Artuklu Sarayı aynı zamanda İslam alimi ve mucidi El Cezeri'nin 30 yıl süre ile çalıştığı ve tasarım ve buluşlarının pek çoğunun ilham kaynağı olan mekandır.

Süryani Kırımı'ndan sonra şehir deki cemaat çok azalmıştır. Bugün ise Diyarbakır'daki iki etkin kiliseden biri olan Mar Petyun kilisesinin cemaati yaklaşık on ailedir. Kilisenin papazı kalmamıştır ve papaz ayda bir Süryani Kilisesi'nden gelmektedir.

Sesverenpınar köyü sınırları içerisinde yer alan ve 1. derece arkeolojik ve doğal sit alanı olarak tescillen Hilar Mağaraları ve yaklaşık 500 metre kuzeyindeki Çayönü tarihi dokusu ve günümüz uygarlığındaki yeri bakımından eşsiz bir değere sahip.

Mağaralar, göçebelikten yerleşik köy yaşantısına, avcılık ve toplayıcılıktan besin üretimine geçilen önemli bir tarihsel döneme şahitlik ediyor.

eolitik çağa ait eserlerin ortaya çıkarıldığı Hilar Mağaraları, ilk kez toprağı ekip-biçerek tarımsal alanda bir milat oluşturduğu belirtiliyor.

Kemikten yaptıkları kaşık ve çatal görevi gören aletlerin günümüze kadar geldiği bu bölgede, kaya mezarları ve kabartmalar dikkat çekiyor.

Kaya mezarlarının bazılarının ön yüzlerinde kabartmalar yer alırken, kabartmaların bazıları üçlü gruplar halindedir.

Bazılarının dış cephelerinde Roma Eyalet üslubunda kabartmalar yer alırken, kabartmalarda görülen giysilerin İran üslubunda olması, yazılarda Kuzey Suriye Sami yazısı bulunması dikkat çekiyor.

10 bin yıllık geçmişi bulunan Hilar Mağaralarının, eskisi kadar olmasa da ziyaretçileri eksik olmuyor.

Özellikle hafta sonu ziyaretçi akınına uğrayan mağaralar, Diyarbakır ve çevre illerden gelen ziyaretçilere ev sahipliği yapıyor.

Bu denli köklü tarihe sahip olan Hevsel Bahçelerine, arazi yapısından dolayı tarım aracı girememekte ve hâlâ eski usullerle tarım yapılmakta.

Dicle Nehri’nin doğu kollarından biri olan Dibni çayı, karstik bir yapıya sahip olan mağaraların birinden girip diğer kolundan çıkıyor. Halk arasında Bırkleyn olarak anılan bu mağaraların, Türkiye Mağaralar Envanteri’ndeki ismi ise “İskender-i Birklin”.

Antik çağda yerleşim yeri olduğu belirtilen Bırkleyn Mağaralarında yapılan ön kazı incelemelerinde elde edilen kalıntıların ışığında, bölgenin M.Ö. 6000 yılından beri kullanıldığı tespit edildi.

Aynı zamanda, mağara içerisinde Asur krallarının kitabe ve kabartmaları da göze çarpıyor. Yöre halkının söylentilerine göre, Makedonya Kralı Büyük İskender’in Pers seferine giderken 15 bin kişilik ordusuyla burada konakladığı rivayet ediliyor.

Uzaktan insan dizisi gibi görünen taş yığınlarının bulunduğu Gelincik Dağı, fotoğrafçıların da dikkatini çekiyor. Efsaneye göre, Gelincik Dağı'nda bir düğün alayı geçtiğini, yapılan bir yanlışlıktan sonra düğün alayındaki herkesin taş kesildiğini anlatan Karamehmetoğlu, dağın geçmişten bugüne kadar bozulmadan kaldığını belirtti.

Şehrin kuzeydoğusunda, Fatih Paşa Mahallesi, İç Sokak’ta bulunmaktadır. Şehrin ilk Osmanlı Camisi’dir ve Diyarbakır’daki yapıların en boyutlu ve özenlisi olduğu kabul edilmektedir. Diyarbakır’ı Osmanlılar adına zapt etmiş olan Bıyıklı Mehmet Paşa’ya Diyarbakır halkının “Fatih Paşa” sanını vermesinden ötürü Fatih Paşa Camii; kubbe ve çatısının tamamen kurşun tabakasıyla kaplanmış olmasından dolayı “Kurşunlu Cami” olarak da anılır. Mehmet Paşa caminin doğusundaki hazirede gömülüdür.

Giriş kapısının üstündeki sağ ve sol sahanların ters düzeninin bugünkü inşaatlarda kullanılan modern sıkıştırma usulünün günümüzden 400 sene önce taş inşaatına uygulanması suretiyle yapılması bilim adamlarının dikkatini çekmekte ve takdirini kazanmaktadır.

Bazalt taşlarıyla çok orijinal bir çalışma olup Diyarbakır'ın yerel mimarisini yansıtan Behram Paşa, Mimar Sinan'ın nadide eserleri arasında yerini almıştır. Caminin içi 16. yüzyılda yapılan İznik çinileri ile süslüdür

Diyarbakır Salnâmeleri'nde Nebî Zülküf makamının Ergani'de bulunduğu ve bu makamın müzeyyen bir surette tamir ve tefriş edildiği bilgisi bulunmaktadır. Makam Dağı'nda bulunan Zülküf Nebi Zaviyesi'nin hangi tarihte ve kim tarafından yaptırıldığına dair kesin bilgi olmasa da, 924/1518 tarihli Tahrir Defterlerinde vakıf kaydının bulunması, Osmanlı döneminden daha önceyi işaret etmektedir. İçinde Hz. Zülküf makamı bulunan ve türbe olarak adlandırılan bu yapı, Vakıflar Genel Müdürlüğünce 2008 yılında restore edilmiştir. Makam Dağı'nın 20-30 kişinin namaz kılabileceği küçük bir mescit de bulunmaktadır. 

Biri kaya kilisesi olmak üzere iki kiliseye sahip olan Hasuni Mağaralarında sarnıçlar, taştan oyma su depoları ve su kanalları yer almaktadır. Kayalara oyularak yapılan ve birkaç bölümden oluşan Hasuni Kaya Kilisesi, Anadolu'daki en eski mabedlerinden biridir. Zamanla tahrip olmuş Hasuni Kaya Kilisesi, Hristiyanlığın yayıldığı ilk dönemlerden 13'üncü yüzyıla kadar kilise olarak kullanılmıştır.