~ Peter Mclaren, „Życie w szkołach. Wprowadzenie do pedagogiki krytycznej”

Wskazanie, że proces nauczania powinien przybierać formę 'sterylnego procesu' sugeruje, że istnieje tendencja do postrzegania edukacji jako mechanicznego, pozbawionego kreatywności procesu. Może to prowadzić do utraty zainteresowań przez uczniów oraz ograniczać rozwijanie ich indywidualnych zdolności i pasji. Uczniom nie pozwala się na indywidualne myślenie, bo wszyscy mają działać według jednego, ustalonego z góry schematu. Dotyczy to każdej dziedziny życia, do której dostęp ma instytucja totalna, jaką jest szkoła. Oddzielenie nauki od codziennych doświadczeń sprawia, że edukacja traci swoją praktyczność. Brak powiązań między tym, co uczniowie uczą się w szkole, a ich rzeczywistym życiem może wpływać na postrzeganie przez nich edukacji jako czegoś odległego i nieprzydatnego. Z kolei przyrówanie procesu nauczania do linii produkcyjnej z fabryki, sugeruje standaryzację procesu uczenia się. To podejście może prowadzić do traktowania uczniów jak przedmioty masowej produkcji, co może ograniczać indywidualność i różnorodność w podejściu do nauki. Do tego nauczyciele podlegając kuratorium muszą wykonywać określone zadania, z których muszą zostać rozliczeni. Zatem system edukacji skutecznie uniemożliwia zarówno uczniom jak i pracownikom szkoły swobodę działania.

~ Roland Meighan, ,,Socjologia edukacji”

System skupia się jedynie na ocenach i sprawdzaniu wyników końcowych, a nie na bieżącym docenianiu starań uczniów. Prowadzi to do sytuacji, w której uczniowie uczą się dla ocen, a nie dla siebie oraz prześcigają się w osiągnięciach i porównują do siebie nawzajem, co z kolei prowadzi do niezdrowej rywalizacji i niskiej samooceny. Uczniowie mogą skupiać się głównie na osiągnięciu oczekiwanych wyników i nabyć mechanicznego podejścia do nauki. Pominięcie procesu uczenia się na rzecz skoncentrowania się na rezultatach może skutkować tym, że uczniowie będą starać się jedynie spełniać narzucone im wymagania. Ocenianie ma też często charakter diagnostyczny, jego głównym celem jest identyfikacja błędów i potrzeb uczniów. To może wpływać na ich poczucie podporządkowania, gdy oceny są postrzegane jako narzędzie do korygowania ich deficytów, a nie jako sposób na rozwijanie umiejętności. Poza tym ocenianie jest przeprowadzane przez innych, a nie przez samych uczniów, co może wpływać na ich poczucie kontroli nad własnym postępem. Mogą odczuwać presję związaną z oczekiwaniami nauczycieli czy egzaminatorów i oprócz niechęci wobec szkolnego porządku, mogą czuć się wykorzystani. Szkoła w taki sposób może ukształtować w nich nieustanną potrzebę robienia rzeczy "pod publikę" i strach przed niespełnieniem oczekiwań innych ludzi.

Wyniki wskazują, że wszyscy respondenci uznają, że doświadczenia szkolne miały wpływ na ich życie. Respondenci zauważyli, że w większości szkół, do których uczęszczali, istniał sztywny plan lekcji, wspólny dla całej placówki, z ograniczonymi możliwościami wyboru przedmiotów. Tylko w niektórych szkołach pozwalało się na wybór przedmiotów lub zapisywanie się na dodatkowe zajęcia.

Większość respondentów sądzi też, że szkoła oczekiwała od nich porządku, posłuszeństwa i podporządkowania. Jedyny wpływ na organizację szkolną mieli poprzez własną inicjatywę, jak na przykład składanie petycji, które były czasami uwzględniane przez szkołę. W kwestii wolności wyrażania opinii, respondenci zauważyli, że jedynie na niektórych lekcjach nauczyciele pozwalali na wypowiadanie się, ale ogólnie było to ograniczone.

Badani podkreślają również, że szkoła kładła nacisk na konkretne wartości, takie jak posłuszeństwo, ale także pewne dobre wartości, które osobiście cenią.

Aktualnie respondenci sądzą, że mają wyrobione własne zdanie i nie godzą się na wszystkie zasady panujące w instytucjach, w których się znajdują. Twierdzą, że na podporządkowanie się ma wpływ atmosfera w danym miejscu. Tylko niewielka część respondentów wyszła z systemu szkolnego z wykształconym posłuszeństwem wobec ustalonych reguł i strachem przed ich łamaniem. W jednej i drugiej grupie są osoby w różnym wieku, zatem okres, kiedy uczęszczali do szkoły niekoniecznie miał główne znaczenie, a bardziej atmosfera panująca w danej placówce i ich osobiste podejście. To jest jednak tylko przypuszczenie. Aby zebrać dokładniejsze dane, należałoby wykonać ankietę na większej liczbie badanych i na konkretnych grupach wiekowych dla porównania zmian, które mogły zajść w kształceniu szkolnym.

Średnia wieku: 27 lat

Najmłodszy respondent: 17 lat

Najstarszy respondent: 47 lat

Pytania i najczęściej wybierane odpowiedzi:

1. Jak wspominasz swoje szkolne czasy?

Dobrze wspominam swoich znajomych, ale sama szkoła (budynek, atmosfera, nauczyciele, dyrekcja) nie była przyjemnym miejscem.

2. Czy uważasz, że doświadczenia szkolne miały na Ciebie wpływ?

Tak, miały na mnie duży wpływ.

3. Czy Twoja szkoła narzucała swoje oczekiwania uczniom?

Szkoła oczekiwała od nas głównie porządku, posłuszeństwa i podporządkowania swojej organizacji.

4. Czy szkoła kładła nacisk na konkretne wartości?

Częściowo tak, ale były to dobre wartości, które osobiście cenię.

5. Czy był jeden plan lekcji dla każdego lub całej klasy?

Tak, każda klasa miała narzucony plan lekcji, który był podobny dla całej szkoły i nie było możliwości wybrania innych przedmiotów.

6. Czy w szkole panowała wolność wyrażania własnych opinii?

Tylko na niektórych lekcjach nauczyciele pozwalali nam wyrażać własne zdanie.

7. Czy w Twojej szkole uczniowie mieli wpływ na szkolną organizację?

Mogliśmy mieć wpływ tylko, gdy sami przejawialiśmy inicjatywę, np. pisząc petycję. Czasem szkoła brała to pod uwagę, a czasem nie.

8. Czy Twoim zdaniem szkoła ukształtowała w Tobie posłuszeństwo wobec instytucjalnego porządku?

Teraz to zależy od instytucji, w której się znajduję i atmosfery, która w niej panuje. Mam wyrobione własne zdanie, nie godzę się na wszystko, ale staram się też nie łamać zasad.

Szkoła „uczy konserwatyzmu myślowego polega­jącego na nieumiejętności wyjścia poza poznane schematy, co wyraża się w ujmo­waniu nowego przez stare”. W instytucjach edukacyjnych powielane są od lat, a nawet stuleci te same schematy, które są odporne na przychodzące z czasem zmiany. I chociaż tracą swoją uniwersalność, wciąż są wpajane uczniom z pokolenia na pokolenie. Co gorsze, uczniowie nie mają możliwości się z nich wyrwać. Funkcjonują przez lata szkoły w środowisku, które wywiera na nie taki, a nie inny wpływ i każde wyjście poza ramy jest niemile widziane.

Szkoła „sprzyja nabywaniu postaw podporządko­wywania, niesamodzielności, braku zdecy­dowania oraz bojaźni przed nowym i nie­znanym”. Warto tutaj podkreślić kilka słów, jak: podporządkowanie, niesamodzielność, niezdecydowanie i bojaźń — postawy, które kształtowane są przez szkolną organizację.

Nieco dalej w artykule, autor pisze o roli nauczyciela: „jest tym, który przekazuje wiedzę, ale i tym, który stwarza określoną oprawę tego procesu, reżyserując to wszystko, co dzieje się pomiędzy uczestnikami lekcyjnych spotkań”. Poniekąd nazywa nauczyciela reżyserem. Jeśli więc nauczyciele są reżyserami, to może dyrekcja jest producentem, a kuratorium scenarzystą, tak więc wszystko jest dokładnie zaplanowane, jak przy produkcji filmowej. W tym kontekście autor pisze także o stereotypach ukazujących się w szkolnym scenariuszu: „pełnią rolę stymulującą zachowania uczniów, którzy ulegają im, dopasowując się do standardów, które one określają”.

Odnosząc się do charakteru instytucjonalnego placówek oświatowych, autor wspomina o propagatorach i cenzorach, którzy decydują, jaka wiedza jest ważna i powinna znaleźć się w programie nauczania, w podręcznikach i na egzaminach. W związku z tym nawet jeśli znalazłby się nauczyciel z powołania, otwarty na poglądy uczniów, który chciałby wspierać ich w rozwoju osobistych zainteresowań, na lekcji musi podporządkować się narzuconemu z góry kanonowi wiedzy.

Zatem ustalone schematy, które nie podlegają dyskusji i stale powielane stereotypy są tymi szkodliwymi czynnikami kształtującymi tożsamość uczniów, które wręcz programują ich do spełniania określonych norm i oczekiwań społecznych.

Respondentka wspomniała między innymi, że uczniowie byli zmuszani do noszenia jednakowych szarych fartuszków. Poza tym, na lekcji nie wolno było otwarcie dyskutować z nauczycielem, wyrażać własnego zdania czy też dzielić się własnymi odczuciami np. na temat wiersza. Dzieci wyglądały jednakowo i nie było przyzwolenia na osobisty styl ubioru. Uczniowie musieli w pełni podporządkować się programowi kształcenia i regułom ustalanym przez nauczycieli.

Warto zastanowić się, jakie zmiany zaszły w systemie edukacji w tych kwestiach. Aktualnie tylko w nielicznych i zwykle prywatnych szkołach jest obowiązek noszenia jednakowych mundurków. Jednak w większości szkół publicznych nie ma ograniczeń co do wyglądu i ubioru poza społecznie przyjętą przyzwoitością (która też ulega rozluźnieniu). Uczniowie są częściej zachęcani do posiadania własnych opinii i wypowiadania się na lekcjach. Niektóre szkoły respektują zdanie uczniów i nawet uwzględniają ich w podejmowaniu decyzji.

System kształcenia zrobił duży postęp, ale dzieci wciąż obawiają się apelować o zmiany panujących zasad. Często nawet nauczyciele i szkolne władze okazują się bezsilne wobec panującego systemu. Problem zazwyczaj tkwi w programie edukacji układanym przez aktualnie panujący w kraju rząd. Bywa, że każde nowe wybory i nowe władze wprowadzają swoje własne ustalenia. Powoduje to chaos i brak przemyślanej strategii. Ale widać wyraźnie, że każdy rząd próbuje poprzez swój program edukacji, wychować obywateli, którymi chce zarządzać. Z tego powodu, prawdopodobnie zawsze będą ograniczały szkołę, nauczycieli i uczniów, narzucone im z góry schematy. Tylko wzrost ludzkiej świadomości i determinacja do rozwoju osobistego na własnych zasadach może pomóc jednostkom funkcjonować w systemie, nie tracąc przy tym swojej tożsamości i osobowości.