Тақырыбы: Көркем мәтінді талдау жолдары 

Орындаған:  Жазықбаева Көркемай

Тексерген:  доцент, PhD Кушкимбаева А.С.

1.     Мәтіндік талдау – жан-жақты талдау, яғни шығармадағы барлық маңызы бар деп танылған эпизодтар, монологтар, кейіпкер сөзі болсын назарға алынып, толықтай талданады. Мұндай талдау уақыт алғанымен, шығарманы ашуда ең тиімдісі болып есептеледі;

2.     Шолу бағытындағы талдау – шығарманың эпизодтары, жекелеген сюжеттік бөліктері қарастырылмайды, шығарма тұтастай қамтылып, оның жалпылама алғандағы сюжеті, композициясы, тілі, көтерген мәселесі талданады;

3.     Сұрыптап талдау – көбінесе проблемалық сұрақтар, проблеманы шешу айналасында ұйымдастырылады. Шығармадағы ең негізгі проблемалар сұрыпталып, талдау барысында соларды шешуге тырысады.

Жасыл түкті көмей едім қып-қызыл...» Ақынның аталмыш өлеңі Құрани Кәрімде «Му’минун» сүресінің «Адамды біз топырақтың ең асылынан жараттық. Одан соң оны ұрықтың тамшысына айналдырып, өте сенімді орынға – (жатырға) орналастырдық. Одан әлгі ұрықты ұйыған қанға айналдырдық, ұйыған қанды бір жапырақ етке айналдырдық. Бір жапырақ етке сүйек бітірдік, одан соң сүйекке ет қондырдық, оған (жан кіргізіп) басқадай жаратылысқа айналдырдық» делінетін 12-14 аяттарының негізінде өрбиді. Алайда Тыныштықбек Әбдікәкімұлы өзінің ақындық таным-түйсігімен оны көркем жеткізеді. Әуел баста жоғарыдағы аятта айтылғандай, адам баласы ұрықтың тамшысындай ғана болып жаратылады. Ал ақын танымында ол – жұлдыздың жұлдызқұрты, яғни ақын өзін кішкене жұлдызға теңейді. Сонымен қатар «тыныс алу түтікше мүшелерінің бастама бөлігі – көмей»  де сол ұрық тамшысының ақын қаламымен жасалған синонимі десе де болады. 

                      ұлы Түннің құрдымына қадалған.» Кейін ұйыған қанға айналды, яғни, жыртқыш тісі өсіп, көз бітті. Алайда бұл жолдардағы ой мұнымен ғана аяқталып қалмайды. Тыныштықбектің мұндай дамуының астарында өте үлкен мән жатыр. Әлемді жайлаған әділетсіздік, безбүйректіктен қорғана алу үшін кішкене жұлдызға тіс пен көздің шығуы да заңды-ақ.

Көп отырдым қалшылдап ғасырлардың өтінде.» Өзінің жарқ етіп шығар уақытын жасқана күткендей, ақын жаны да дәуірлер, кезеңдер тоғысындағы жағдайларға үрейлене көз тастай күтеді.

алғаш рет күлдім солай, азу тістерімді ұлытып. Тарихтың парақтарын ақтара отырып, көз жүгіртіп қана қоймай, көңілімен де түйсінеді ақын. Туған жер, туған дала тарихына бей-жай қарамайтындығын ұқтырады.

Қара тәнім – қара тажал!...менің асқақ дұшпаным!» Кішкене ғана көмейден енді тәні жаралды. Алайда ол тән – ақынның өзіне жау. Өйткені, айналадағы бар жағымсыз жағдайларға төтеп беруші де, кей-кейде жаман іс-әрекеттерді жасауға итермелеуші де сол сыртқы тән болса, таза ақын жаны одан неге жиренбесін?

бауырына тартып алып аш қарын...» Әлем әлем боп жаралғалы, ал адам адам болып сол әлемде өмір сүргелі бері адамның нәпсіқұмарлығы, тойымсыздығы айналадағы бізді қоршаған орман, тау, шұғылалы теңіз, ғажайып аспанды да өзіне бағындырып, өз еркіне билеткісі келеді.

Мәні не?...» Адамзатты жаратқан Аллаһ тағаланың өзінің жаратылысын жасаған күнәлары үшін жазалайтыны белгілі. Ақынның ойы да сол. Жаратқанның қаһарына ұшырамас үшін түрлі айла-тәсіл қолданбақшы болғанын да жасырмай жазады.