Зам төмрийн үүрэг:

1. Галт тэрэгний жинг дааж, ачааллыг доош дамжуулах

2. Галт тэргийг зөв чиглэлд удирдах

3. Дугуй ба замын хоорондох үрэлтийг багасгаж, хөдөлгөөнийг хөнгөвчлөх

4. Замын гадаргууг тэгш, жигд байлгах

Земляное полотно – это насыпи, выемки и другие сооружения, служащие основой для пути.

Искусственные сооружения – это мосты, путепроводы, виадуки, тоннели и трубы, необходимые для преодоления препятствий.

Верхнее строение

Рельсы – стальные бруски, по которым катятся колеса вагонов.

Шпалы – деревянные или железобетонные балки, укладываемые поперек рельсов для их крепления и поддержания.

Рельсовые скрепления – элементы, соединяющие рельсы со шпалами.

Балластная призма – насыпь из щебня, гравия или песка, распределяющая нагрузку от шпал на земляное полотно и обеспечивающая устойчивость пути.

Стрелочные переводы – устройства, позволяющие подвижному составу переходить с одного пути на другой.

Дефектоскопийн үзлэгийн давтамж нь тусгай нормоор тогтоогддог:

• Гол зам болон аюултай ачааны замууд — жилд хамгийн багадаа хоёр удаа,

• Бусад замууд — жилд нэгээс доошгүй удаа хийгдэнэ.

⸻

🎯 Рельсийн судалгааны зорилго

• Гэмтлийг цаг тухайд нь илрүүлэх:

Рельсний доторх далд согог, ан цав, цөмрөл зэрэг гэмтлийг илрүүлэх, улмаар эвдрэлээс сэргийлэх.

• Хөдөлгөөний аюулгүй байдлыг хангах:

Рельс гэнэт хугарах, тасрах зэрэг ослын шалтгааныг урьдчилан зогсоох.

• Гэмтлийн үүсэл, шалтгааныг шинжлэх:

Ажиллагааны нөхцөлтэй холбоотой гэмтлийн үүсэл, төрөл, тархалтыг судалж, урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ боловсруулах.

⸻

🔍 Судалгаанд ашигладаг арга

• Хэт авианы дефектоскопи (ультразвуковая дефектоскопия):

Энэ аргаар хэт авианы долгионы тусламжтайгаар рельсний доторх согогийг гаднаас шалгаж илрүүлдэг. Энэхүү арга нь хамгийн үр дүнтэй бөгөөд олон улсын түвшинд өргөн хэрэглэгддэг.

Төмөр замын бүтэц гэж юу вэ?

Төмөр замын бүтэц гэдэг нь галт тэрэгний жинг даах, хөдөлгөөнийг жигд, аюулгүй байлгах зорилгоор бүтээгдсэн замын бүх давхарга, эд анги, элементүүдийн нийлбэр юм.

Энэ бүтэц нь хоёр үндсэн хэсэгтэй:

1. Замын дээд бүтэц

2. Замын доод бүтэц

Замын дээд бүтэц

Галт тэрэгний дугуйтай шууд харьцдаг, ачааллыг дамжуулах үндсэн хэсэг.

📌 Гол бүрэлдэхүүнүүд:

1. Зам төмөр (Rail)

2. Дэр мод (шпал)

3. Бэхэлгээний хэрэгсэл

4. Балласт буюу хайрган үе

5. Суман шилжүүлэг, холболт, туслах эд анги

Зам төмрийн материал ба төрөл:

• Материал: Өндөр чанартай нүүрстөрөгчтэй ган

• Жин (стандарт):
  

  • P43 → 1 метр нь 43 кг

  • P50 → 1 метр нь 50 кг

  • P65 → 1 метр нь 65 кг
    (Жин их байх тусам даац өндөр, хүнд галт тэрэгт тохиромжтой)

  
  

Дүгнэлт

• Замын бүтэц → Галт тэрэгний хөдөлгөөний тогтвортой байдлыг хангадаг инженерийн систем

• Зам төмөр → Энэ бүтцийн хамгийн чухал элемент бөгөөд галт тэрэгний чиглэл, жингийн даац, аюулгүй байдлыг тодорхойлдог

1. Төмөр зам гэж юу вэ?

• Төмөр зам нь галт тэрэгний хөдөлгөөнийг чиглүүлэн явахад зориулсан хоёр зэрэгцээ төмөр замаар (даралттай зам төмөр) бүрдсэн дэд бүтцийн систем юм.

• Энэ зам төмөр нь дэр (мод, бетон гэх мэт) дээр бэхлэгдэн, эдгээр дэр зам төмөр хоорондын зай, голч зэргээс тогтсон стандарттайгаар угсарна.

• Төмөр замын салбар нь дэд бүтэц, тээвэр, засвар үйлчилгээ, техник тоног төхөөрөмж, оператор болон зохицуулалт зэргийг хамарна.

2. Цариг (ганц зам төмөр хоорондын зай)

• “Цариг” гэдэг нь хоёр хойд (дотор) ирмэгийн хоорондын зай буюу зам төмөр хоорондох зайн хэмжээ юм.

• Монгол Улсын дахь өргөн хэрэглэгддэг стандарт цариг нь 1520 мм юм.

• Энэ MNS 6229:2021 стандартын дагуу, Монголд баригдах эсвэл шинэчлэх 1520 мм царигтай зам төмөр нь дараах техникийн шаардлагыг хангасан байх ёстой:
  

  • Зорчигчийн галт тэрэгний хурд: 200 км/цаг хүртэл

  • Ачааны галт тэрэгний хурд: 120 км/цаг хүртэл

  • Зам төмөр дээрх нэг голын даралт (axle load): 245 кН буюу ойролцоогоор 25 тонн (гол бүр дээр).

• 
  

3. Зам төмөр (rail) — бүтэц, материал, үзүүлэлтүүд

3.1 Бүтэц ба хэлбэр

Зам төмөр нь ерөнхийдөө “Т” эсвэл “I” хэлбэртэй гурван хэсгээс бүрддэг:

• Толгой (Rail head): Дугуйн ирмэгтэй харьцах гадарга — өмөлт тэсвэртэй байх шаардлагатай

• Багаж (Rail web / web): Дундах нарийхан хэсэг, хүч шилжүүлэх үүрэгтэй

• Суурь (Foot / base): Төмөр дэр дээр тогтворжих ба самар, хавчаараар бэхлэгддэг хэсэг

Энэ бүтэц нь төмөр замын хүч, огтлолын эрсдэл болон согогтой тэмцэх чадварыг нэмэгдүүлдэг.

3.2 Материал

• Зам төмөр ихэвчлэн хөнгөн нүүрстөрөгч, легирон төмрийн хайлшаар (alloy steel) хийгддэг бөгөөд дээр нь халуун цувисан (hot-rolled) эсвэл халуун боловсруулсан (heat-treated) хэлбэртэй байдаг.

• Мөн хайлшин агууламж, дулааны боловсруулалт (quenching, tempering гэх мэт) нь өмөлт тэсвэр, хугарах эсэргүүцэл, бат бөх чанарыг сайжруулахад чухал үүрэгтэй.

• Ийм металл шинж чанар нь: бат бөх (strength), уян хатан байдал (toughness), өмөлт эсэргүүцэл (wear resistance), хугарах эсэргүүцэл (fracture toughness) гэх мэт.

3.3 Асуудал, гэмтэл

Зам төмөр ашиглах явцад доорх төрлүүдийн гэмтэл үүсдэг:

• Өмөлт (wear): дээрээс эсвэл хажуудаас дугуй-төмөрийн харьцааны үр дүнд материал алдагдах

• Хугарал, цууралт (cracks, fractures): дотор дэд бүтцийн гэмтэл, металлын ядаргаа, цочролын давталт, температурын өөрчлөлт (хүйтэн/халуун) зэргээс үүсч болно

• Давхар хэв гажиг (corrugation), тэгш бус байдал: давталтын хөдөлгөөн, дугуйны алдаа, замын геометрийн доголдол зэргээс үүдэлтэй

• Тусгаарлал, тосолгоо сулрал: хавчаар, хавтан, ийрчигийн бэхэлгээ сулрах, коррозийн нөлөө зэргүүд

Эдгээр гэмтлүүдээс сэргийлэх, засах аргууд:

• Гадаргыг нунтаглах (rail grinding) — тэгш гадарга авахын тулд

• Гадаад засвар / гагнуур (welding, overlay welding)

• Уламжлалт засвар (replacement of rail segments)

• Маш сайн засвар үйлчилгээний хяналт (inspections, non-destructive testing, UT, magnetic testing гэх мэт)

4. Монгол дахь төмөр замын салбар

4.1 Байгууллага ба бүтэц

• “Монголын төмөр зам” ТӨХК нь төмөр замын салбар дахь үндсэн оператор, дэд бүтэц эзэмшигч, засвар үйлчилгээ гүйцэтгэгч байгууллага юм.

• Тус компани нь Тавантолгой-Гашуунсухайт, Чойбалсан-Хөөт-Бичигт, Шивээ хүрэн, Арцсуурь-Нарийнсухайт зэрэг чиглэлүүдийн төмөр замын төслүүдийг санаачлан хэрэгжүүлж байна.

4.2 Стандарт ба хязгаар

• Монгол улсын стандарт MNS 6229:2021-д 1520 мм царигтай зам төмрийн техникийн шаардлага, хурд, даац зэргийг заасан.

• Улаанбаатар төмөр зам (УБТЗ) нь Монголын үндсэн төмөр замын оператор, дамжин өнгөрүүлэх, галт тэрэг явуулах функцуудтай байгууллага юм.

• Төмөр замын тээвэртэй холбоотой Монгол Улсын “Төмөр замын тээврийн тухай” хууль бий ба түүнд цариг, объект, техникийн тодорхойлолт, аюултай ачаа зэргийг зохицуулдаг.

4.3 Төсөл, чиглэлүүд, ирээдүй

• Монгол дахь төмөр замын бүтээн байгуулалтын томоохон төслүүдийн нэг нь Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн төмөр зам.

• Баруун болон Зүүн босоо тэнхлэгийн төмөр зам барих төсөлүүд “Монголын төмөр зам” ТӨХК-д концессын эрх олгогдсон.

• Зам төмөр, царигийн стандарт шинэчлэлт, техникийн шинэчлэлд анхаарал тавих бодлого явуулж байгаа.

⸻

🔍 Судалгааны үндсэн аргууд

• Бодит (натурын) үзлэг:

Зам төмөр, суман шилжүүлэг, бэхэлгээ, балласт, газар шорооны далангийн элэгдэл, гажилтыг нүдээр шалгаж үнэлэх арга.

• Зам хэмжигч тэргэнцэр (путеизмерительная тележка):

Рельсийн өргөн, түвшин, налуу, гажилт зэрэг геометрийн үзүүлэлтүүдийг автомат байдлаар хэмжих төхөөрөмж.

• Хэт авианы дефектоскопи:

Рельс болон суман шилжүүлгийн дотор талын далд гэмтэл, ан цавыг илрүүлэх өндөр нарийвчлалтай оношилгооны арга.

• Георадарын судалгаа (георадиолокационная диагностика):

Газар шорооны далангийн дотоод бүтэц, чийгшил, сулралт, деформацийг 6–10 м-ийн гүнд хүртэл өндөр давтамжийн цахилгаан соронзон долгионоор илрүүлэх арга.

• Хиймэл байгууламжийн үнэлгээ:

Гүүр, хонгил, хоолой зэрэг инженерийн байгууламжуудын техникийн байдлыг цахим хэмжилтийн төхөөрөмжөөр шалгаж үнэлэх.

⸻

🎯 Судалгааны зорилго

• Гэмтэл илрүүлэх:

Зам төмөр, суман шилжүүлэг, бэхэлгээ, балласт, газар шорооны далангийн гажилт, согогийг илрүүлэх.

• Хөдөлгөөний аюулгүй байдлыг хангах:

Галт тэрэгний осол, замаас гаралтаас сэргийлэх зорилгоор гэмтлийг эрт илрүүлж засварлах.

• Дэд бүтцийн байдлыг үнэлэх:

Замын дээд болон доод бүтцийн техникийн нөхцөл байдлыг иж бүрэн үнэлэх.

• Засвар үйлчилгээ төлөвлөх:

Үзлэг, оношилгооны үр дүнд үндэслэн засвар үйлчилгээ, техник үйлчилгээгийн график боловсруулах.

⸻

⚙️ Судалгааг гүйцэтгэх журам

• Гүйцэтгэгч байгууллага:

Замын үзлэгийн мэргэжлийн баг, инженер, техник ажилтнууд, замын хяналтын бригадууд оролцоно.

• Давтамж:

Судалгааг төлөвлөгөөт үзлэгээр (жишээ нь хаврын комиссын үзлэг) болон гэмтэл илэрсэн тохиолдолд яаралтай үзлэг хэлбэрээр явуулна.

• Ашиглагддаг тоног төхөөрөмж:

Гар багаж, зам хэмжигч тэргэнцэр, дефектоскопийн төхөөрөмж, георадар, путеизмерительный вагон зэрэг орчин үеийн өндөр нарийвчлалтай оношилгооны техник ашиглагддаг.

• Дээд бүтэц: зам төмөр, суман шилжүүлгүүд, дэр, бэхэлгээ

• Чигжээсний үе: ул шороо, ус өнгөрүүлэх төхөөрөмж, хиймэл байгууламж

• Доод бүтэц: ул шороо, далан, гүүр, гарц, нүхэн хонгил

Нэмэлт байгууламж:

• Зөрлөг, замын дохио, цахилгаан хэлхээ

• Зам засварын болон гэмтлийн хяналт

➤ Энэ асуулт нь оюутны ойлголтыг шалгадаг.

(Зөв хариулт: Рельсийг дэр модонд бат бөх тогтоох, замын геометрыг хадгалах, доргилт ба цахилгаан нөлөөг бууруулах.)

⸻

🔹 2. Завсрын ба холбогч бэхэлгээ хоорондын ялгаа юу вэ?

➤ Энэ нь бэхэлгээний төрлүүдийг ялгаж ойлгох чадварыг шалгана.

(Завсрын нь рельсийг шпалд бэхэлдэг, харин холбогч нь рельсийг хооронд нь холбодог.)

⸻

🔹 3. Хэрвээ төмөр замын бэхэлгээ сул эсвэл гэмтэлтэй бол ямар үр дагавар гарах вэ?

➤ Энэ нь практик ойлголт, аюулгүй байдлын мэдлэгийг шалгадаг.

(Жишээ нь: рельсийн хөдөлгөөн, замын хазайлт, ослын эрсдэл, элэгдэл нэмэгдэх гэх мэт.)

⸻

🔹 4. Орчин үеийн уян бэхэлгээ (жишээ нь АРС, ЖБР) нь уламжлалт бэхэлгээнээс юугаараа давуу вэ?

➤ Энэ нь шинэ технологи, хөгжлийн чиг хандлагыг ойлгож байгаа эсэхийг шалгана.

(Жишээ нь: доргилт, дуу чимээ багасгах, эдэлгээ уртасгах, цахилгаан тусгаарлалт сайжруулах.)

⸻

🔹 5. Төмөр замын бэхэлгээний сонголтод ямар хүчин зүйлүүд нөлөөлдөг вэ?

➤ Энэ нь инженерийн шийдэл гаргах сэтгэлгээг шалгана.

(Жишээ нь: замын ангилал, ачаалал, рельсний төрөл, ашиглагдах орчны нөхцөл, суурийн материал.)

Хариулт: Зам төмөр нь галт тэрэгний дугуй явах зориулалттай ган төмөр зам бөгөөд галт тэрэгний хөдөлгөөнийг чиглүүлэх, даац авах үүрэгтэй.

⸻

2. Асуулт: Зам төмөр ямар материалаар хийгддэг вэ?

Хариулт: Зам төмөр нь өндөр бат бэхтэй нүүрстөрөгчийн гангаар хийгддэг.

⸻

3. Асуулт: Зам төмрийн гол зориулалт юу вэ?

Хариулт: Галт тэрэгний жинг ачааллыг жигд хуваарилж, хөдөлгөөнийг чанартай, тогтвортой байлгах.

⸻

4. Асуулт: Зам төмрийн урт дунджаар хэд байдаг вэ?

Хариулт: Нэг зам төмөр нь ихэвчлэн 25 метр орчим урттай байдаг (зарим тохиолдолд 12–50 м хүртэл байж болно).

⸻

5. Асуулт: Зам төмөр яагаад үе холбох шаардлагатай вэ?

Хариулт: Зам төмөр нь уртаараа хязгаартай тул холбож, тасралтгүй замын шугам үүсгэх, мөн температурын өөрчлөлтөөс үүсэх суналт, агшилтыг нөхөх зорилготой.

Агуулга

1. Уулзваргүй замын төрөл

2. Уулзваргүй замын онцлог

3. Техникийн шаардлага

4. Ашиглалтын нөхцөл

⸻

1. Уулзваргүй замын тухай ерөнхий ойлголт

Уулзваргүй зам нь дэлхийн олон улс оронд өргөн хэрэглэгдэж буй, техник-эдийн засгийн өндөр үр ашигтай замын хийц юм. Энэ төрлийн зам нь стыкгүй буюу уулзваргүй рельсийн гулдмайгаар хийгддэг бөгөөд рельс хоорондын холболтыг гагнаж нэгэн бүхэл болгосон байдаг.

Температурын өөрчлөлтөөс үүсэх суналт, агшилтыг механик хүчдэлийн тусламжтайгаар нөхдөгөөрөө ердийн үеийн замаас ялгаатай.

⸻

2. Уулзваргүй замын давуу тал

• Галт тэрэгний хөдөлгөөний нам гүм, жигд байдлыг хангаж, зорчигчдын ая тухыг нэмэгдүүлнэ.

• Зам ба хөдөлгөөний бүрэлдэхүүн хоорондын динамик хүчний үйлчлэл багасна, ингэснээр эдэлгээ болон засвар хоорондын хугацаа уртасдаг.

• Зүтгүүрийн түлшний зарцуулалт багасна.

• Зам, зам төмөр, дэрний найдвартай ажиллагааг дээшлүүлнэ.

• Уулзвар хэсэг байхгүй тул металл болон модон дэрний хэрэглээ багасна.

• Хуучин зам төмрийг дахин ашиглан гагнах боломжтой бөгөөд ингэснээр хэрэглээний хүрээг өргөжүүлж, эдийн засгийн үр ашгийг нэмэгдүүлнэ.

⸻

3. Уулзваргүй замын онцлог

• Температурын өөрчлөлтөөс үүсэх дотоод шахалт, суналтын хүчдэл нь замын гол онцлог юм.

• Зуны улиралд рельс халах үед дотоод шахалтын хүч үүсч, хэт халбал “бултрах” аюултай.

• Өвлийн улиралд температур буурахад рельс сунах хүч үүсч, “тасрах” эрсдэлтэй.

• Замыг чигжих, цэвэрлэх, засварлах үед гулдмайд нэмэлт хүч үүсдэг тул болзошгүй эвдрэлээс сэргийлэх онцгой анхаарал шаардлагатай.

⸻

4. Монголд уулзваргүй замын хэрэглээ

Манай улсад уулзваргүй замыг анх 2009 онд Төв аймгийн Батсүмбэр – Жаргалантын хэсэгт тавьсан.

• Байгаль цаг уурын нөхцөл:

• Хамгийн хүйтэн: –43°C

• Хамгийн халуун: +60°C

• Зам төмрийг бэхлэх тооцооны температур: 25 ± 5°C

⸻

5. Техникийн шаардлага

5.1. Суурь ба ул шорооны нөхцөл

• Ул шороо тогтвортой, бат бөх, суултгүй байх ёстой.

• 10 мм-ээс их овойлттой, гулсалттай, суулт өгдөг газарт тавихыг хориглоно.

• Замын дэнжийн зузааны хамгийн бага хэмжээ:

• I–II ангилал: 50 см

• III ангилал: 45 см

• IV–V ангилал: 40 см

5.2. Чигжээсний шаардлага

• Буталсан чулууны ширхэглэл: 25–70 мм

• Материал: хатуулагтай уулын чулуулга (И20, У75 марк)

• Чигжээсний өргөн:

• I–II ангилалын замд — 45 см

• III–V ангилалын замд — 40 см

• Налуугийн харьцаа: 1:1.5

• Зузаан:

• Төмөрбетон дэртэй замд — 40 см

• Модон дэртэй замд — 35 см (доод хязгаар 20 см-аас багагүй)

💡 Зорчигчийн хурдан галт тэрэгний замд асбестан чигжээс хэрэглэхийг хориглоно.

⸻

6. Дэр ба бэхэлгээний шаардлага

• Уулзваргүй замд төмөрбетон дэр хэрэглэх нь зохимжтой.

• Бэхэлгээ нь рельсийг бат дарах бөгөөд сулрахгүй байх ёстой.

• Дубель, анкер маягийн бэхэлгээтэй дэрүүдийг илүү тохиромжтой гэж үздэг.

• 1 км замд байх дэрний тоо:

• I–IV ангилал: 1840–2000 ширхэг/км

• V ангилал: 1440–1600 ширхэг/км

⸻

7. Зам төмөр ба гулдмай

• Гулдмай нь стандарт 25 м урттай рельсийг гагнаж бүтээдэг.

• Зам төмрүүд нэгэн ижил маркаар, үйлдвэрлэгчийн гангаар хийгдсэн байх ёстой.

• Гулдмайн төгсгөлд:

• 3 нүхтэй, 45°-ын фасктай байх шаардлагатай.

• 800 м хүртэл урттай гулдмайг гагнуурын галт тэргээр (ПРСМ төрлийн) газар дээр нь залгаж гагнаж болно.

• Гагнуурын дараа илчийн боловсруулалт (хатаалт) зайлшгүй хийнэ.

⸻

Дүгнэлт

Уулзваргүй зам нь техник-эдийн засгийн хувьд өндөр үр ашигтай, аюулгүй ажиллагааг хангадаг, галт тэрэгний хурд, тав тухыг нэмэгдүүлдэг орчин үеийн шийдэл юм.

Гэхдээ уг замын ашиглалт нь нарийн техникийн хяналт, чанартай материал, зөв температурын нөхцөлийг шаарддаг.