Επέλεξα το συγκεριμένο λογοτεχνικό απόσπασμα, καθώς συνδέεται άμεσα με την διδασκαλία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, παρουσιάζοντας τις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες και τον τρόπο σκέψης των ανθρώπων που αντιμετωπίζουν οικονομικές δυσκολίες. Μέσα από το ψυχογράφημα και τις σκέψεις που κάνει ο Μαρκοβάλντο, οι μαθητές μπορούν να στοχαστούν σχετικά με τις κοινωνικές ανισότητες, τους λόγους που αυτές δημιουργούνται και συντηρούνται και να βάλουν τον εαυτό τους στη θέση του ήρωα. Έτσι αναπτύσσεται η κριτική τους σκέψη και η κοινωνική τους συνείδηση.

Δυο δραστηριότητες που θα έκανα για το συγκεκριμένο κείμενο στην Πρωτοβάθμια εκπαίδευση είναι η 1) η καταγραφή των συναισθημάτων του ήρωα σε κάθε φάση της ιστορίας από τους μαθητές σε ομάδες και έπειτα η σύγκριση και η συζήτηση στην ολομέλεια για τους λόγους που ο ήρωας αντιδρούσε με συγκεκριμένο τρόπο 2) η δραματοποίηση από κάθε ομάδα μαθητών ενός μέρους του κειμένου.

Το συγκεκριμένο λογοτεχνικό κείμενο αναδεικνύει το κοινωνικό ζήτημα της ανισότητας που βιώνει ο παππούς από την ίδια του την οικογένεια λόγω των γερατειών του. Τον απομακρύνουν σε άλλο μέρος όταν τρώει, του δίνουν άλλο σκεύος φαγητού γιατί να μην το ξανά χαλάσει κλπ. Το μικρό παιδί του λογοτεχνικού κειμένου, ως παρατηρητής στην όλη κατάσταση, ευαισθητοποίειται και ταρακουνάει τους γονείς του. Περνάει το δικό του μήνυμα, επιχειρώντας να ενεργοποιήσει την ενσυναίσθηση τους, ώστε να αλλάξουν θέση απέναντι στο παππού. Μπορεί να σταθεί ως αφορμή για τις ανάγκες των γερόντων, για τον φυσικό κύκλο της ζωής κλπ.

Το συγκεκριμένο διήγημα πιστεύω ότι προβάλει τις οικονομικές ανισότητες της κοινωνίας και τον αντίκτυπο που έχουν στη ζωή των ανθρώπων και στη διαμόρφωση του χαρακτήρα τους. Μετά την ανάγνωση του κειμένου, θα πρότεινα στους μαθητές να ερευνήσουν τις οικονομικές συνθήκες που επικρατούσαν την εποχή που αναφέρεται το διήγημα. Επίσης, θα χώριζα τους μαθητές σε ομάδες και θα ανέθετα σε κάθε ομάδα να διαβάσει ένα απο τα υπόλοιπα 12 διηγήματα της συλλογής. Μετέπειτα θα οργάνωνα ένα ανοικτό διάλογο(σύμφωνα με το ΠΣ για τη διδασκαλία του λογοτεχνικού κειμένου συνιστώνται οι διαλογικές μορφές) μέσα στην τάξη όπου οι μαθητές αφού παρουσίαζαν και τα υπόλοιπα 12 διηγήματα , θα έπρεπε να προσπαθήσουν να ψυχολογήσουν τους πρωταγωνιστές , ώστε να μπορούν να δικαιολογήσουν τις πράξεις τους.

Το συγκεκριμένο διήγημα βοηθά τα παιδιά να κατανοήσουν ότι όλοι οι άνθρωποι είναι σημαντικοί και πρέπει να τους φερόμαστε με καλοσύνη, ανεξάρτητα από την ηλικία τους ή τις δυσκολίες που μπορεί να αντιμετωπίζουν. Ακόμα, τα παιδιά μπορούν να μαθαίνουν ότι δεν είναι σωστό να περιφρονούμε ή να παραμελούμε τους παππούδες και τις γιαγιάδες, αλλά αντίθετα πρέπει να τους προσφέρουμε αγάπη και βοήθεια. Αυτές οι βασικές αρχές κοινωνικής συμπεριφοράς αποτελούν τα θεμέλια για την ανάπτυξη ενός δημοκρατικού πολιτισμού που σέβεται την αξιοπρέπεια κάθε ανθρώπου.

Δύο δραστηριότητες για την ενεργό εμπλοκή των μαθητών:

1.Παιχνίδι Ρόλων: Αφού τα παιδιά χωριστούν σε 3 ομάδες, θα κληθεί η κάθε ομάδα να αναπαραστήσει σκηνές από την ιστορία, όπως το σκηνικό όπου ο παππούς σπάει το πιάτο, τη στιγμή που ο Μίσα μαστορεύει τη γαβάθα, ή τη σκηνή όπου οι γονείς συνειδητοποιούν το λάθος τους. Στην συνέχεια, θα παρουσιάσει η κάθε ομάδα το σκηνικό στην ολομέλεια και θα συζητήσουν εαν είναι αποδεκτή η κάθε συμπεριφορά που προβλήθηκε σε κάθε σκηνή της ιστορίας.

2.Εικονογράφηση της Ιστορίας: Τα παιδιά θα δημιουργήσουν μια παρόμοια ιστορία στην οποία θα προβάλλουν την ορθή συμπεριφορά που θα πρέπει να έχουμε ως προς τα άτομα της τρίτης ηλικίας, σεβόμενοι πάντα τα δικαιώματά τους. Τέλος, θα παρουσιάσουν την δική τους εικονογράφηση στην ολομέλεια.

Το συγκεκριμένο απόσπασμα του μυθιστορήματος «Η ιστορία του γάτου που έμαθε σ’ ένα γλάρο να πετάει» αναδεικνύει το πρόβλημα της μόλυνσης των θαλασσών και τις συνέπειές του στο θαλάσσιο οικοσύστημα. Παράλληλα, προβάλλει τη δύναμη της επιμονής και της ελπίδας, ακόμη και σε συνθήκες καταστροφής.

Το απόσπασμα αυτό μπορεί να χρησιμοποιηθεί στη σχολική τάξη, ώστε οι μαθητές/μαθήτριες να προβληματιστούν γύρω από τις αιτίες και τις συνέπειες της ρύπανσης. Μπορούν να εξετάσουν πώς οι ανθρώπινες δραστηριότητες (π.χ. η ρίψη πετρελαίου στις θάλασσες) έχουν καταστροφική επίδραση στη φύση και στο οικοσύστημα. Επιπλέον, μέσα από το κείμενο, οι μαθητές/μαθήτριες μπορούν να διερευνήσουν το ρόλο της ατομικής και κοινωνικής ευθύνης απέναντι στην προστασία του περιβάλλοντος και να κατανοήσουν πόσο σημαντική είναι η ατομική και συλλογική δράση για την αποτροπή της καταστροφής του περιβάλλοντος. Επίσης, η επιμονή της Κενγκά να επιβιώσει μπορεί να αποτελέσει αφορμή για συζήτηση σχετικά με τον τρόπο που η επιμονή και η ελπίδα λειτουργούν ως κινητήριες δυνάμεις σε δύσκολες καταστάσεις.

Η πρώτη δραστηριότητα που θα έβαζα στα παιδιά είναι η δημιουργία αφισών. Θα χώριζα τους μαθητές/μαθήτριες σε μικρές ομάδες, οι οποίες θα χρησιμοποιούσαν αποσπάσματα από το έργο και άλλες πηγές, ώστε να δημιουργήσουν ένα μήνυμα κατά της μόλυνσης και έπειτα θα παρουσίαζαν τα έργα τους στην τάξη και θα συζητούσαν μεταξύ τους για τις προτάσεις τους.

Στη δεύτερη δραστηριότητα θα τους χώριζα σε ομάδες (θα ανέθετα στην κάθε ομάδα από ένα διαφορετικό ρόλο) και θα έπρεπε να παρουσιάσουν λύσεις για την αντιμετώπιση της θαλάσσιας ρύπανσης. Οι ρόλοι μπορεί να ήταν αυτοί των περιβαλλοντολόγων, των κυβερνητικών στελεχών, των πολιτών, κλπ. Κάθε ομάδα θα παρουσίαζε στην ολομέλεια τις προτάσεις που σκέφτηκε και μετά θα υπήρχε συζήτηση και αναστοχασμός πάνω σε αυτές.

Αφορμές για τις δραστηριότητες στάθηκαν τα ΠΜΑ της Λογοτεχνίας του Γυμνασίου του Νέου Προγράμματος Σπουδών: «Να ευαισθητοποιούνται σε κοινωνικά και περιβαλλοντικά ζητήματα». «Να χρησιμοποιούν με αφετηρία τα κείμενα τη φαντασία τους για την παραγωγή άλλων μορφών τέχνης». «Να συνεργάζονται σε ομάδες στο πλαίσιο δραστηριοτήτων».

Η ιστορία της Κενγκά, ενός γλάρου που μολύνεται θανάσιμα εξαιτίας της ρύπανσης των θαλασσών, μπορεί να ευαισθητοποιήσει τα παιδιά σε σχέση με τη περιβαλλοντική ρύπανση και τον αντίκτυπο των ανθρώπινων δραστηριοτήτων στο φυσικό περιβάλλον. Αρχικά μπορούμε να μιλήσουμε και να περιγράψουμε την εναλλαγή των συναισθημάτων της Κενγκά στην προσπάθεια της να σωθεί και να ξεφύγει από την κατάσταση στην οποία βρίσκεται. Επίσης, με αφορμή την ανάγνωση του αποσπάσματος, μπορεί να ξεκινήσει συζήτηση για το α) πώς οι ανθρώπινες δραστηριότητες επηρεάζουν το φυσικό περιβάλλον, β) τι μπορούμε να κάνουμε ατομικά αλλά και συλλογικά για να μετριάσουμε την περιβαλλοντική καταστροφή.

Προτεινόμενες δραστηριότητες

1. Τα παιδιά να ζωγραφίσουν ή να δημιουργήσουν με όποιο τρόπο θέλουν όποια σκηνή του του αποσπάσματος τους έκανε περισσότερο εντύπωση.

   2α. Να δραματοποιήσουν με τη συνοδεία κατάλληλης μουσικής, το πέταγμα του γλάρου σε όλα τα στάδια που πέρασε μέχρι το τέλος.

   2β. Εναλλακτικά μπορούν να δημιουργήσουν μία μικρή θεατρική σκηνή, προσωποποιώντας το πετρέλαιο, τον ήλιο, τη θάλασσα και τον άνεμο.

Μέσα από τη διδασκαλία του συγκεκριμένου λογοτεχνικού κειμένου που αφορά τη ζωή των Μικρασιατών προσφύγων, οι μαθητές/τριες μπορούν να προχωρήσουν σε συγκρίσεις μεταξύ του κειμένου αυτού και ιστορικών πηγών με αντίστοιχη θεματολογία, εκφράζοντας την άποψή τους, παραλληλίζοντας τα δυο είδη λόγων και την αντικειμενικότητα-υποκειμενικότητα των στοιχείων καθενός από αυτά και συνδέοντας τα με την σύγχρονη πραγματικότητα. Επιπλέον, μπορούν να μελετήσουν τις αντιλήψεις των χαρακτήρων του έργου, αναλύοντας ταυτόχρονα τα αίτια και τις συνέπειες της καταστροφής. Μια δραστηριότητα για την ενεργό εμπλοκή των μαθητών/τριών είναι το παιχνίδι ρόλων. Οι μαθητές/τριες μπορούν να αναλάβουν διάφορους ρόλους (ιστορικοί, πολιτικοί, πρόσφυγες, δημοσιογράφοι) και να συζητήσουν το θέμα ο καθένας μέσα από την οπτική του ρόλου που έχει υιοθετήσει, υποστηρίζοντάς τον με τα κατάλληλα επιχειρήματα. Με αυτόν τον τρόπο, θα προσεγγίσουν πολυπρισματικά το ζήτημα. Μια ακόμη δραστηριότητα είναι η ομαδική συγγραφή κειμένων (γράμμα, ημερολόγιο)που θα απευθύνονται σε κάποιο τρίτο πρόσωπο και θα παρουσιάζουν τα συναισθήματα και τις απόψεις των χαρακτήρων του έργου. Αφορμή για τη συγγραφή των κειμένων αποτελούν τα όσα έχουν προηγουμένως αναλυθεί κατά τη διδασκαλία του λογοτεχνικού αποσπάσματος.

Το απόσπασμα που παρατέθηκε σκιαγραφεί τη ζωή των ανθρώπων της τρίτης ηλικίας και την υποτίμηση που πολλές φορές δέχονται, αλλά ακόμη και την περιφρόνηση από τη νεότερη γενιά. Σκοπός της διδασκαλίας του λογοτεχνικού έργου, σύμφωνα και με το Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών, είναι η ανάπτυξη της ενσυναίσθησης και του σεβασμού στη διαφορετικότητα των ανθρώπων και στα δικαιώματά τους, ανεξαρτήτως ιδιαίτερων χαρακτηριστικών γνωρισμάτων όπως η ηλικία ή η σωματική κατάσταση. Επιπλέον, προωθείται η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης των μαθητών σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, μέσα από τη διδασκαλία της λογοτεχνίας και άλλων κλασικών κειμένων, καθώς και η σύνδεση των λογοτεχνικών έργων με τις σύγχρονες κοινωνικές προκλήσεις.

Οι διδακτικοί στόχοι έγκεινται στο να μπορέσουν οι μαθητές/τριες να εντοπίσουν κοινωνικά ζητήματα στο κείμενο, να διατυπώσουν τις σκέψεις τους σχετικά με τη συμπεριφορά των χαρακτήρων, να συσχετίσουν το λογοτεχνικό έργο με τις προσωπικές τους εμπειρίες, καθώς και να συμμετέχουν ενεργά σε δραστηριότητες που καλλιεργούν την ενσυναίσθηση.

Προτεινόμενες δραστηριότητες

Η διδακτική διαδικασία θα ξεκινήσει με μια συζήτηση που στην ουσία θα προετοιμάσει το έδαφος για την κατανόηση του θέματος (π.χ. «Πώς συμπεριφερόμαστε στους ηλικιωμένους σήμερα;»). Έπειτα, θα ακολουθήσει η ανάγνωση του κειμένου και εργασία σε ομάδες με ερωτήσεις κριτικής ανάλυσης για τους χαρακτήρες. Στη συνέχεια, οι ομάδες θα πραγματοποιήσουν μία δραματοποίηση του έργου, κατά την οποία θα προτείνουν εναλλακτικά σενάρια, εμβαθύνοντας στα συναισθήματα των προσώπων που υποδύονται.

Η ενότητα θα ολοκληρωθεί με μία δραστηριότητα δημιουργικής έκφρασης, στην οποία οι μαθητές θα σχεδιάσουν ένα κόμικ ή μια εικονογραφημένη ιστορία με βάση το έργο που διδάχθηκαν, προτείνοντας τις δικές τους εκδοχές της ιστορίας και μεταφέροντας το μήνυμα στη σύγχρονη εποχή.

Το συγκεκριμένο έργο σχετίζεται άμεσα με την εκπαίδευση στα ανθρώπινα δικαιώματα, καθώς προβάλλει το δικαίωμα στην αξιοπρέπεια και την ισότιμη μεταχείριση. Ταυτόχρονα, όμως, καλλιεργεί και τις αξίες του δημοκρατικού πολιτισμού, όπως ο σεβασμός στον άλλον/την άλλη, η ενσυναίσθηση και η ευθύνη των πολιτών απέναντι στην κοινωνία. Τέλος, μέσα από τον ρόλο του παιδιού, αναδεικνύεται η σημασία της παιδικής ματιάς, ίσως ως του μοναδικού φορέα της κοινωνικής αλλαγής.

Οι δύο νεαρές ηρωίδες αλληλογραφούν και μοιράζονται τα προβλήματά που αντιμετωπίζουν στην καθημερινότητά τους: η Βερόνικα, επειδή είναι αλβανικής καταγωγής, και η Ελένη, επειδή είναι άτομο με κινητικά προβλήματα. Η πρώτη πληγώνεται από την επιθετική συμπεριφορά των γειτόνων της. Η δεύτερη αισθάνεται μειονεκτικά για την αναπηρία της και υποκρίνεται ότι είναι κάποια άλλη. Συμμετέχει στον πόνο της φίλης της και, χωρίς να της αποκαλύπτει το δικό της πρόβλημα, αντιλαμβάνεται ότι η αντιμετώπιση που υφίστανται οι ξένοι δεν απέχει στην πραγματικότητα από την αντιμετώπιση που έχουν τα άτομα με ειδικές ανάγκες ή οι κάθε λογής μειονότητες.

Πρόκειται για ένα κείμενο που δίνει την ευκαιρία να έρθουν σε επαφή οι μαθητές με το ζήτημα της ετερότητας στη σύγχρονη κοινωνία, είτε αφορά στους πρόσφυγες, είτε στα άτομα με ειδικές ανάγκες, με προεκτάσεις σε οποιαδήποτε μειονότητα, να αποτυπωθεί το περιβάλλον της σύγχρονης πολυπολιτισμικής κοινωνίας και να γίνει κατανοητή η ανάγκη αποδοχής του διαφορετικού.

Για την ανάπτυξη κριτικής σκέψης, θα μπορούσε ο εκπαιδευτικός αρχικά να παρακινήσει τους μαθητές να εντοπίσουν τα βασικά χαρακτηριστικά του συλλογισμού των δύο κοριτσιών και έπειτα να συγκρίνουν τις δύο επιστολές για ομοιότητες και διαφορές. Στη συνέχεια, θα μπορούσαν να συζητηθούν οι αιτιακές σχέσεις ανάμεσα στα γεγονότα και τα συναισθήματα της Ελένης και της Βερόνικας.

Προκειμένου να εμπλακούν ενεργά οι μαθητές, θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί η τεχνική του "δημοσιογράφου" (ή ανακριτική καρέκλα), κατά την οποία ένας μαθητής αναλαμβάνει τον ρόλο του συνεντευξιαστή και ένας άλλος λαμβάνει τον ρόλο της Ελένης ή της Βερόνικας. Με τον τρόπο αυτό δίνεται η δυνατότητα να σκεφτούν οι μαθητές ποικίλες πτυχές της καθημερινής ζωής των κοριτσιών αυτών και να φανταστούν μία φαντασική αφήγηση της ζωής τους. Μία άλλη δραστηριότητα θα μπορούσε να είναι μια δραματοποίηση μιας συνάντησης με το άτομο που τους δημιουργεί το πρόβλημα (ή ένα forum theatre).

«Τα κόκκινα λουστρίνια» της Ειρήνης Μάρρα είναι ένα ιδιαίτερα συμβολικό κείμενο που αναδεικνύει κοινωνικά ζητήματα, όπως οι ταξικές ανισότητες, η παιδική αθωότητα σε αντίθεση με τις δυσκολίες της ζωής, και ο συμβολικός ρόλος των επιθυμιών που συχνά έρχονται αντιμέτωπες με την πραγματικότητα.Τρεις τρόποι αξιοποίησης του έργου για την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης:

1. Συμβολισμός και Αναγνώριση Κοινωνικών Ζητημάτων:

   Οι μαθητές μπορούν να συζητήσουν τον συμβολικό ρόλο των κόκκινων λουστρινιών. Τι αντιπροσωπεύουν; Πώς μπορεί η επιθυμία της ηρωίδας για αυτά να παραλληλιστεί με τις κοινωνικές ανισότητες και τα όνειρα που εμποδίζονται από τις περιστάσεις;Αναζήτηση παραδειγμάτων ή εμπειριών από το άμεσο περιβάλλον τους μέσω αφηγηματικής προσέγγισης (π.χ κατάθεση στην ολομέλεια ιστοριών από παπούδες/γιαγιάδες,γονείς,ευρύτερο κοινωνικό περίγυρο)/

2. Αναφορά στη Σχέση Παιδικής Αθωότητας και Κοινωνικής Πραγματικότητας:

   Οι μαθητές μπορούν να εξερευνήσουν πώς η ιστορία αποτυπώνει τη μετάβαση από την παιδική αθωότητα στη σκληρή κοινωνική πραγματικότητα. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, μπορούν να κατανοήσουν πώς οι κοινωνικές συνθήκες διαμορφώνουν τις ζωές των ανθρώπων.Τον τρόπο με τον οποίο αρκετά παιδιά λόγω οικονομικών ή άλλων συνθηκών «γονεοποιούνται» πρώιμα και αναλαμβάνουν δύσκολους ρόλους για την ηλικία τους παραμερίζοντας αρκετά συχνά την παιδική αθωότητά τους.Ιδιαίτερη αναφορά θα δωθεί εδώ στην παιδική εργασία.

3. Έμφαση  σε Ηθικά και Κοινωνικά Ερωτήματα:

   Ζητείται από τους μαθητές να προβληματιστούν πάνω σε ερωτήματα όπως: «Είναι η υλική επιθυμία κάτι κατακριτέο;»ή «Πώς διαχειρίζονται οι άνθρωποι τις κοινωνικές ανισότητες;».Σας έχει τύχει να βρεθείτε ποτέ σε μια τέτοια θέση;Πώς λειτουργήσατε;

Δύο δραστηριότητες  με τις οποίες θα επέλεγα για να ενεργοποιήσω την εμπλοκή των μαθητών θα ήταν οι εξής:

1. Δημιουργία Ημερολογίου από τη Σκοπιά της αδερφής του ήρωα:

   Οι μαθητές μπορούν να γράψουν ένα ημερολόγιο από τη σκοπιά της ηρωίδας, περιγράφοντας τις σκέψεις, τα συναισθήματά της και τις εμπειρίες της. Αυτό τους ενθαρρύνει να μπουν στη θέση της και να κατανοήσουν τις προκλήσεις της προωθώντας έτσι και την καλλιέργεια της ενσυναίσθησης.

2.Επιπλέον,θα προχωρούσα σε ανάγνωση του ποιήματος : «Αν θες να λέγεσαι άνθρωπος» του Τάσου Λειβαδίτη και εν συνεχεία θα προχωρούσαμε στη δημιουργία ενός κολάζ το οποίο στην μια πλευρά θα είχε το έργο «Το παλιό παπούτσι» του Βαν Γκογκ και στο άλλο ένα ζευγάρι κόκκινα λουστρίνια.Πάνω σε κάθε εικόνα θα καλούσα τους μαθητές να γράψουν μια λέξη που τους έρχεται αναφορικά με τους συμβολισμούς του κειμένου,τα συναισθήματα των ηρώων,τη διαφορά και την πάλη ανάμεσα στο πραγματικό και το ιδανικό,τα δικαιώματα που καταπατούνταν και αυτά που έπρεπε να έχει η ηρωίδα και συνακόλουθα όλοι οι άνθρωποι-παιδιά.