Seçtiğiniz referans noktasına göre bir şey duruyor gibi de, hareket ediyor gibi de görünebilir.

Üç temel çeşidi vardır: öteleme, dönme ve titreşim.

Öteleme hareketi, bir nesnenin bir noktadan başka bir noktaya düzgün bir şekilde taşınmasıdır. Bu hareket türünde, nesne herhangi bir dönme veya dönüş yapmadan bir konumdan diğerine taşınır. Öteleme hareketi, genellikle fiziksel cisimlerin konumlarının değiştirilmesiyle ilgili işlerde ve makinelerde yaygın olarak görülür.

Bir cisim düz bir yol boyunca, belirli bir doğrultuda ve yönde ilerliyorsa öteleme hareketi yapıyordur. Örneğin:

• Bir trenin düz bir ray boyunca ilerlemesi

• Bir binanın tepesinden atılan bir topun yere düşmesi

• Buz pateni pistinde bir doğru boyunca ilerleyen patenci

• Yürüyen merdivenler

• Düz bir yol boyunca kayan bir kızak

Dönme ya da dönüş; bir merkeze bağlı olarak dairesel hareket yapan cisimlerin hareketine denir. Üç boyutlu cisimler her zaman hayali bir dönüş eksen çizgisi etrafında döner. Eğer bu eksen cismin gövdesinden ve kütle merkezinden geçerse, cismin kendi etrafında döndüğü söylenir. Bir dış noktaya göre merkez seçilirse (örneğin; Dünya ve Güneş) bu harekete dönüş veya orbital dönüş denir ve genellikle yerçekimi tarafından oluşturulur.

Bir cisim belli bir nokta etrafında dönüyorsa dönme hareketi yapıyordur.

Örnek:

• Saatin akrep ve yelkovanı.

• Lunaparktaki dönme dolap.

• Bir ipin ucuna bağlanan bir cismin döndürülmesi.

• Giden bir otobüsün tekerleği.

• Ayın Dünya’nın etrafında dolaşması.

• Gezegenlerin Güneş’in etrafındaki dönmesi.

• Güneş sisteminin Samanyolu galaksisi merkezine göre dönmesi.

Titreşim hareketi, bir nesnenin dengede olan konumundan belirli bir miktar uzaklaşıp geri dönmesiyle karakterize edilen tekrarlayan bir harekettir. Titreşimler genellikle belirli bir denge noktası etrafında gerçekleşir ve nesne, denge noktasından belirli bir mesafe uzaklaşırken potansiyel enerjiyi kinetik enerjiye dönüştürür, ardından geri dönerek bu süreci tekrarlar.

Bir cisim bir denge noktasının bir o tarafına bir bu tarafına salınıyorsa titreşim hareketi yapıyordur. Aşağıdakiler titreşimin örnekleridir:

• Salıncakta sallanan bir çocuk

• Tavana bağlanmış bir yayın ucuna bağlanan cismi aşağı çekip bırakınca aşağı yukarı salınması

• Sarkacın bir uçtan diğer uca gidip gelmesi

• Gitar telinin titreşmesi

• Bungee jumping yapan bir kişi

• Su yüzeyindeki dalgalar

• Ses dalgaları

yanıt verebilmektir. Sonra da cismin ne kadar çabuklukta ve hangi yönde hareket ettiğini bilmek isteriz.

Bunların yapılabilmesi de harekete özgü temel kavramların bilinmesiyle gerçekleşebilir. Şimdi bu kavramları inceleyelim.

Konum: Belli bir noktaya göre bulunulan yere konum denir.

-Referans noktası ve konum hareketin en temel iki kavramıdır.

Ekteki soruda soru kalıplarına göre

a)Ece'nin Mert'e olan konumu ...... (referans noktası Mert)

b)Ece'nin Yaşar'a göre konumu ..... (referans noktası Yaşar)

a)10 m doğu

b)15 m batı

Konumun işareti cismin başlangıç noktasına göre yerini belirtir. Örneğin konumun işaretinin (+) olması, cismin başlangıç noktasının ilerisinde olduğunu, (-) olması, cismin başlangıç noktasının gerisinde, 0 (sıfır) olması ise başlangıç noktasında olduğunu gösterir.

Bir hareketlinin izlediği yolun geometrik şeklini anlatan çizgi, yörünge olarak adlandırılır.

Yörüngenin bu şekildeki tanımına dayanılarak hareketler doğrusal, çembersel, eliptik, parabolik vb.

adlarla sınıflara ayrılmaktadır. Buna, hareketlerin yörüngelerine göre sınıflandırılması denir.

• Vezirin 1 konumundan 4 konumuna çizilen vektör yer değiştirmedi.

• Bir hareketlinin ilk konumdan son konumuna doğru çizilen vektörün uzunluğu yer değiştirmedir.

• Yer değiştirmeile gösterilir. Birimi metredir.

• Yer değiştirme vektörel büyüklüktür.

  
  

Sl birim siteminde yol birimi metre(m); zaman birimi saniye(s) olduğundan süratin birimi metre/saniyedir. Otomobil v e uçaklarda sürat birimi olarak km/h kullanılır. Sürat, skaler bir büyüklüktür. Yönü ve doğrultusu yoktur. Motorlu taşıtlardaki göstergelerden aracın anlık sürati görülebilir. Araçların süratleri takometre ile ölçülür.

Anlık hız ve anlık sürat, bir cismin belirli bir zamandaki konumuna göre hesaplanan hız ve sürat değerleridir. Anlık hız, bir cismin belirli bir andaki anlık hızını ifade ederken, anlık sürat ise bir cismin belirli bir andaki anlık süratini ifade eder.
Hız genellikle birim zamanda alınan mesafe olarak tanımlanır ve vektörel bir büyüklüktür, yani yönü de dikkate alınır. Örneğin; bir aracın ortalama hızı 60 km/sa olarak ifade edilir. Anlık hız ise bu aracın belirli bir an içerisindeki hızıdır, yani aracın hızı anlık olarak ne kadar olduğunu gösterir.
Sürat ise genellikle hız ile aynı anlamda kullanılan bir kavramdır. Ancak fizikte sürat olarak ifade edilen kavram, genellikle hızın büyüklüğü olarak tanımlanır ve vektörel olmayan bir büyüklüktür. Örneğin; bir aracın sürati 60 km/sa olarak ifade edilir. Anlık sürat ise bu aracın belirli bir an içerisindeki süratidir, yani aracın sürati anlık olarak ne kadar olduğunu gösterir.
Sonuç olarak, anlık hız ve anlık sürat, bir cismin belirli bir andaki hız ve sürat değerlerini ifade eder ve genellikle anlık olarak hesaplanır.

Ortalama ve anlık hız kavramlarının arasında ne fark vardır?

Ortalama hız ve anlık hız, fizikte ve matematikte sıklıkla kullanılan iki önemli kavramdır. İkisi de bir cismin hareketini tanımlamak için kullanılır, ancak farklı zaman aralıklarında ve farklı anlarda hesaplanır. İşte ortalama hız ve anlık hız arasındaki farklar:
1. Ortalama Hız:

• Bir cismin toplam kat ettiği mesafenin, toplam geçen süreye bölünmesiyle hesaplanır.

• Ortalama hız, genellikle bir belirli zaman aralığı boyunca ölçülür. Bu zaman aralığı başlangıç ve bitiş noktaları arasındaki süreyi içerir.
  Örneğin, bir aracın 100 km mesafe için 2 saatte gittiğini düşünelim. Bu durumda aracın ortalama hızı, 100 km / 2 saat = 50 km/saat olacaktır.
  2. Anlık Hız:

• Anlık hız, bir cismin belirli bir anda, belirli bir zamanda ya da belirli bir noktada sahip olduğu hızı ifade eder.

• Anlık hız, bir cismin konumunu en küçük zaman diliminde (sıfıra yakın) hesaplamak için kullanılır. Bu, cismin o anda bulunduğu konumda sahip olduğu hızı ifade eder.

• Örneğin, bir aracın anlık hızı, bir anda hız ölçer ile ölçüldüğünde elde edilen değerdir. Bu değer, aracın o anda sahip olduğu hızdır.
  Sonuç olarak, ortalama hız bir zaman aralığı boyunca ölçülürken, anlık hız bir cismin belirli bir anda sahip olduğu hızı ifade eder. Bu nedenle, ortalama hız genel bir bakış sunarken, anlık hız daha spesifik bir değeri temsil eder.
  

Doğrusal bir yolda hareket eden aracın hızı düzgün

değişiyorsa bu harekete düzgün değişen doğrusal hareket denir. Bu harekette ivme sabit olduğundan sabit ivmeli harekette denilir. İvmenin sabit olması, aracın hızının her saniye ivme kadar artması ya da azalması demektir.

Düzgün doğrusal harekette önemli olan süratin değil, hızın sabit olmasıdır. Çünkü hız sabit olunca

hızın değerinin yanında yönü de değişmeyecek yani hareket hep aynı yönde ve sabit süratli olacak

demektir. Hızın yönünün değişmemesi, yörüngenin doğrusal olmasıyla olanaklıdır. Bu nedenle hızı

sabit hareket, düzgün doğrusal harekettir.

Grafikler ve Düzgün Doğrusal Hareket İle İlgili Özellikler

• (x-t) grafiğinin eğimi, hareketlinin hızı hakkında bilgi verir.

• (v-t) grafiğinin eğimi, hareketlinin ivmesi hakkında bilgi verir.

• (a-t) grafiğinin alanı, hareketlinin hızındaki değişimi verir.

•  (v-t) grafiğinin alanı, hareketlinin yer değişimini verir.

• (v-t) grafiğinde, grafik zaman ekseninin üstünde ise cisim (+) yönde, grafik zaman ekseninin altında ise cisim (-) yönde hareket ediyor demektir.

• (v-t) grafiğinde, grafik zaman ekseninden uzaklaşıyor ise cisim hızlanıyor, grafik zaman eksenine yaklaşıyor ise cisim yavaşlıyor demektir.

• (x-t) grafiğinde, grafik yukarı doğru ise (sayfa düzleminin alt kısmından üst kısmına doğru) cisim (+) yönde, grafik aşağı yönde çizilmiş ise cisim (-) yönde hareket ediyor demektir.

İki çeşittir

Bir doğru boyunca hareket eden cismin hızı zaman bağlı olarak düzgün artıyorsa Düzgün Hızlanan Doğrusal Hareket yapıyordur.

• Zaman ekseni üzerinde kalan (+) alan pozitif yöndeki yer değiştirmeyi, altında kalan (–) alan ise, negatif yöndeki yer değiştirmeyi verir. Toplam yer değiştirme alanların cebirsel toplamından bulunur.

• Hızın işaret değiştirdiği yerde araç yön değiştiriyordur.

Eğer süratinizi değiştirmiyorsanız ve yönünüzü değiştirmiyorsanız, bu durumda -istediğiniz kadar hızlı gidin- ivmeleniyor olamazsınız. Buna göre, düz bir çizgi boyunca 800 mil/saat sabit hızla hareket eden bir jet uçağının ivmesi -uçak gerçekten çok hızlı hareket ediyor olsa da- sıfırdır; çünkü hız değişmemektedir. Jet yere inip hızlı şekilde durduğunda, yavaşlıyor olduğundan ivmesi olacaktır.

(Günlük hayatta ivmenin düşmesi derken yavaşlamayı kastederiz. Fizikte ise ivme, hızdaki herhangi bir değişimi hızlanma, yavaşlama veya yön değiştirme belirtmek için kullanılır.)

İvmenin fizikteki en dikkat edilmesi gereken kavramlardan biri olduğuna ilişkin sizi uyarmalıyım. Problem, insanların ivmeyi kavramaması değildir. Çoğu kişi ivme hakkında bir fikre sahiptir, ancak maalesef genelde bu konudaki düşünceleri yanlıştır. Mark Twain'in söylemiş olduğu gibi, “Başınızı belaya sokan, bilmedikleriniz değildir. İyi bildiğinizi düşündüğünüz, ancak aslında zannettiğiniz gibi olmayanlardır.”

Bu konuya örnek vermek gerekirse doğrusal bir yolda bir aracın içinde 100 km/saat hız ile hareket halindeyken karşımızdan gelen aracın hızının da aynı olduğunu düşünelim. Başka bir araç ise aynı hız ile arkamızdan geliyor olsun. Bu durumda bize göre karşımızdan gelen aracın hızı 200 km/saat olurken, arkamızdan gelen aracın hızı 0 km/saat olur.

Günlük hayatta gözlemlediğimizde bunu açıkça görebiliriz ve bu tür hareketleri tanımlarken referans noktanın hızının ters işaretlisi gözlenen cismin hızına eklenir ve göreceli hız hesaplanır.