึกวัดศรีชุม หรือศิลาจารึกสุโขทัย ลักษณ์ ที่ 2 ซึ่ง ซึ่งถือเป็นหลักการสำคัญ ที่นักประวัติศาสตร์ใช้เป็นข้อมูลในการศึกษาประวัติศาสสุโขทัย อย่างไรก็ตาม จารึกมีข้อจำกัดทางด้านภาษาและการตีความ เพราะสำนวนภาษาในจารึกมีอายุหลายร้อยปี ข้อความในจารึกจึง อาจจะมีความหมายแตกต่างไปจากลาซาในปัจจุบัน ทำให้นักประวัติศาสอาจดีความผิดได้ นอกจากนี้ตัวอักษรของศิลาจารึกก็อาจไม่ชัดเจนจนทำให้อ่านยาก 

  3. พงศาวดาร เป็นการบันทึกเรื่องราวในอดีตภายใต้การอุปถัมภ์ของราชสำนัก เนื้อหาในพงศาวดาร จาเน้นเหตุการณ์ที่เกี่ยวกับอาณาจักรและกษัตริย์ที่ปกครองอาณาจักรนั้นๆ พงศาวดาร ที่มีอยู่ในปัจจุบันมีเนื้อหา 3 ประเภทใหญ่ๆ คือ พงษาวดารกรุงศรีอยุธยา พงษาวดารกรุงรัตนโกสินทร์จนถึงต้นราชการที่ 5 พงษาวดารท้องถิ่นและประเทศเพื่อนบ้าน อย่างไรก็ตาม แม้ว่า พงษาวดารจะไม่ให้ความสำคัญเกี่ยวกับสามัญชนทั่วไปและบางเรื่องยังเกี่ยวกับเรื่องไม่ปกติ แต่ก็ เป็นหลักฐานที่มีประโยชน์และทรงคุณค่ามากในการศึกษาประวัติศาสตร์ โดยเฉพาะในสมัยอยุธยาและรัตนโกสินทร์ถึงต้นรัชกาลที่ 5     4. บันทึกของชาวต่างชาติ ชาวต่างชาติที่เดินทางเข้ามาในดินแดนประเทศไทยสมัยต่างๆ มีทั้งที่เป็น นักการทูต พ่อค้า ได้บันทึกเรื่องราวต่างๆ ทั้งที่เกี่ยวกับประวัติศาสตร์ ภูมิศาสตร์ วัฒนธรรม การดำรงชีวิต เป็นต้น ทำให้เราได้ทราบเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ไทยมากขึ้นกว่สเดิม บันทึกที่สำคัญของชาวต่างชาติในสมัยอยุธยา เช่น พงษาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับฟาน ฟลีต หรือวัน วลิต พ่อค้าชาวฮอลัดดา ที่มาประจำกรุงศรีอยุธยาสมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง จดหมายเหตุลาลูแบร์ โดย ซิมองค์ เดอ ลา ลูแบร์ ราชทูตชาวฝรั่งเศส ที่เค้ามาเจริญสัมพันธไมตี ไทยในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ในสมัยรัตนโกสินทร์ บันทึกของชาวต่างชาติมากขึ้น เช่น เล่าเรื่องกรุงสยาม ของ สังฆราชปาลเลอกัวซ์ เผยเผ่ ศาสนาคริสต์ในเมืองไทยเป็นเวลานาน จึงอาจทำให้มีการเข้าใจผิดในวัฒนธรรมของไทยในบางเรื่อง เพราะฉะนั้นในการศึกษาจึงต้องระมัดระวังในประเด็นเหล่านี้

  5. จดหมายเหตุ เป็นหลักฐาน ทางประวัติศาสตร์ ประเภท พงศาวดาร แต่แตกต่างกันตรงที่จดหมายเหตุ เป็นการบันทึกร่วมสมัย บอกเกี่ยวกับวันเวลา ที่มีเหตุการณ์เกิดขึ้น มีลักษณะเด่นในเรื่องการให้รายละเอียด และความถูกต้องในเรื่องเวลา พร้อมทั้งแทรกความคิดเห็นของผู้บันทึกลงไปด้วย จดหมายเหตุแบ่งออกเป็นหลายประการ ได้แก่ จดหมายเหตุของหลวง จดหมายเหตุโหร จดหมายเหตุของบุคคล และเอกสารคำให้การของรัฐหรือฝ่ายปกครอง

 เช่น แหล่งโบราณคดีบ้านเชียง ซึ่งได้แสดงออกถึงร่องรอยของมนุษย์ในประเทศไทย

สมัยดังกล่าว แสดงให้เห็นถึงวัฒนธรรมที่มีพัฒนาการแล้วในหลายๆ ด้าน โดยเฉพาะ

ด้านความรู้ความสามารถหรือภูมิปัญญา อันเป็นเครื่องมือส าหรับช่วยให้ผู้คนเหล่านั้น

สามารถด ารงชีวิตและสร้างสังคม-วัฒนธรรมของมนุษย์ได้สืบเนื่องต่อกันมาเป็น

ระยะเวลายาวนาน 

 2. อุทยานประวัติศาสตร์ 

    คือโบราณสถานขนาดใหญ่ ซึ่งมักพบหลักฐานที่แสดงถึงวิถีชีวิต

ของผู้คนในสมัยนั้นๆ ได้ เช่น อุทยานประวัติศาสตร์พนมรุ้ง ซึ่งถูก

ออกแบบโดยค านวณมาอย่างดี โดยในวันที่ 3-5 เมษายน และ 

8-10 กันยายน ของทุกปี เมื่อดวงอาทิตย์ขึ้น จะส่องแสงลอดประตู

ทั้ง 15 บานพร้อมกัน สิ่งเหล่านี้ แสดงให้เห็นถึงภูมิปัญญาอันชาญ

ฉลาดของผู้คนในสมัยนั้น 

    

จิตรกรรมฝาผนัง เป็นศิลปะที่มีความประณีตสวยงาม แสดงความ 

รู้สึก ชีวิติจิตใจ และความเป็นไทย เนื้อหาที่เขียนมักเป็นเรื่องราว

เกี่ยวกับอดีตพุทธ พุทธประวัติ ทศชาติชาดก ไตรภูมิ วรรณคดีและ

ชีวิตไทย พงศาวดารต่าง ๆ ซึ่งมีความส าคัญอย่างยิ่งในการศึกษา

ค้นคว้าวิถีชีวิตและประวัติศาสตร์ชาติไทย 

 

 

พระเครื่อง คือรูปสมมุติของพระพุทธเจ้าที่มีขนาดเล็ก สร้างไว้สำหรับ

บรรจุไว้ในพุทธเจดีย์ เพื่อเป็นที่ระลึกถึงพระพุทธเจ้า และเพื่อสืบทอดพระ

ศาสนา ศิลปะของพระเครื่องมักแตกต่างกันไปตามยุคสมัยและแหล่งที่มา 

อันทำให้เราสามารถศึกษาถึงวิถีชีวิต ความเชื่อ วัฒนธรรม ที่สะท้อน

ออกมาจากศิลปะการสร้างพระเครื่องได้ 

 

    

ผ้าไทย คือผ้าทอมือที่มีการผลิตในประเทศไทย โดยมีเอกลักษณ์เฉพาะใน

แต่ละท้องถิ่น เราสามารถศึกษาศิลปะ วัฒนธรรม การเมือง ของผู้คนใน

สมัยโบราณได้จากศิลปะบนลายผ้า เช่นผ้าไทยในภาคเหนือ ซึ่งมีความโดด

เด่น โดยเฉพาะผ้าของเจ้านายล้านนา ที่นิยมใช้ผ้ายกดอก ทอด้วยไหมเงิน

ไหมทอง

 

หลักฐานที่ไม่เป็นลายลักษณ์อักษร

1.สิ่งก่อสร้าง

2.โบราณสถาน

3.โบราณสถาน

4.ศิลปการเเสดง

5.นาฏศิลป์

หลักฐานที่เป็นลายลักษณ์อักษร

1.ชีวประวัติ

2.พงศาวดาร

3.วรรณกรรม

4.วารสาร

5.ศิลาจารึก

พระกีสาโคตมีเถรี (ซ้าย) และพระสิงคาลมาตาเถรี

ข้อมูลทั่วไป

พระนามเดิม

 | กีสาโคตมี

สถานที่เกิด

 | เมืองสาวัตถี

วิธีบวช

 | ญัตติจตุตถกรรมวาจาอุปสัมปทา

เอตทัคคะ

 | ภิกษุณีผู้ทรงจีวรเศร้าหมอง^[1]

ฐานะเดิม

ชาวเมือง

 | เมืองสาวัตถี แคว้นโกศล

นามบิดา

 | ผู้เป็นเศรษฐีในเมืองสาวัตถี

วรรณะเดิม

 | แพศย์

สถานที่รำลึก

สถานที่

 | โบราณสถานวัดพระเชตวันมหาวิหาร
ส่วนหนึ่งของสารานุกรมพระพุทธศาสนา