Đoạn 2:
 Các hình ảnh "chim-rồng" và "Lạc Long Quân - Âu Cơ" tác giả tập trung khai thác về cội người truyền thuyết tổ tiên trên phương diện văn hoá. Vừa chân thật vừa huyền thoại gợi về hồn thiêng sông núi thiên nhiên trang trọng mà còn là tình cảm cao quý đáng tự hào của con người VN. 

Đoạn 4: 

 

Đoạn 2:
- “Con chim phượng hoàng bay về hòn núi bạc”: Hình ảnh “con chim phượng hoàng” được xem là vua của các loài chim sải tung đôi cánh tự do bay về “hòn núi bạc”- hòn núi phủ đầy mây như được dát bạc, lấp lánh ánh sáng mặt trời.
- “Con cá ngư ông móng biển khơi”: Cá ngư ông còn gọi là cá voi- bạn của người đi biển. Theo tục truyền, mỗi khi dân vạn chài ra khơi gặp phong ba bão táp thì cá ngư ông kề lưng giúp học vào nơi an toàn. Chính vì vậy mà người dân lập đền thờ cá ngư ông để thể hiện niềm khao khát có một vị thần đem bình an, sóng yên biển lặng vừa nói lên tấm lòng “thụ ân bất vong” nghĩa là mang ơn ai sẽ không bao giờ quên của họ.
- “Đất là nơi Chim về/ Nước là nơi Rồng ở/ Lạc Long Quân và Âu Cơ/ Đẻ ra đồng bào ta trong bọc trứng”: Hình ảnh đối lập “CHim về”, “Rồng ở” lấy ý từ truyền thuyết “Con rồng cháu tiên” nhằm khẳng định cội nguồn cao quý của dân tộc. Các danh từ riêng “Lạc Long Quân”, “Âu Cơ” cùng từ “đồng bào” và hình ảnh “trong bọc trứng” để nói 54 dân tộc VN đều là anh em 1 nhà, cùng 1 cha 1 mẹ sinh ra, qua đó ca ngợi truyền thống yêu thương, đoàn kết của toàn dân tộc.

Đoạn 4:
- “Những người vợ nhớ chồng còn góp cho Đất Nước những núi Vọng Phu”: Cụm từ “Núi Vọng Phu” không chỉ gọi về hình ảnh ngọn núi đá ở Đồng Đăng, Lạng Sơn, trông giống người đàn bà ôm con chờ chồng mà còn gợi nhớ câu chuyện cổ tích “Hòn Vọng Phu” với nàng Tô Thị. Từ thực tế cuộc sống có rất nhiều “người vợ nhớ chồng” mỏi mòn trông ngóng chồng đi chinh chiến phương xa mà người xưa đã sáng tạo câu chuyện cổ tích “Hòn Vọng Phu” và đặt tên cho ngọn núi đã ở Lạng SƠn là núi “Vọng Phu” để tố cáo chiến tranh tàn phá hạnh phúc con người và qua đó ca ngợi tình cảm son sắt thủy chung của người phụ nữ.
- “CHín mươi chin con voi góp mình dựng đất Tổ Hùng Vương”: Cụm từ “đất Tổ Hùng Vương” không chỉ gợi nhớ về những truyền thuyết các vua Hùng để qua đó ngợi ca những thế hệ cha ông đã có công dựng nước và giữ nước mà cụm từ này còn làm ta nhớ tới vùng đất Tổ ở tỉnh Phú Thọ nơi thờ các vua Hùng. Đền thờ nhìn ra dãy núi Hy Cương – nơi có nhiều đồi núi đẹp trông giống hình những con voi quay quần thuần phục. Nếu không có những câu chuyện về vua Hùng dựng nước thì người dân sẽ không cảm nhận được sự linh thiêng và hung vĩ của cảnh quan núi đồi trùng điệp ở nơi này.
- “Người học trò nghèo góp cho Đất Nước mình núi Bút, non Nghiên”: “Núi Bút” là ngọn núi trông giống cây bút- một dụng cụ của người đi học, “non Nghiên” là ngọn núi trông giống cái nghiên để mài mực của người học trò xưa. Hai ngọn núi đẹp này ở vùng Quảng Ngãi. Chính truyền thống hiếu học của những “người học trò nghèo” như Mạc Đĩnh Chi, Lương Thế Vinh… đã góp phần tạc vào hình sông thế núi của Đất Nước. Những con người nghèo vật chất nhưng giàu trí tuệ, tài năng và truyền thống “tôn sư trọng đạo” của dân tộc đã góp phần làm rạng rỡ nền văn hóa của dân tộc.

-         Hình ảnh “Miếng trầu” là phong tục nhai trầu của người Việt Nam ta có từ rất lâu mà không biết khi nào thành một tập tục của nhân dân ta. Người ta hay nói miếng trầu là đầu câu chuyện.” Hình ảnh miếng trầu cũng xuất hiện nhiều trong các lễ cưới hỏi, mặc dù nhỏ bé nhưng một quả tầu tượng trưng cho tình yêu thủy chung giữa các cặp vợ chồng.

-         “Búi tóc của mẹ” tượng trưng cho sức sống mãnh liệt và cội nguồn của dân tộc ta, là nơi ta bắt đầu, là nơi dòng máu của người Việt Nam bắt đầu xuất hiện và chảy trong mỗi người chúng ta. Cũng là nét đặc trưng và phong cách của những người Việt Nam.

-         Hình ảnh “cây tre” rất quen thuộc với mỗi con người Việt Nam chúng ta, hầu như mọi nhà của nhân dân Việt Nam không thể thiếu bóng dáng gầy gòm, cao ngời mà cứng cáp ấy: cán cuốc, tủ, giỏ,...Cây tre cũng dùng để làm vũ khí đi chống giặc. Hình ảnh cây tre cho ta thấy dù nhân dân ta nhỏ bé nhưng kiên cường, cứng cáp và bất khuất của nhân dân ta.
Đoạn 2:
-         Hình ảnh con “chim”,”rồng”, “Lạc Long Quân”, “Âu Cơ” nói lên truyến thuyết văn hóa về sự ra đời của đất nước và dân tộc ta. Gợi ta nhớ tới sự linh thiêng, trang trọng và kì vĩ của sông núi, cũng là niềm tự hòa khi là “con rồng cháu tiên.”
Đoạn 3:
-         “Núi Vọng Phu” không chỉ làm ta liên tưởng đến ngọn núi ở Đồng Đăng, Lạng sơn trông giống như một người vợ đang bế con mong mỏi chờ chồng mà còn làm ta nhớ tới câu chuyện “hòn Vọng Phu” với nàng Tô Thị. Đây cũng là thực tế khi những người ra chiến khu bỏ lại vợ con không biết khi nào về. Nói lên vẻ đẹp và tình cảm trung thành của người phụ nữ Việt Nam. 

-         “Hòn Trống Mái” cũng là một địa danh ở Sầm Sơn, Thanh Hóa là hai hòn đá chồng lên nhau, chính sự hiếu kỳ của người xưa mà họ đặt tên cho nó là “hòn Trống Mái” tượng trưng tình cảm thủy chung, không một thay lòng đổi dạ của các cặp đôi vợ chồng.

-         Những cái tên như “Ông Đốc, Ông Trang, Bà Đen, Bà Điểm”, là những người đã khai mạc, bộ hổ, đào kênh,... để giúp ta có đất nước như bây giờ. Mục đích là để ca ngợi và ghi công với những người đã công dựng và giữ nước.

-         “Núi Bút, non Nghiêng” được nhắc đến đê ca ngợi tính hiếu học của người học trò nghèo về vật chất nhưng giàu về tài năng. Ông cha ta hay có “Tôn sư trọng đạo” để xâu dựng tính hiếu học của nhân dân ta.     

Truy tìm về cội nguồn Đất Nước, khó ai có thể xác định minh bạch cái ngày tháng khởi thuỷ của nó, cho dù là nhà khảo cổ hay sử gia, ta chỉ biết rằng Đất Nước, khi ta lớn lên, khi ta biết suy nghĩ nhận thức, thì đã có từ trước lâu. Âm hưởng của lời thơ lắng đọng như giọng kể chuyện tâm tình thủ thỉ giữa những kẻ thân thương, gợi ra ở người nghe dòng liên tưởng trôi về một thời quá khứ xa xăm, trong ấy trầm tích bao huyền sử tự hào về cuộc sống chiến đấu của cha ông. Nhà thơ đã sử dụng thi pháp tuyệt vời ở câu thơ bỏ ngỏ. Sau trạng ngữ chỉ thời gian "Ngày xửa ngày xưa"..., lời kể của mẹ được chuyển sang cho người đọc tự liên tưởng hình dung về bao hình tượng đẹp một thời làm xôn xao tuổi mộng vàng như Thánh Gióng, Trần Quốc Toản, Mai An Tiêm... Cả một nền văn hoá, văn học dân gian với bao thần thoại, truyền thuyết phong phú làm sao có thể gói trọn trong mấy vần thơ. Thi nhân như trao cho người đọc chiếc chìa khoá để tự mình lần về mảnh vườn cổ tích, để khám phá cái kho tàng văn hoá phong phú tổ tiên trao lại.

Gia An

"Đất Nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn".

Hình ảnh miếng trầu gợi liên tưởng tới sự tíchtrầu cau, đến phong tục ăn trầu của người Việt. Nét đẹp văn hóa ấy cho đến ngày nay vẫn được bảo tồn, lưu giữ. Bởi từ xưa đối với người Việt ta miếng trầu là đầu câu chuyện, miếng trầu nên dâu nhà người. Đất nước thật lớn lao kì vĩ lại được bắt đầu từ những điều nhỏ bé bình dị biết bao!

Không chỉ có tục lệ ăn trầu, mà tục bới tóc sau đầu cũng là một nét đẹp văn hóa được nhà thơ gợi nhắc qua câu thơ:

"Tóc mẹ thì bới sau đầu"

Câu thơ của Nguyễn Khoa Điềm gợi ta nhớ đến lời ca dao:

"Tóc ngang lưng vừa chừng em bới

Để chi dài bối rối lòng anh."

Bới tóc sau đầu là là một thói quen đã trở thành tập tục từ ngàn đời xưa của dân ta. Hình ảnh người mẹ có bới tóc sau đầu gợi vẻ đẹp hồn hậu, giản dị, dịu dàng, nữ tính. Đây là nét đẹp văn hóa có sức sống lâu bền. Dù trải qua hàng ngàn năm Bắc thuộc nhưng nét đẹp ấy vẫn được giữ gìn.

Theo tiến trình phát triển của đất nước, dân tộc ta tiến lên nền văn minh lúa nước gắn với nền sản xuất nông nghiệp. Người Việt ta từ xưa đã biết xây dựng nhà cửa để che mưa, trú nắng:

"Cái kèo, cái cột thành tên".

Cái kèo, cái cột là những vật dụng quen thuộc khi dựng nhà của cha ông ta. Những vật dụng ấy đã được lấy để đặt tên cho con cái. Những cách đặt tên không cầu kì, hoa mĩ thể hiện được nếp sống hồn nhiên, giản dị của người xưa.

Hình ảnh miếng trầu giản dị hiện lên trên cái miệng móm mém nhai trầu của bà, mái tóc bới sau đầu của mẹ, cách gọi tên “cái kèo, cái cột” dân dã. Những điều tưởng chừng như bình thường ấy đã trở thành nếp sống, nét đẹp văn hóa, thuần phong mĩ tục đậm đà bản sắc Việt Nam.

Qua việc vận dụng đậm đặc, sáng tạo chất liệu văn hoá văn học dân gian, Nguyễn Khoa Điềm đã làm nổi bật trước mắt người đọc hình ảnh của một đất nước vừa thiêng liêng, vừa hiện hữu rõ ràng, vừa có chiều sâu văn hoá lịch sử, vừa bình dị thân quen với cuộc sống quanh ta. Chất dân gian thấm sâu vào tư duy nghệ thuật, tư tưởng cảm xúc của nhà thơ trong Đất Nước tạo nên một dấu ấn độc đáo khó phai trong lòng mỗi bạn đọc yêu văn!

Theo tiến trình phát triển của đất nước, dân tộc ta tiến lên nền văn minh lúa nước gắn với nền sản xuất nông nghiệp. Người Việt ta từ xưa đã biết xây dựng nhà cửa để che mưa, trú nắng:

"Cái kèo, cái cột thành tên".

Cái kèo, cái cột là những vật dụng quen thuộc khi dựng nhà của cha ông ta. Những vật dụng ấy đã được lấy để đặt tên cho con cái. Những cách đặt tên không cầu kì, hoa mĩ thể hiện được nếp sống hồn nhiên, giản dị của người xưa.

+ Liệt kê hàng loạt những câu chuyện từ xa xưa trong truyền thuyết, cổ tích dân tộc để làm nổi bật  vẻ đẹp trù phú của đất nước, những truyền thống quý báu của nhân dân ta đồng thời khẳng định vai trò to lớn của nhân dân trong việc "làm ra Đất Nước"
Ví dụ: Truyến thống đoàn kết, tinh thần cảnh giác cao độ trước kẻ thù "dân mình biết trồng tre mà đánh giặc", tinh thần uống nước nhớ nguồn "Hằng năm ăn đâu làm đâu/ Cũng biết cúi đầu nhớ ngày giỗ Tổ". Hoặc tô đậm sự trù phú tươi đẹp của quê hương:
Những người vợ nhớ chồng còn góp cho Đất Nước những núi Vọng Phu
Những người dân nào đã góp tên Ông Đốc, Ông Trang, Bà Đen, Bà Điểm"
- Chất liệu văn hóa, văn học dân gian được sử dụng đậm đặc đã tạo nên một không gian nghệ thuật riêng của đoạn trích, vừa bình dị, gần gũi, hiện thực, lại vừa giàu tưởng tượng, bay bổng, mơ mộng. Hơn nữa, có thể nói chất dân gian đã thấm sâu vào tư tưởng và cảm xúc của tác giả, tạo nên một đặc điểm trong tư duy nghệ thuật ở đoạn trích này.
- Bằng việc sử dụng đậm đặc chất liệu văn hóa dân gian, bên cạnh việc lí giải, định nghĩa Đất Nước ở nhiều bình diện [không gian, thời gian lịch sử, truyền thống văn hóa] nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm còn làm nổi bật một tư tưởng mới mẻ: "Đất Nước của nhân dân/ Đất Nước của ca dao thần thoại"

Nhà thơ đã vận dụng thành công chất liệu văn hóa dân gian. Những chất liệu ấy vừa quen thuộc (gần gũi với cuộc sống của mỗi con người Việt Nam) vừa mới lạ (với những sáng tạo mới mẻ, hấp dẫn)

- Chất liệu dân gian được sử dụng rất đa dạng, phong phú, tất cả đều gần gũi, quen thuộc với mỗi con người Việt Nam 

+ Có phong tục, lối sống, tập quán sinh hoạt, vật dụng quen thuộc (miếng trầu, tóc bới sau đầu, cái kèo, cái cột, hạt gạo xay, giã, giần, sàng, hòn than, con cúi,...).

+ Có ca dao, dân ca, tục ngữ, truyền thuyết, cổ tích.   

- Cách vận dụng độc đáo, sáng tạo: 

+ Vận dụng ca dao, tục ngữ nhưng dẫn dắt khéo léo, khi lấy nguyên vẹn toàn bài khi chỉ mượn ý mượn tứ để khẳng định, tôn vinh những nét đẹp trong sinh hoạt và tâm hồn con người Việt Nam. Đó là sự chăm chỉ chịu thương, chịu khó; là tấm lòng thủy chung son sắt trong tình yêu; là sự duyên dáng, ý nhị trong từng lời ăn tiếng nói...

Ví dụ:

- "Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn" lấy ý từ bài ca dao "Tay nâng chén muối đĩa gừng/ Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau" hay "Muối ba năm muối hãy còn mặn, gừng chín tháng gừng hãy còn cay/ Đôi ta tình nặng nghĩa dày/ Có xa nhau đi nữa cũng ba vạn sáu ngàn ngày mới xa"

- "Hạt gạo phải một nắng hai sương xay, giã, giần, sàng"

- "Đất Nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm" lấy ý từ bài ca dao "Khăn thương nhớ ai/ Khăn rơi xuống đất..."

...

+ Liệt kê hàng loạt những câu chuyện từ xa xưa trong truyền thuyết, cổ tích dân tộc để làm nổi bật  vẻ đẹp trù phú của đất nước, những truyền thống quý báu của nhân dân ta đồng thời khẳng định vai trò to lớn của nhân dân trong việc "làm ra Đất Nước"

Ví dụ: Truyến thống đoàn kết, tinh thần cảnh giác cao độ trước kẻ thù "dân mình biết trồng tre mà đánh giặc", tinh thần uống nước nhớ nguồn "Hằng năm ăn đâu làm đâu/ Cũng biết cúi đầu nhớ ngày giỗ Tổ". Hoặc tô đậm sự trù phú tươi đẹp của quê hương:

"Những người vợ nhớ chồng còn góp cho Đất Nước những núi Vọng Phu

...

Những người dân nào đã góp tên Ông Đốc, Ông Trang, Bà Đen, Bà Điểm"

- Chất liệu văn hóa, văn học dân gian được sử dụng đậm đặc đã tạo nên một không gian nghệ thuật riêng của đoạn trích, vừa bình dị, gần gũi, hiện thực, lại vừa giàu tưởng tượng, bay bổng, mơ mộng. Hơn nữa, có thể nói chất dân gian đã thấm sâu vào tư tưởng và cảm xúc của tác giả, tạo nên một đặc điểm trong tư duy nghệ thuật ở đoạn trích này.

- Bằng việc sử dụng đậm đặc chất liệu văn hóa dân gian, bên cạnh việc lí giải, định nghĩa Đất Nước ở nhiều bình diện [không gian, thời gian lịch sử, truyền thống văn hóa] nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm còn làm nổi bật một tư tưởng mới mẻ: "Đất Nước của nhân dân/ Đất Nước của ca dao thần thoại"