• Ғылым тарихының рөлі: XVII-XIX ғасырлардағы ғылыми революция адамды да ғылыми зерттеу нысаны ретінде қарастыруға жол ашты. "Ғылым тарихы" осы процесті көрсетеді:

  • Психологияның жеке ғылым ретінде пайда болуы (В. Вундт зертханасы). Бұл "жан" туралы философиялық пайымдаудан адамның психикасын, санасын, мінез-құлқын эмпирикалық жолмен зерттеуге көшу болды.

  • Психоанализдің (З. Фрейд) пайда болуы. Ол адамның "менін" тек санамен шектемей, оған бейсаналық (сыртқы ықпалмен қалыптасқан қысымдар мен тілектер) әсер ететінін көрсетті. Бұл біздің тақырыбыңыздағы сыртқы және ішкі ықпалдар мәселесін тікелей зерттеген алғашқы ғылыми теориялардың бірі.

  • Бихевиоризмнің (Дж. Уотсон, Б. Скиннер) "мен" ұғымын жоққа шығарып, адамды тек сыртқы стимулдарға жауап беретін организм ретінде қарастыруы. Бұл – "сыртқы ықпалдар тұлғаны толық анықтайды" деген позицияның ғылымдағы көрінісі.

Осылайша, ғылым тарихы біздің философиялық сұрағыңыздың қалайша нақты ғылыми проблемаға айналғанын көрсетеді.

"Мен – ол мен бе?" мәселесі: Ғылым логикасы мен функциялары арқылы өзімді тану

Мен, яғни жеке тұлғаның шынайылығы туралы мәселе – "Мен – ол мен бе?" деген терең сұрақ – менің қалай қалыптасқанымды және менің ішкі "Менімнің" сыртқы әсерлерден қалай айырмашылығы бар екенін түсінуге бағытталған ғылыми саяхат сияқты. Бұл жерде ғылым дамуының логикасы мен ғылым функциялары маған өзімді "зерттеу" үшін құрал болады.

1. Менің қалыптасуым: Ғылым дамуының логикасы

Ғылым логикасы білімнің ақиқатқа қалай жететінін зерттейді. Менің жеке тұлғамды тану да осы логикамен жүреді:

• Фактілерді жинау (Эмпирия): Мен алдымен өзімді қоршаған ортаны – сыртқы ықпалдарды – жинақтаймын. Ата-анамның тәрбиесі, достарымның пікірі, әлеуметтік желідегі трендтер, мәдениеттің нормалары – осының бәрі менің мінез-құлқым мен таңдауларымды қалыптастырған нақты деректер. Мен "Менің" ненің әсерінен қалыптасқанын осы деректер арқылы түсінемін.

• Теориялық қорытынды (Заңдылықтар): Осы жинақталған фактілер негізінде, мен өзімнің ішкі заңдылықтарымды – яғни, психологиялық теорияларды – құрамын. Мысалы, егер мен топтың пікіріне жиі бағынатын болсам, ғылым бұл конформизм заңдылығы деп түсіндіреді. Менің "Менімнің" шынайылығы – бұл биологиялық нышандар мен әлеуметтік тәжірибелердің күрделі логикалық синтезінің нәтижесі. Мен өз әрекеттерімді "себеп-салдар" тізбегі арқылы түсіндіруге тырысамын.

• Рефлексия (Өзіндік таным): Ғылымның дамуындағы рефлексия сияқты, мен де үнемі өзімнің ойлау жүйемді, құндылықтарымды сын көзімен бақылаймын. Бұл – "Мен қазір кіммін?" деген сұраққа жауап іздеу арқылы өзімнің шынайы "Менімді" сыртқы ықпалдан ажырата білу процесі.

2. Менің мақсатым: Ғылымның функциялары

Менің өзім туралы жинаған білімімнің маңызы – ол тек ішкі ізденіспен тоқтап қалмайды, ол менің өмірімдегі практикалық функцияларды орындайды.

• Түсіндіру функциясы: Мен өзімнің кейбір әрекеттерімнің немесе реакцияларымның неліктен пайда болғанын түсіндіремін. Мысалы, егер мен бір істен қорықсам, мен бұны өткендегі жағымсыз тәжірибенің ("сыртқы ықпал") нәтижесі деп түсіндіре аламын. Бұл түсінік маған ішкі "Менімді" бақылауға мүмкіндік береді.

• Ағартушылық функциясы: Өзімді тану арқылы алған білімімді мен өзімді-өзім тәрбиелеуге қолданамын. Ғылым сияқты, мен де "білім – күш" дегенді ұстанамын. Өзімнің әлсіз тұстарымды білу – оларды жеңуге, яғни, өзімнің шынайы "Менімді" дамытуға мүмкіндік береді. Бұл – мені сыртқы, манипулятивті ықпалдардан қорғайтын қалқан

• Болжамдық және Басқару функциясы: Менің қазіргі мінез-құлқым мен таңдауларымның болашақтағы нәтижелерін болжаймын. Егер мен сыртқы ықпалға тым тәуелді болсам, бұл менің болашақ мақсаттарыма жетуіме кедергі болатынын білемін. Сондықтан, мен өзімнің дамуымды басқарамын және шынайы мақсаттарыма сәйкес келетін шешімдер қабылдаймын.

Қорытындылай келе, "Мен – ол мен бе?" деген сұрақ – менің ішкі әлемімнің ғылым логикасымен танылуы. Ғылым маған өзімді объективті зерттеуге және соның нәтижесінде өзімді-өзім саналы түрде дамытуға көмектеседі. Менің шынайылығым – бұл сыртқы ықпалдарды сүзгіден өткізіп, өзімнің ерекше даралығымды қалыптастыру процесі

Бұл тәжірибеде балалар өз көзімен көрген нәрсені, яғни объективті шындықты қалай жоққа шығарғаны анық көрінеді:

• Факті: Балаларға бір ақ, бір қара пирамидка көрсетілді.

• Сыртқы Ықпал: Топ мүшелері (актерлер) әдейі екі пирамидканың да "ақ" екенін айтты ([00:00:16] маңы).

• Нәтиже: Тәжірибедегі қыз шындықты біле тұра (ол кейіннен "мынау қара ғой" деп айтады), топтың пікірін қайталады. Ол бұны: "потому что они сказали так" ("олар солай айтты") деп түсіндіреді ([00:01:15]).

Қорытынды: Бала үшін топтың келісімі оның жеке ақиқатынан маңыздырақ болып шықты. Осы сәтте оның шынайы "Мені" уақытша сыртқы қысымға бағынды.

2. Екінші тәжірибе: Дәмді Жоққа Шығару

Екінші тәжірибе конформизмнің тіпті физиологиялық сезімге де әсер ететінін көрсетеді.

• Факті: Балаларға әдейі тұзды (соленый) етіп дайындалған ботқа берілді ([00:03:26] маңы).

• Сыртқы Ықпал: Топ мүшелері ботқаны жеп, оның "тәтті" (сладкая) екенін айтты ([00:02:19] -).

• Нәтиже: Соңғы қыз бала ботқаны жегісі келмейтінін білдірсе де, одан дәмді деп сұрағанда, ол да "тәтті" деп жауап береді ([00:03:57]). Ол кейіннен "енді жегім келмейді" деп бас тартады, бұл оның шынайы сезімін білдіреді, бірақ көпшілікке қарсы шығудан қорыққан.

Қорытынды: Көпшіліктің пікірі адамның жеке сезімін, тіпті физикалық сезімін де бұрмалауға қабілетті. Бұл – ғылым айтқандай, "сыртқы ықпалдың" (әлеуметтену процесі) жеке тұлғаға (санаға, "Менге") тікелей және күшті әсері.

Тәжірибеден Туатын Пайымдау

Бұл тәжірибе біздің қазақ ойшылдарының пікірлерімен де тығыз байланысты:

1. Абайдың Ақылы: Ботқа мен пирамидка тәжірибесіндегі балаларға Ақыл жетіспеді – олар өз сезімдерін саралап, көпшіліктің пікірін сынауға дәрменсіз болды.

2. Шәкәрімнің Ары: Конформизм – бұл әлеуметтік қиянаттың бір түрі (шындыққа қиянат). Шәкәрім айтқандай, "адалдықты" сақтау үшін, адам өз Ар-ұятын (шынайы "Менін") топтың уақытша ықпалынан жоғары қоюы керек.

• Мысыр мен Вавилонда геометрия мен астрономия тәжірибеден туындады – бұл адамның сыртқы дүниені бақылау арқылы ақиқатқа ұмтылуы еді.

• Қытай мен Үнді өркениеттерінде медицина мен сана үйлесімін зерттеу арқылы адам денесі мен рухының байланысы қарастырылды.

2. Ежелгі грек ойшылдарының үлесі

• Пифагор мен Гераклит дүниенің үйлесімі мен үздіксіз қозғалысын зерттеді.

• Демокрит пен Эпикур атомдық ілім арқылы болмыстың түпнегізін ашып, адамның ойлау қабілетінің күшін көрсетті.

• Платон білім мен идея арқылы жан тазалығының мүмкін екенін дәлелдеді.

• Аристотель логика заңдары арқылы ойлаудың ғылыми негізін жасады.

Бұл кезең – адамның ақыл арқылы өз болмысын анықтауға ұмтылысының бастауы болды.

3. “Мен – ол мен бе?” мәселесі және антикалық ғылымның үндестігі
“Мен – ол мен бе?” сұрағы осы антикалық ғылым идеяларымен тығыз байланысты.
Адам өзін сыртқы ықпалдан ажыратып, өз шынайылығын тануға тырысады.

Ғылым дамуының логикасы — адам танымының логикасы.
Өз-өзін зерттеу, талдау және рефлексия арқылы тұлға шынайы “Менін” қалыптастырады.

Қорытынды:
Ғылым сияқты адам да ақиқатқа үздіксіз ұмтылған сайын, өз болмысының мәнін аша түседі.

«Өзіңді таны» — ежелгі грек даналығының ең маңызды афоризмдерінің бірі.

Бұл сөз алғаш рет Дельфы ғибадатханасының қабырғасында жазылған және Сократ пен Аристотель сияқты ұлы ойшылдардың өмірлік қағидасына айналды.

Бұл афоризмнің мәні — адам өз өмірінің, ойының және іс-әрекетінің мәнін түсінбейінше, шынайы өмір сүре алмайды.

Көптеген адамдар өзін айналасындағы рөлдер арқылы көреді: студент, ата-ана, қызметкер, дос.
Бірақ бұл — сыртқы бейне.
Шынайы “Мен” — адамның ішкі дүниесі, құндылықтары мен сенімдері.

Ежелгі гректер үшін өзіңді тану — тек рухани ұғым емес, ғылыми танымның бастауы болды.
Олар табиғатты зерттей отырып, адам мен әлем арасындағы байланысты түсінуге тырысты.
Талес пен Пифагор табиғат заңдарын танып, сол арқылы адамның орнын анықтағысы келді.

Осыдан ғылым мен философияның негізі қаланды:
адам өзін тану арқылы әлемді, ал әлемді тану арқылы өзін түсіне алады.

Қазіргі заманда да бұл идея өзекті.
Психологтар мен ғалымдар адамның өзін жақсы тануы оның өмір сапасына, шығармашылығына және шешім қабылдау қабілетіне тікелей әсер ететінін дәлелдеді.
Өз құндылықтарын, әлсіз және күшті жақтарын түсінген адам өмірде сенімді әрі мақсатты болады.

Қорытындылай келе,
«Өзіңді таны» — тек даналық сөз емес, ол адамның рухани және ғылыми дамуының кілті.
Ғылым мен философия бірігіп, адамға өз болмысын, өз “Менін” іздеуге мүмкіндік береді.
Бұл — ежелгі дәуірден бүгінге дейін жалғасқан адамзаттың ең басты сапары.

https://medium.com/personal-growth/the-ancient-greek-aphorism-know-thyself-is-literally-the-key-to-a-meaning-life-832d988a198a

- Орта ғасырдағы көзқарас

Орта ғасырда адам болмысы сенім мен догма негізінде түсіндірілді.
Фома Аквинский мен Августин сияқты ойшылдар адамның мәні – Құдайға жақындауда деп білді.
Адамның «Мен» ұғымы оның еркін еркіне емес, құдайлық ерікке тәуелді болды.
Сондықтан адамның шынайылығын анықтауда сыртқы күш – дін мен шіркеу беделі шешуші рөл атқарды.

Бірақ дәл осы кезеңде шығыстағы Әл-Фараби сияқты ойшылдар адамның ақыл арқылы ақиқатты тануға қабілетті екенін айтты. Ол «ақыл мен білім арқылы кемелдікке жету» идеясын ұсынды. Бұл адамның өз «Менін» ішкі таным арқылы табуға болатынын дәлелдеді.

«Адамның кемелдігі – оның ақыл-ойының кемелдігімен өлшенеді.» — Әл-Фараби

- Қайта өрлеу дәуірі: Адам – өз болмысының иесі

Қайта өрлеу дәуірінде ғылым мен өнер адамның дербестігін паш етті.
Леонардо да Винчи, Пико делла Мирандола, Эразм Роттердамский сияқты гуманистер адамды шығармашылық тұлға ретінде көрсетті.
Бұл дәуірде “Мен” – енді күнә емес, мүмкіншілік болды.
Адам өзін әлемнің орталығы деп сезінді және шынайылықты Құдайдан емес, өзінен, ақылынан, тәжірибесінен іздеді.

- Постмодернистік қыр – «Мен» тұрақты ма, әлде құрылым ба?

Қазіргі философияда (әсіресе постмодернизмде) “Мен” ұғымы жаңа сынға ұшырады.
Мишель Фуко – адамның өзін-өзі тануы да қоғам, билік және білім жүйесінің әсерінде қалыптасатынын көрсетті.
Жак Деррида мен Жан Бодрийяр болса, «Мен» – тұрақты мән емес, ол үнемі тіл, мәдениет және ақпарат арқылы қайта жасалып отыратын бейне деді.

Қорытындылай келе, Қайта өрлеу дәуірінде адамның назар ортасы өзгерді — ол ақыл-ойы мен тәжірибесіне сүйеніп, өз “Менін” дербес түрде тануға ұмтылды.
Бұл кезең адамзаттың рухани эволюциясында үлкен бетбұрыс болды: адам өз шынайылығын сырттан емес, өзінің ішкі дүниесінен, ойы мен шығармашылығынан іздей бастады.

Еуропада Рене Декарт өз күмәнінің тереңдігінен «Ойлаймын, демек бармын» деген жолды тапқанда, ол адамзаттың танымдық революциясын бастады. Бұл жерде «Мен» – бұл барлық сыртқы нәрселерден, тіпті өз денесінен де күдікті болуы мүмкін, бірақ өз ойлау процесінің болмысына ғана сенімді болуы мүмкін таза сана, ойдың өзегі ретінде туындады. Декарт үшін «Мен» – бұл әлемдегі ең сенімді тұрақты нүкте, рационалдықтың бекінісі.

Бір шақырым соңра, Мишель де Монтень өз «Эсселерінде» басқаша бір сапарын жасады. Ол «Менді» тұрақты емес, үнемі қозғалыстағы, өзгеріп отыратын және сыртқы әсерлерге ашық нәрсе ретінде сипаттады. Оның үшін өзін-өзі тану – бұл өзінің әлсіздіктерін мойындаумен және өзгерістерді бақылаумен байланысты шексіз процес болды.

Сол шамадағы уақытта Қазақ даласының кеңістігінде Асан Қайғы «Алтын алқап» іздеп жүрді. Бірақ бұл ізденіс жеке адамның метафизикалық болмысы туралы емес еді. Асан Қайғы үшін жеке «Меннің» мағынасы оның әділ қоғамда, яғни рулық бірліктің ортасында орнын табуымен анықталатын. Мұнда «Мен» ешқашан жалғыз қарастырылмады; ол әрқашан «Біздің» – әл-ауқаттың, тарихи тағдырдың контекстінде болды. Жеке тұлға озық емес, ол рулық сабақтастықтың тірі жалғасы ретінде ғана шынайы болмысқа ие болды.

Доспамбет жырау өз заманының айнымалылығын айтқанда, ол «Меннің» тағдырдың соққыларына тәуелділігін сипаттады. Бірақ бұл тәуелділік еуропалық детерминизм сияқты емес еді; оның өлеңдерінде сыртқы күштерге қарамастан сақталатын ерлік пен төзімділік рухы – яғни, тағдырға бағынбайтын ішкі құдыреттілік пені де сезіледі.

Дүниенік көзқарас: «Мен» – бұл мидың қызметінің өнімі. Біздің ойларымыз, сезімдеріміз, тіпті еркіміз де мидың нейрондық қызметінен туындайды. Егер ми өзгерсе, «Мен» де өзгереді.

Идеалистік көзқарас (Платон, Декарт): «Мен» – бұл денеден дербес, материалдық емес, рухани немесе ойдың нәрсесі (сана, рух, жан). Дене өзгеріп, тіпті жоғалса да, «Мен» сақталады.

Қатынастық көзқарас (Дэвид Юм): Тұрақты «Мен» деген нәрсе жоқ. Біздің тұлғамыз – бұл түйсіктер мен тәжірибелердің үздіксіз ағыны. Біз тек өзгеріп отыратын тәжірибелер жиынтығымыз.

"Мен – ол мен бе?" Бұл сұрақ адамзаттың өзін-өзі тануға деген ұмтылысының өзегі іспетті. Классикалық ғылым дәуірінде (шамамен XVII-XIX ғғ.) бұл сұрақтың жауабы қарапайым көрінетін. Рене Декарттың "Мен ойлаймын, демек, тірімін" деген қағидасы жеке тұлғаны – "Менді" – анық, рационалды, сыртқы әлемді объективті бақылай алатын тұтас бірлік ретінде бекітті. Бұл – Ньютон әлеміндегідей ретті, болжамды және өзгермейтін "Мен" концепциясы еді.

Алайда, XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында басталған классикалық емес ғылым кезеңі бұл тұрақты әлемді (және онымен бірге тұрақты "Менді") түбегейлі шайқалтты. Физикадағы, психологиядағы және әлеуметтік ғылымдардағы жаңалықтар "Мен" деген ұғымның өзін күмәнге алды. Олар "Мен" дегеніміз – тұрақты, шынайы (аутентичный) құбылыс емес, керісінше, сыртқы және ішкі ықпалдардың үздіксіз әсерінен қалыптасатын динамикалық, тіпті бөлінген процесс екенін көрсетті.

1. Салыстырмалы "Мен": Эйнштейннің ықпалы

Классикалық физикада уақыт пен кеңістік абсолютті, барлық бақылаушы үшін бірдей болды. "Мен" осы абсолютті жүйедегі тұрақты нүкте еді. Альберт Эйнштейннің Салыстырмалылық теориясы бұл түсінікті жоққа шығарды. Ол уақыт пен кеңістіктің өзі бақылаушының қозғалыс жылдамдығына, яғни оның санақ жүйесіне байланысты екенін дәлелдеді.

Бұл идеяны "Мен" концепциясына ауыстырсақ: менің шындықты қабылдауым, менің тәжірибем – абсолютті емес. Ол менің "санақ жүйеме" – мәдениетіме, тәрбиеме, біліміме, яғни сыртқы ықпалдарға тәуелді. Егер екі адам әртүрлі "жылдамдықпен" (әртүрлі ортада) өссе, олардың "шындығы" да әртүрлі болады. Демек, "Менің" біртұтас, шынайы нұсқам жоқ. "Мен" – бұл менің контексіме салыстырмалы құбылыс. Менің "Менім" – бұл менің жеке тәжірибемнің нәтижесі ғана, бірақ ол жалғыз ақиқат емес.

2. Бақылаушы "Мен": Кванттық механиканың белгісіздігі

Егер салыстырмалылық теориясы макроәлемдегі "Меннің" орнын өзгертсе, кванттық механика (Гейзенберг, Бор, Шрёдингер) микроәлемде одан да үлкен төңкеріс жасады. Классикалық ғылымда "Мен" (бақылаушы) әлемді (объект) оған еш әсер етпестен зерттей алады деп есептелді.

Бірақ Гейзенбергтің анықталмаушылық принципі мен "бақылаушы эффектісі" мұның мүмкін еместігін көрсетті. Микробөлшектер деңгейінде, бақылау актісінің өзі – бөлшектің жағдайын (мысалы, оның орны мен жылдамдығын) өзгертеді. Бақылаушы мен бақыланатын объект – біртұтас, бөлінбейтін жүйе.

Бұл біздің "Мен – ол мен бе?" деген сұрағымызға тікелей қатысты. Менің "шынайы" болмысым бар ма, әлде менің "Менім" – бұл басқалардың (сыртқы ықпалдың) маған қараған "көзқарасының" немесе менің өзімді-өзім "бақылауымның" нәтижесі ме? Мені басқалар бақылағанда, мен басқаша әрекет етемін. Мен өзімді бақылағанда (рефлексия жасағанда), мен тағы да өзгеремін. "Шынайы Мен" – бұл бақылаудан тыс, ешкім көрмейтін кездегі "Мен" бе? Кванттық физиканың логикасы бойынша, "бақыланбаған Мен" – бұл тек ықтималдықтар жиынтығы (Шрёдингердің мысығы сияқты – бір уақытта тірі де, өлі де). "Мен" тек бақылау, яғни сыртқы ықпал сәтінде ғана нақты формаға ие болады.

3. Бөлінген "Мен": Фрейдтің "Олы"

"Мен – ол мен бе?" деген сұрақтың ең қызықты жауабын классикалық емес ғылымның тағы бір алыбы – Зигмунд Фрейд берді. Ол психоанализді енгізе отырып, "Мен" (Ego) ұғымының тұтастығын толығымен жоққа шығарды.

Фрейдтің моделі бойынша, адамның псиxикасы үш бөліктен тұрады:

1. "Ол" (Id): Бейсаналы, инстинктивті, ләззат алуға ұмтылатын бөлік. Бұл – біздің ішкі, жабайы "Меніміз".

2. "Жоғарғы-Мен" (Superego): Мораль, ар-ұят. Бұл – ата-ананың, қоғамның, діннің, яғни сыртқы ықпалдың біздің ішімізге "орнатылған" дауысы.

3. "Мен" (Ego): Осы екі күштің ("Ол" мен "Жоғарғы-Меннің") арасындағы саналы делдал, шындықпен байланыстырушы.

Осы тұрғыдан алғанда, "Мен – ол мен бе?" деген сұрақ жаңа мағынаға ие болады. "Мен" (Ego) – бұл "Ол" (Id) емес. Менің саналы "Менім" – бұл менің инстинктерім ("Ол") мен қоғамдық нормалардың ("Жоғарғы-Мен") арасындағы мәңгілік күрестің алаңы ғана. Менің "шынайылығым" (аутентичность) – бұл менің "Менім" осы екі оттың арасында тепе-теңдікті қалай ұстай алатындығымда. Менің "Менім" толығымен "Олға" (инстинкттерге) бағынса, мен шынайы емеспін. Егер "Менім" толығымен "Жоғарғы-Менге" (сыртқы ықпалға) бағынса, мен тағы да шынайы емеспін, мен тек қоғамның роботымын.

Қорытынды: Процесс ретіндегі "Мен"

Классикалық емес ғылым "Мен" деген ұғымды заттан (субстанциядан) – процесске, тұрақтылықтан – қарым-қатынасқа айналдырды.

"Мен – ол мен бе?" деген сұраққа классикалық емес парадигма былай жауап береді: Жоқ, "Мен" – бұл тұтас, шынайы, өзгермейтін "Ол" емес.

• "Мен" – бұл салыстырмалы: ол менің сыртқы контексіме байланысты (Эйнштейн).

• "Мен" – бұл белгісіз: ол тек "бақылау" (сыртқы ықпал) сәтінде ғана анықталатын ықтималдық (Гейзенберг).

• "Мен" – бұл бөлінген: ол ішкі инстинкттер ("Ол") мен сыртқы нормалардың ("Жоғарғы-Мен") арасындағы делдал (Фрейд).

Бұл дәуірдің негізгі концепциясы – "шынайы Мен" дегеніміз сыртқы ықпалдан азат болу емес (өйткені бұл мүмкін емес), керісінше, осы ықпалдардың бәрін түсініп, олармен саналы түрде жұмыс істеу. "Шынайылық" – бұл бастапқы нүкте емес, бұл біздің өмір бойы ұмтылатын мақсатымыз, яғни "Ол" мен "Сыртқы әлемнің" арасындағы "Менді" құрастыру процесі.

Платон, Декарт, Әл-Фараби, Кант, Фрейд және Абай еңбектері зерттеліп, «Мен» ұғымының тарихи дамуы қарастырылды. Бұл кезеңдік талдау адамның өзіндік сана эволюциясын түсінуге мүмкіндік берді.

2. Салыстырмалы талдау әдісі

Еуропалық рационалды бағыттағы және қазақ рухани бағыттағы «Мен» түсініктері салыстырылды. Бұл айырмашылық адамның өзіндік болмысын түсінудің мәдени ерекшеліктерін айқындады.

3. Психологиялық және әлеуметтік талдау әдісі

Қоғамдағы адамның мінез-құлқын зерттеу үшін әлеуметтік психологиядағы конформизм, топтық қысым және өзіндік бейне теориялары қарастырылды. Бұл әдіс адамның «Менін» сыртқы факторлар қалай өзгертетінін көрсетуге бағытталды.

4. Интерпретациялық (түсіндіру) әдісі

Философиялық мәтіндер қазіргі замандағы өмірлік жағдайлармен байланыстыра талданды. «Мен – ол мен бе?» сұрағы арқылы адамның шынайы және жасанды бейнесінің шекарасы талқыланды.

5. Рефлексия әдісі

Топ мүшелері өз өмірлік тәжірибелерін мысалға ала отырып, ішкі «Мен» мен сыртқы бейне арасындағы айырмашылықты талқылады. Бұл әдіс жеке тәжірибені ғылыми тұжырыммен ұштастырды.

Бұл мәселе туралы көптеген ұлы философтар өз пікірлерін білдірген. Ежелгі грек философы Сократ «Өзіңді таны» деген қағидасымен адамның ең маңызды міндеті – өз болмысын түсіну екенін айтқан. Оның ойынша, адам өз «Менін» танығанда ғана шынайы даналыққа қол жеткізеді.
Рене Декарт өзінің «Ойлаймын, демек бармын» қағидасында адамның «Менін» танымның бастауы ретінде қарастырды. Ол адам өз болмысын ойлау арқылы дәлелдей алады деді.
Иммануил Кант «адам өз ақылының шекарасын білуі тиіс» деп, адамның өзін-өзі тануы арқылы әлемді тануға болатынын көрсеткен.
Гегель «Рух феноменологиясында» адамның өзін тану процесін рухтың даму кезеңі ретінде сипаттады. Оның пікірінше, рух өз-өзін тану арқылы жетіледі және еркіндікке жетеді.
Шопенгауэр болса, адамның «ерік» пен «сана» арасындағы күресін айта отырып, өзін тану – бұл ішкі қайшылықты түсіну екенін атап өтеді.
Жан-Поль Сартр экзистенциалистік көзқараста адам өз болмысын өз таңдауы арқылы анықтайды дейді. Оның ойынша, «Мен кіммін?» деген сұраққа әр адам өз өмір жолы мен әрекеттері арқылы жауап береді.

Осы философтардың көзқарастарын біріктіре қарасақ, «Мен – ол мен бе?» сұрағы ғылыми таным құрылымымен тығыз байланысты екенін көреміз. Ғылыми танымда субъект пен объект бөлінсе, бұл философиялық сұрақта олар бірігеді. Адам өз болмысын сырттай зерттеуге тырысқанда, ол өзіне ғылыми тұрғыдан қарайды; ал өзінің ішкі мәнін ұғынғанда, ол философиялық деңгейге көтеріледі.

Осы екі деңгейдің байланысы адамның өзін тану процесінде де көрінеді. «Мен – ол мен бе?» деген сұрақ осының дәлелі. Мұнда адам бір мезгілде әрі субъект, әрі объект болады: ол өзін зерттейді және сол зерттеудің нысанының өзі болады. Бұл ерекше жағдай танымның ең жоғары деңгейін – рефлексияны білдіреді. Рефлексия – адамның өз ойына, сезіміне, іс-әрекетіне ішкі көзқараспен қарауы.

Ғалым объективті болуға тиіс, яғни деректерді бұрмаламай, ғылыми шындықты дәл көрсетуі керек. Бұл адамда өзінің “Менін” сыртқы қысымнан қорғауымен бірдей. Топ қысымына берілген балалар тәжірибесі сияқты, ғылымда да субъективтілікке берілу қаупі бар. Сондықтан ғылымдағы басты идеал – объективтілік, яғни шынайылыққа адалдық.

Осылайша жеке тұлғаның ішкі шынайылығын сақтау қалай маңызды болса, ғалымның кәсіби шынайылығы да дәл сондай маңызды. Екі процесс те адалдық пен өзін бақылау қабілетіне сүйенеді.

Ғалым бір жағынан – шығармашылық еркіндікке ие тұлға. Ол жаңа идея ойлап табады, болжам жасайды, әлемді өз көзқарасымен түсіндіреді.

Екінші жағынан – ғылыми нормалар, дәлдік, логикалық дәлел, эксперимент сияқты сыртқы талаптарға бағынады.

Бұл адамның өміріндегі жағдайға өте ұқсайды:

• Ішкі “Мен” — біздің шынайы сезімдеріміз, ойларымыз.

• Сыртқы талаптар — қоғам нормалары, рөлдер, күтілімдер.

Ғалым осы екі күштің арасынан нақты тепе-теңдік табуы керек. Бұл процесс біздің жобада зерттеген “Меннің шынайылығы” мәселесінің ғылымдағы нұсқасы болып табылады.

Дәл осындай тартыс ғылымда да бар. Ғалым толық еркін емес – ол ғылыми нормаларға, дәлелдеу ережелеріне, әдістемелерге, академиялық этикаға бағынады. Бұл нормалар сыртқы ықпалдың ғылыми түрі болып есептеледі.

Сыртқы ықпал тұлғаны өзгертетіндей, ғылыми нормалар ғалымды қалыптастырады. Бірақ екеуінде де шешуші нәрсе – сыртқы ықпалды соқыр түрде қабылдау емес, оны саналы түрде түсініп, өзіңнің ішкі позицияңмен үйлестіре алу.

Яғни тұлғаның да, ғалымның да “Менін” қалыптастыруы – сыртқы нормалармен дұрыс қарым-қатынас орнату қабілетінде.

• бақылау,

• талдау,

• себеп-салдарды түсіну,

• рефлексия — адамның өзін тану процесіне дәл сәйкес келеді. Адам өзінің “Менін” түсіну үшін сыртқы ықпалдарды талдап, өз реакцияларын бақылап, рефлексия жасайды. Ғалым әлемді дәл осылай зерттейді.

1. Тақырыптың өзектілігі

2. Зерттеу мақсаты мен міндеттері

3. Зерттеу нысаны мен пәні

4. Әдістері (талдау, салыстыру, тарихи-философиялық әдіс)

II. Негізгі бөлім

1-тарау. «Мен» ұғымының пайда болуы және тарихи дамуы

1. Ежелгі дәуірдегі «Мен» туралы көзқарастар

   • Ежелгі Үнді, Қытай философиясындағы жан, болмыс ұғымдары

   • Ежелгі гректер: Гераклит, Сократ – өзін тану идеясы

2. Орта ғасыр

   • Августин, Фома Аквинский – рухани «Мен»

3. Жаңа заман

   • Декарттың «Cogito, ergo sum» – ойлаушы субъект ретіндегі Мен

   • Локк – жеке тұлғаның сәйкестігі

   • Кант – трансценденталдық Мен

4. Қазіргі заман

   • Экзистенциализм (Сартр): адам өзін өзі жасайды

   • Психология: шынайы Мен және әлеуметтік Мен

   • Цифрлық дәуірдегі виртуалды Мен

2-тарау. Қазақ философиясындағы «Мен»

1. Әл-Фараби – адамның жетілуі және өзін тануы

2. Абай – толық адам, рухани Мен

3. Шәкәрім – ар ілімі және ішкі ар-ождан

4. Қазақ дәстүріндегі тұлға түсінігі (тектілік, ұят, намыс)

3-тарау. «Мен – ол мен бе?» мәселесінің қазіргі қоғамдағы көрінісі

1. Әлеуметтік желідегі Мен және шынайы Мен

2. Қоғам әсері және тұлғалық өзгеріс

3. Жастар арасындағы өзіндік идентификация проблемалары

4. Видео материал бойынша талдау (берілген YouTube-тегі идеялар)

III. Қорытынды

1. «Мен» ұғымының тарихи өзгерісі және қазіргі мәні

2. Жеке тұлға дамуы үшін өзін-өзі танудың рөлі

3. “Мен – ол мен бе?” сұрағына қысқа тұжырымдама

Бұл видео ғылыми ортада жеке тұлғаның өзіндік «Мен» ұғымы қалай қалыптасатынын және ғылымдағы идеалдар мен нормалардың осы процессқа әсерін жан-жақты талдайды. Автор ғылыми қауымдастықтағы тәжірибелер мен кәсіби нормалардың адамның өзіндік болмысын тануына, өзінің орнын анықтауына қандай ықпал ететінін көрсетеді. Видео ғылыми идентичность пен жеке «Мен» арасындағы байланысты түсіндіруге арналған және философиялық тұрғыдан «Мен – ол мен бе?» деген сұрақпен үйлеседі.

Видеоның негізгі идеясы – ғылым мамандығында жеке тұлға өз «Менін» кәсіби нормалар мен этикалық принциптер арқылы қалыптастырады. Ғылымдағы ашықтық, объективтілік, ынтымақтастық және сыншыл ойлау сияқты нормалар ғалымның өзінің кәсіби рөлін дұрыс түсінуіне және өзіндік идентичность қалыптастыруына мүмкіндік береді. Бұл процесте адам өз «Менін» тек жеке қасиеттерімен ғана емес, қоғам мен кәсіби орта талаптарына бейімделе отырып дамытады.

«Мен – ол мен бе?» деген философиялық сұрақ видео арқылы ғылыми контекстте қарастырылады. Автор көрсеткендей, адамның «Мен» бейнесі тұрақты емес, ол әлеуметтік ортаға, кәсіби тәжірибеге және ғылым идеалдарына байланысты өзгеріп отырады. Ғылымдағы нормалар мен идеалдар жеке тұлғаның өз болмысын түсінуіне бағыт беретін құрал болып табылады. Осылайша видео ғылыми мамандықтағы тұлғалық дамуды философиялық және практикалық тұрғыдан байланыстырады, бұл жобаңыздың тақырыбына толық сәйкес келеді.

Видео сонымен қатар практикалық мысалдар арқылы ғалымдардың қауымдастықтағы өз орнын анықтау жолдарын көрсетеді. Адам өзінің кәсіби және әлеуметтік рөлдерін үйлестіре отырып, жеке «Менін» қалыптастырады. Бұл жобаға пайдалы, өйткені өздік идентичность пен әлеуметтік/кәсіби нормалардың өзара байланысын дәлелдеуге мүмкіндік береді.

Алайда ғылым әлемді ғана түсіндірмейді. Ол адам туралы да жаңа білім береді. «Мен – ол мен бе?» деген сұрақ — адамның өз-өзін тануындағы ең күрделі философиялық мәселенің бірі. Бұл сұраққа жауап іздеген философтар адамның ішкі әлемін түрлі қырынан ашуға тырысты.

Иммануил Кант «Критика чистого разума» еңбегінде «Менді» адамның танымды ұйымдастыратын трансценденталды субъект ретінде қарастырады. Яғни, біз әлемді дайын күйінде көрмейміз; біз оны өз санамыздың заңдылықтарына сәйкес құрастырамыз. Эдмунд Гуссерльдің феноменологиясы бойынша сана — әлемге бағытталған әрекет; «Мен» әрқашан «Олмен» қатынаста болады. Мартин Хайдеггер «Бытие и время» кітабында адамды дүниемен байланыста өмір сүретін болмыс деп сипаттайды. Оның пікірінше, «Мен» тек қоғамда, ортада, тәжірибеде ашылады. Жан-Поль Сартр болса, адам еркіндік арқылы өзін жасайды деп тұжырымдап, «Мен» – алдын ала берілген емес, таңдау арқылы қалыптасатын болмыс дейді.

Біздің зерттеуіміздегі басты сұрақ – объективті дүние ("Ол") мен менің қабылдауым ("Мен") арасындағы айырмашылық. Жаратылыстану негіздері бойынша, "Дүние" ұғымы екі мағынада қолданылады: бірі – біздің көзқарасымыз, екіншісі – дүниенің өзі. Ең маңызды қағида – объективті шындық дүниені адам басындағы идеялық бейнеден ажырата білу.

Бұл Абайдың Жетінші қара сөзімен үндеседі. Абай жас баланың "Ол немене? Бұл немене?" деп дүниені тануға ұмтылатынын айтады. Біз ғылыми бейне жасай отырып, шындықты ("Оны") танығымыз келеді, бірақ ол әрқашан менің санамдағы ("Мен") субъективті бейне болып қала береді. Егер мен тек сыртқы дүниенің көшірмесін жасасам, онда менің жеке "Менім" қайда қалады? Демек, "Мен" дегеніміз – жай ғана "Оның" (дүниенің) шағылысы емес, оны танушы және бағалаушы күш.

Абайдың Отыз тоғызыншы қара сөзінде адамдардың бір-біріне еліктегіштігі, мінездерінің қоғамға тәуелділігі сыналады. Ғылыми тұрғыда дүниенің бейнесі мәдениет пен идеяларға әсер етеді, яғни қоғамдық пікір ("Ол") мені қалыптастырады. Бірақ шын "Мен" болу үшін, біз ғылым философиясында айтылғандай, тек сыртқы ортаны қабылдап қана қоймай, оған өзіміздің аксиологиялық бағамызды  беруіміз керек. "Мен" – тобырдың ("Оның") көшірмесі емес, оны сыни тұрғыда бағалаушы тұлға.

Бұл қайшылықты Абайдың Он жетінші қара сөзі шешеді. Ақыл (Ғылым) – суық, ол бәрін табады, бірақ жылуы жоқ. Планк айтқан "сезімнен тазартылған"  бейне – бұл таза ғылыми шындық ("Ол"). Ал толыққанды "Мен" болу үшін, сол ғылыми ақылға Абай айтқан "Нұрлы жүрек" қосылуы керек. Ғылым философиясы мен Абай даналығының түйісуі осында: "Ол" (ғылыми бейне) бізге қажет, бірақ "Мен" (сезім мен рух) болмаса, ол өлі дүние болып қалады.

Мұны Абайдың Отыз екінші қара сөзімен байланыстыруға болады. Абай ғылымды үйрену үшін тұрақты махаббат пен ынтықтық керек дейді. Егер сыртқы ғылыми бейне ("Ол") үнемі өзгерсе, оны қуып жетуші – "Мен". Эйнштейн айтқандай, біздің біліміміз толық емес, сол сияқты Абай да адамның "жарым" екенін, кемелдікке ұмтылу керектігін меңзейді. "Мен" – бұл қатып қалған нүкте емес, "Оны" (дүниені) тану барысында үнемі жаңарып отыратын процесс.

Мысалы: классикалық механика саласында Isaac Newton заңдары мен қағидалары – дәстүрдің негізін құрған. Теорияға сәйкес қозғалыс, күш, масса сияқты ұғымдар белгілі түсінікте салынған, ал зерттеулер сол шеңберде жүргізілген.

Дәстүртің басты артықшылығы – ғылымға тұрақтылық пен жүйелілік береді. Зерттеушілер бұрынғы нәтижелерге сүйене отырып, жаңа сұрақтар қоюға, дәлел-эксперименттер жүргізуге, білімді жүйелеуге мүмкіндік алады. Бұл – «қалыпты ғылым» кезеңі.

Сонымен бірге, дәстүр шеңберінде ғылым – көбіне «бұрыннан бар жорамалдар мен тұжырымдарға сәйкес жұмыс істеу». Зерттеушілер «бар» парадигма шеңберінде жұмбақтарды шешеді – яғни бұрын белгіленген теорияларды нақтылау, кеңейту, дәлдеп, жаңа эксперименттермен тексеру.

Осы тұрғыдан, дәстүр – ғылымның «қалыпты», «күмәнсіз» базасы: білімнің жүйелі өсуі, зерттеудің оңтайлы құрылымы, тәжірибе мен теория арасындағы үйлесімділік қамтамасыз етіледі.

Қорыта айтқанда, ғылыми дәстүр – зерттеуші үшін «қазір қайда тұрғанымды білу», «қандай ережемен жұмыс істеп жатқанымды түсіну» – қажетті тор.

Көптеген аномалиялар жинақталған кезде – ғылым дағдарысқа ұшырайды. Ғалымдар бұрынғы теориямен неге сәйкес келмейтінін түсіндірмек болып, жаңа жол іздей бастайды. Бұл – дағдарыс кезеңі.

Осыдан кейін кейде радикалды жаңа түсінік, жаңа теория, жаңа әдіс пайда болады. Дәстүр «секіріс» жасайды – онда бұрынғыдан мүлде өзгеше парадигма пайда болады. Бұл – ғылыми революция.

Парадигма ауысуы арқылы ғылымда сапалық өсу орын алады. Жай ғана бұрынғыны жалғастыру емес, түбегейлі жаңа бағыт, жаңа түсінік, жаңа мүмкіндіктер ашылады.

Революциядан кейін жаңа парадигма жағдайында қайта «қалыпты ғылым» фазасы басталады: ғалымдар жаңа парадигма шеңберінде жұмбақтарды шешеді, зерттеулер жүргізеді, білім жинайды.

Дәстүрмен жұмыс жасау – бұл «мен» ретінде ғылымның белгілі жолында жүру. Сен дәстүрлі зерттеуші: бұрынғы теориялармен, әдістермен, парадигмалармен жұмыс істейсің. Бұл сенің «өз» анықтауың.

Егер сен жаңалық іздесең, дәстүрмен түсіндіру мүмкін еместей мәселелерге тап болсаң – «анoмалиялар» байқасаң – сен «ол» болуға ұмтыласың: дәстүрден тыс, жаңа бағыт, жаңа теория іздеу. Сен – өзгеріс әкелуші.

Яғни, «Мен ол мен бе?» – тек жеке деңгейде емес: ғылыми қауымдастыққа, ғылымның бағытына, жалпы білім жүйесіне қатысы бар. Сен қалай зерттеу жүргізгің келеді: дәстүрді қастерлей отырып па, әлде жаңалық іздеп ма – осы таңдау сенің «менің» немесе «олды» көрсетеді.

Жаратылыстану ғылымдары табиғаттағы заңдылықтарды ашады. Физиканың бастауында Аристотельдің «Физика» еңбегі тұрса, кейін бұл бағытты Исаак Ньютонның «Математикалық бастамаларында» берілген қозғалыс пен тартылыс заңдары айқындады.

Қоғамдық ғылымдар адамзат қоғамындағы процестерді зерттейді. Бұл бағыттың дүниетанымдық негізін Огюст Конттың «Позитивті философиясы» мен Макс Вебердің рационалдық пен билік туралы еңбектері құрайды.

Гуманитарлық ғылымдар адам руханиятын, мәдениетті, тіл мен өнерді талдайды. Олардың теориялық негізін Вильгельм Дильтей қалап, адам әлемін “түсіну” арқылы зерттеу қажеттігін дәлелдеді.

Ғылымдардың мұндай жүйеленуі білімді терең, көпқырлы және мағыналы меңгеруге мүмкіндік береді.

Жаратылыстану табиғат заңдылықтарын ашуға бағытталған. Онда эксперимент, бақылау, дәлдік пен өлшемдер негізгі рөл атқарады. Физика, химия, биология секілді салалар осы бағытта дамиды.

Гуманитарлық ғылымдар адамның ішкі әлемін, мәдениет пен құндылықтар әлемін түсіндіреді. Вильгельм Дильтей олардың міндеті — түсіну, ал табиғат ғылымдарының мақсаты — түсіндіру екенін атап өткен.

Георг Риккерт те екі ғылымды ажыратып, табиғат фактілері құндылықтан тәуелсіз болса, мәдениет құбылыстары құндылықсыз өмір сүре алмайтынын айтқан.

Сонымен бірге бұл екі бағыт бір-бірін толықтырады:

жаратылыстану техника жасап берсе, гуманитарлық ғылымдар оның адамға әсерін түсіндіреді;

жаратылыстану экологияны зерттесе, гуманитарлық бағыт оның әлеуметтік, этикалық салдарын талдайды.

Екі ғылым саласының синтезі ғана толық, жауапты және жан-жақты дүниетаным қалыптастырады.

Синергетика — теңгерімсіз жүйелердің өзін-өзі ұйымдастыруын зерттейтін бағыт. Оның теориялық негізін Нобель сыйлығының лауреаты Илья Пригожин қалаған. Ол «Тәртіптен тыс» және «Қайтымсыздық, хаос және уақыт» еңбектерінде табиғаттағы реттіліктің хаостан да туындауы мүмкін екенін дәлелдеді.

Бұл бағыттың тағы бір маңызды өкілі — Герман Хакен. Ол “аттрактор”, “бифуркация”, “флуктуация” ұғымдарын енгізіп, күрделі жүйелердің мінез-құлқын түсіндірудің жаңа моделін ұсынды.

Анри Пуанкаре жүйелердің болашағы өте ұсақ ауытқуларға тәуелді болуы мүмкін екенін көрсетіп, хаос теориясының негізін салды.

Синергетикалық көзқарас бойынша:

күрделі жүйелер бір сәтте тұрақсыз күйге түсіп, жаңа сапаға өтуі мүмкін;

кездейсоқтық тарихи процестерде шешуші

Ежелгі Грекияда Фалес, Анаксимандр және Гераклит табиғат құбылыстарын рационалды түрде түсіндіруге тырысты. Птоломей аспан қозғалысын сипаттап, «Альмагест» еңбегін жазды. Гиппократ медицинада жүйелі бақылаулар жүргізіп, адам денсаулығын табиғатпен байланыстырды.

Қайта өрлеу дәуірі ғылымға үлкен серпіліс әкелді. Николай Коперник «Аспан денелерінің айналысы туралы» еңбегінде гелиоцентрлік жүйені ұсынды. Галилей телескопты жетілдіріп, аспанның жаңа құбылыстарын ашты.

Исаак Ньютонның «Табиғи философияның математикалық принциптері» атты еңбегі классикалық механиканың іргетасын қалады.

Биология саласында Карл Линней тірі табиғатты жүйелеп, классификация жасады. Жан-Батист Ламарк эволюциялық идеяларды алғаш ғылыми түрде негіздеуге тырысты.

Чарльз Дарвиннің «Түрлердің шығу тегі» еңбегі өмір тарихын түсінудің жаңа кезеңін ашып, табиғи сұрыпталу қағидасын енгізді.

Грегор Мендельдің тұқым қуалаушылық заңдары кейін генетиканың негізіне айналды.

Бұл ғалымдардың еңбектері адамзаттың табиғат туралы білімін мүлде жаңа деңгейге көтерді.

Ғылыми мысал ретінде, тілдік нормаларды алуға болады: адам белгілі бір тілдік ортада дүниеге келіп, сол қоғамның ережелерін автоматты түрде меңгереді. Бұл жағдайда «Ол» – қоғам, ал «Мен» сол қоғам арқылы қалыптасады. Осылайша әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдарда «Ол» жеке адамға әсер ететін маңызды субъект ретінде қарастырылады.

Ғылыми мысал ретінде, қоғамдық пікірталастарды немесе әлеуметтік желілердегі дискуссияларды алуға болады. Егер тараптар бірін-бірі тыңдамай, тек өз позициясын қорғаумен шектелсе, диалог бұзылады. Ал дәлелдерге негізделген ашық пікір алмасу қоғамда келісімге келуге мүмкіндік береді. Бұл гуманитарлық ғылымдардың коммуникацияға ерекше мән беретінін көрсетеді.