1.) ขอมเริ่มเสื่อมอำนาจ ใน พ.ศ. 1762 พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 กษัตริย์ของขอมสิ้นสุดอำนาจการปกครองทำให้อาณาจักรขอมเริ่มอ่อนแอลง ทำให้สุโขทัยสามารถสร้างราชธานีได้สำเร็จ

2.) ความเข้มแข็งของผู้นำ คือพ่อขุนบางกลางหาวและพ่อขุนผาเมือง ตลอดจนความสามัคคีของคนไทยทำให้สามารถ ต่อสู้กับทหารขอมจนกระทั่งได้รับชัยชนะและประกาศตนเป็นอิสระ

3.) คนไทยมีนิสัยที่รักความมีอิสระเสรี เมื่อพ่อขุนบางกลางหาวและพ่อขุนผาเมือง มีนโยบายที่จะขับไล่พวกขอมจึงได้รับความร่วมมือสนับสนุนจากคนไทยอย่างพร้อม เพรียง

4.) สภาพทำเลที่ตั้งของกรุงสุโขทัยที่ตั้งอยู่ริมฝั่งแม่น้ำยมทำให้มีความสะดวก ทั้งทางบกและทางน้ำ สามารถติดต่อกับเมืองอื่น ๆ ได้และไม่ต้องหวั่นเกรงกับการถูกปิดล้อมจากข้าศึก

1.)ความเหินห่างระหว่างพระมหากษัตริย์กับราษฎร 

- กรุงสุโขทัยมีการปกครองแบบกระจายอำนาจที่หละหลวม พระมหากษัตริย์ของอาณาจักรสุโขทัย ได้ให้อำนาจกับเจ้าเมืองต่างๆ ในการบริหารและควบคุมกำลังคนภายในเมืองของตนอย่างเต็มที่ เป็นเหตุให้หัวเมืองเหล่านั้นแยกตัวเป็นอิสระได้โดยง่าย

2.)ความย่อหย่อนในด้านการทหาร

- อาณาจักรอยุธยาก่อตั้งขึ้นบริเวณลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา อาณาจักรอยุธยาที่ก่อตั้งขึ้นบริเวณลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาตอนล่างมีกำลังทหารและเศรษฐกิจที่เข้มแข็งกว่าสุโขทัย ต่อมาอาณาจักรอยุธยาได้ยกทัพมาตีอาณาจักรสุโขทัยจนได้เป็นประเทศราช และต่อมาอาณาจักรสุโขทัยถูกผนวกเข้าเป็นส่วนหนึ่งของ อาณาจักรอยุธยาในปี พ.ศ. 1981

3.)การถูกตัดเส้นทางเศรษฐกิจ

- กรุงสุโขทัยมีข้อเสียเปรียบทางเศรษฐกิจ เนื่องจากสุโขทัยมีสภาพที่ตั้งลึกเข้าไปในแผ่นดินซึ่งอยู่ห่างจากทะเลมาก ทำให้ไม่มีเมืองท่าเป็นของตนเอง เมื่อมีการแลกเปลี่ยนซื้อขายสินค้ากับต่างชาติ ต้องอาศัยผ่านเมืองเมาะตะมะ หรือ ผ่านเมืองต่างๆ ตามแม่น้ำเจ้าพระยาไปสู่ทะเลอ่าวไทย

4.)การแตกแยกภายใน

- การแตกแยกทางการเมืองภายในราชธานี เป็นปัญหาสืบเนื่องมาจากการแย่งชิงอำนาจ ระหว่างเจ้านายในราชวงศ์ของอาณาจักรสุโขทัย จนถึงมีการรบพุ่งกันเองทำให้เกิดความอ่อนแอทางการเมืองภายในราชธานี เป็นเหตุให้อาณาจักรอยุธยาเข้าแทรกแซงอำนาจได้

การปกครองเป็นแบบพ่อปกครองลูก สถานะของคนไทยในสังคมไม่มีการ

แบ่งชนชั้นที่ชัดเจน แต่ในปลายสมัยสุโขทัยตรงกับกษัตริย์พญาลิไทเริ่มมี

การแบ่งชนชั้นที่ชัดเจน หรือชุมชนผู้ปกครองกับชนชั้นใต้ปกครอง

  สภาพเศรษฐกิจสมัยสุโขทัยเป็นระบบเศรษฐกิจแบบเสรีนิยม ดังข้อความปรากฏในหลักศิลาจารึกหลักที่ 1

"…ใครจักใคร่ค้าช้างค้า ใครจักใคร่ค้าม้าค้า ใครจักใคร่ค้าเงินค้า ทองค้า " และ "...เมืองสุโขทัยนี้ดี ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว..."

ประชาชนประกอบอาชีพเกษตรกรรมด้วยระบบเกษตรกรรมแบบยังชีพ และส่งออกเครื่องถ้วยชามสังคโลก

   เครื่องสังคโลกเป็นสินค้าส่งออกที่สำคัญของอาณาจักรสุโขทัย พบหลักฐานตามชุมชนที่ตั้งอยู่ตามเมืองท่าสำคัญบริเวณอ่าวไทย เช่น ปัตตาเวีย มะละกา

และตามหมู่เกาะต่างๆ เช่น อินโดนีเซีย ญี่ปุ่น เป็นต้น

การค้าขายในสมัยสุโขทัย แบ่งออกเป็น 2 ลักษณะ คือ

1.การค้าภายในอาณาจักร เป็นการแลกเปลี่ยนสินค้าที่จำเป็นต่อการอุปโภค

บริโภค ประชาชนสามารถนำผลผลิตของตนมาขายที่ตลาด เรียกว่า "ตลาดปสาน"

2.การค้านอกอาณาจักร สุโขทัยได้ทำการค้าขายกับดินแดนต่างๆได้อย่างเสรี

เช่น หงสาวดี ตะนาวศรี ล้านนา ปัตตานี มะละกา ชวา ลังกา อินเดีย จีน เป็นต้น

สินค้าส่งออกที่สำคัญ ได้แก่ เครื่องเทศ ของป่าหายาก พริกไทย น้ำตาล

งาช้าง หนังสัตว์ นอแรด เป็นต้น

สินค้านำเข้าที่สำคัญ ได้แก่ ผ้าไหม ผ้าทอ เครื่องประดับประเภทอัญมณี

ในสมัยพระมหาธรรมราชาที่ 1 (ลิไทย) มีการผลิต "เงินพดด้วง" ขึ้นมาใช้

พ่อค้าและราษฎรสามารถผลิตเงินพดด้วงขึ้นมาใช้เองได้ แต่ต้องมีมาตรฐานเหมือน

ที่ราชการผลิต แสดงให้เห็นว่าสุโขทัยมีความเจริญรุ่งเรืองทางด้านการค้ามาก

    ลักษณะสังคมไทยสมัยสุโขทัยเป็นสังคมแบบครอบครัวและเครือญาติ ซึ่งเริ่มตั้งแต่เริ่มอพยพเข้ามาตั้งถิ่นฐานในประเทศไทย (แต่ก่อนเป็นชนหมู่

น้อยในอาณาจักรลพบุรีของเขมร)

โดยมีลักษณะรวมกลุ่มเพื่อช่วยตัวเอง

ในหมู่เครือญาติและอยู่กันเหมือนครอบครัวใหญ่ ลักษณะการปกครองเป็นแบบพ่อบ้านและลูกบ้าน หรือพ่อขุนกับลูกขุน(พ่อปกครองลูก) ขนาดชุมชนเป็นเพียงหมู่บ้านแล้วพัฒนาเป็นเมืองขยายเป็นแคว้นสุโขทัยในที่สุด สถานะของคนไทยในสังคมไม่มีการแบ่งชนชั้นที่ชัดเจน

   ในปลายสมัยสุโขทัยตรงกับพระมหาธรรมราชาที่ 1(พญาลิไท)เริ่มมีการแบ่งชนชั้นสูงและชนชั้นล่างที่ชัดเจน หรือชุมชนผู้ปกครองกับชนชั้นใต้ปกครอง ทำให้สังคมการปกครองแบบพ่อปกครองลูกเสื่อมลงกลายเป็นระบบนายกับบ่าว และหัวหน้าสังคมในฐานะพ่อบ้านเริ่มพัฒนาไปเป็นพระมหากษัตริย์

  สังคมสมัยสุโขทัยแบ่งคนออกเป็น 2 กลุ่มใหญ่ๆ คือ

1. ชนชั้นปกครอง

ประกอบด้วย พระมหากษัตริย์ พระราชวงศ์หรือเจ้านาย ขุนนาง

2. ชนชั้นผู้ถูกปกครอง

ประกอบด้วย ไพร่ ทาส

นอกจากนี้ยังมีพระสงฆ์เป็นตัวเชื่อมระหว่างทั้งสองชนชั้น