Có thể là...

Tự hào là niềm vui tĩnh lặng xuất hiện khi ta nhận ra giá trị từ những nỗ lực, thành quả, hoặc phẩm chất tích cực của chính mình hoặc của những người ta yêu thương.

...

Tự hào là cảm giác khi ta nhận thấy mình xứng đáng được tôn trọng và đánh giá cao. Cảm xúc này giúp ta định vị bản thân một cách vững vàng trong xã hội và cộng đồng.

...

Tự hào như ánh sáng nội tâm, phát ra từ sự công nhận sâu sắc về năng lực, phẩm chất đạo đức hay những đóng góp mà ta đã đạt được thông qua quyết tâm và cố gắng chân thành.

Định nghĩa riêng của bạn là gì?

Hãy dùng thời gian để viết ra, để bạn có dịp nhận thức về nó rõ ràng, bạn nhé. Bằng không, nó có thể dẫn dắt chúng ta theo hướng ta không ngờ, vì có thể có những "hạt sạn" trong định nghĩa của ta, sẽ gây hại mà không điều chỉnh được vì không được nhìn rõ.

Trong trường hợp này, chữ Pride không còn là Tự hào - nét nghĩa tích cực như hôm qua chúng ta đã mô tả, mà có sắc thái hơi "có vấn đề". Chúng ta cùng nhìn vào nhóm các cảm xúc gần nghĩa này nhé.

Khi chúng ta cảm thấy Tự hào, thường là điều đáng tự hào ấy (ở chính ta, hay ở người thân của ta) là tích cực, bền vững, (có thể còn thêm) có lợi cho xã hội, cho những người thân cận xung quanh.

Còn nếu các điểm trên không được thỏa, thì chúng ta có một vài biến thể.

Tự hào quá mức về ngoại hình, về cách ăn mặc tiêu xài, về "gu" của bản thân, ta có thể gọi là phù phiếm.

Kiêu hãnh có thể ám chỉ sự đặt mình cao hơn người khác (dù có lý hoặc không), dẫn đến thái độ xa cách, thiếu sự cởi mở và đồng cảm. Trong trường hợp này, nó là sự bảo vệ bản ngã một cách cứng nhắc, có thể làm tổn thương các mối quan hệ.

(Đôi khi, kiêu hãnh cũng có thể là lớp mặt nạ che giấu tổn thương sâu bên trong, là một cách để con người giữ vững hình ảnh tự thân khi họ sợ bị tổn thương, từ chối, hoặc cảm thấy không được công nhận.)

Cho rằng mình quan trọng một cách quá mức, đến nỗi át đi hoặc xem thường những người xung quanh, ta gọi đó là kiêu căng, nếu kèm cả hành động xem thường lộ liễu nữa thì ta gọi là trịch thượng,.

Một người quá tự hào/tự tin về khả năng của mình đến nỗi không tự xem lại bản thân, không đón lời phê bình, ta gọi đó là ngạo mạn.

Một người quá tự mãn về đạo đức của mình thì sẽ dễ phán xét, lắm khi không chấp nhận được cách sống và hành xử của người khác.

Thực hành

Hãy lưu ý đến những cảm xúc gần gần giống với tự hào này. Quan sát chúng ở những người quanh bạn. Luyện cách phân biệt chúng.

Suy ngẫm

Trong số những cảm xúc được đề cập hôm nay, bạn khó chịu nhất khi quan sát thấy cảm xúc nào nơi người khác.

Và...

Có thể nào, bạn có mang chính điều đó bên trong bạn không?

Ý này thoạt nghe đã khó chịu, khó chấp nhận. Nhưng thôi nào, ở đây chỉ có ta với ta thôi. Bạn thử suy ngẫm thêm một chút về điều này mà xem.

Suy ngẫm sâu về Tự hào/Kiêu hãnh và những cảm xúc gần gần, cùng nhóm, nhưng có phần không ổn (không hỗ trợ người xung quanh, không thích đáng, không bền vững, v.v.), có lẽ chúng ta đều bắt đầu thấy câu chuyện của tháng này không đơn giản.

Chính vì thế, chúng ta lại có nhiều điều hơn cần học cùng nhau. Thực sự đáng giá!

Liệu chúng ta có thể tìm một hệ thống, một vài tiêu chí nền tảng nào đó để có thể phân biệt khi nào là mình đang đi con đường của Tự hào/Kiêu hãnh - Tích cực, khi nào thì chúng ta lạc vào những lối đi có vấn đề?

Sau đây là một góc nhìn từ chúng tôi:

Tự hào/Kiêu hãnh sẽ là tích cực khi

• Tự hào về quá trình ta (và/hoặc người ta yêu quý) đã lao động, chiến đấu, học hỏi... để đạt được một kết quả tốt nào đó. Thậm chí, kết quả có thể chưa được tốt, ta vẫn có thể tự hào về quá trình nếu ta đã thật lòng cố gắng.

• Kiêu hãnh giữ những phẩm giá căn bản của một con người, và không dễ bị thao túng, không dễ thỏa hiệp với những điều trái với lương tâm, không để người khác chà đạp lên giá trị của bản thân mình.

• Không đi kèm thái độ hay hành vi nào ảnh hưởng tiêu cực đến người khác, đến xã hội (Ví dụ: Không đem việc mình tự hào để xem thường hoặc chèn ép người khác. Không chủ động, không cố ý tạo tình huống khiến người khác bị kích hoạt lòng tự ty, ghen tị, đau khổ).

Chúng tôi cảm nhận rằng ba điểm nền tảng này sẽ rất hữu ích để giúp chúng ta phân định và tránh cho việc tự hào của chúng ta "lạc vào đường tà". Làm cách nào để bám sát được theo 3 điều này? Có lẽ là học cách tự quan sát, quan sát người khác trong các cuộc tương tác, luyện tập sống với tấm lòng tử tế với người khác và với chính mình, và sống dũng cảm.

Sớm mai, bạn có thể dành năm - mười phút suy ngẫm về điều này không?

Việc định hướng này quan trọng đấy chứ, bạn nhỉ.

Tôi từng có một vài người bạn mà nhiều người xung quanh nhận xét là quá kiêu ngạo, là không thể chơi nổi. Tôi mặc kệ ai nghĩ sao, cứ làm bạn của những người ấy, thậm chí có khi vì vậy mà bị bạn khác tấy chay. Họ thông minh, có nhiều điều hay để kể tôi nghe, và tôi cứ thế nghe và học.

Bây giờ, tôi hiểu về cảm xúc nhiều hơn những ngày đó rất nhiều. Nhìn lại: Đúng là những người bạn ấy kiêu ngạo thật. Một dấu chứng điển hình là họ xem thường đa số người khác. Tôi lại chơi với họ. Thế thì...

Bạn bè của chúng ta có phản ánh chúng ta không nhỉ?

Có ba luồng suy nghĩ:

• (1) Giống nhau, thì mới chơi với nhau.

• Nếu ta có một tính xấu gì đó mà ta chối bỏ, thì ta sẽ khó chịu khi nhìn thấy tính xấu đó ở người khác. Nên hai người kiêu ngạo khó mà chơi với nhau. (2) Thường gặp một cặp thế này hơn: một bên kiêu ngạo phách lối, bên kia kính cẩn lắng nghe, thấy mình hơi bị át/bắt nạt như thế cũng... ok thôi, chẳng sao. Đó là một cặp có thể ổn định khá lâu.

• Trường hợp (3), chính là cặp (2) kia ở giai đoạn sau, khi cái shadow của người yếu thế đã dần mạnh hơn (cái phần bị nén, muốn vươn lên khẳng định bản thân). Họ gần với người kiêu ngạo - tượng trưng cho cái shadow nếu nổi loạn thành công và kiêu ngạo phách lối cho bõ những tháng ngày bị uất ức... như thể chuẩn bị cho ngày nổi loạn của chính mình vậy.

Sự thực lại mỗi trường hợp mỗi vẻ, và mỗi giai đoạn cuộc đời thì ta lại khác đi.

Gần đây, tôi không ở gần những người phách lối, xem thường, bắt nạt người khác được nữa. Đi ra hàng quán cùng nhau, khi thấy đối phương đối xử thiếu tôn trọng với các bạn phục vụ, tôi thấy mình không muốn gặp đối phương thêm lần nào nữa. Chuyển biến gì đã xảy ra bên trong tôi, từ cái tôi xa xưa (có vẻ bệnh ghê!) đến cái tôi của hiện tại (vẫn còn cực đoan, có lẽ..) ?

Tháng 6 này sẽ có nhiều điều để suy tư phức tạp đây... Tôi thích điều này.

Khi ấy, điều gì là quan trọng, điều gì sẽ điều hướng việc ra quyết định? Chúng ta sẽ chọn làm gì trước muôn vàn tương lai có thể (mà khi ấy ta có thể nhìn thấu bằng tâm trí)?

Cái điều hướng sẽ là cảm xúc.

Các quyết định của chúng ta sẽ dần điều hướng dòng chảy đời mình chảy về nơi bình yên, hạnh phúc. Ta sẽ ngày càng bẻ hướng các hành động của mình theo hướng kiến tạo nhiều hơn những điều mà khi nhìn lại, lòng ta cảm thấy tự hào.

Cảm xúc có thể đến và đi, hầu như không để lại dấu vết. Nhưng nếu được trân trọng và phát huy đúng chỗ, đúng cách, chúng lại nhiệm màu như phấn tiên rắc trên những dòng logic trong veo của lý trí. Cảm xúc của một người định hình thế giới mà họ sống, định hình những gì họ sẽ kiến tạo.

Thực hành

Thử nhớ lại một việc bạn đã từng làm và cảm thấy tự hào. Nhớ chi tiết về nó, đặc biệt là về cảm xúc bạn đã cảm thấy khi ấy.

Suy ngẫm

Nếu điều kiện thuận lợi để bạn làm việc ấy một lần nữa, bạn có làm không?

Suy ngẫm phụ (là nguyên liệu cho ngày tiếp theo): trong giây phút tự hào ấy, bạn (đã hoặc sẽ) nghĩ đến ai? Bạn (đã hoặc sẽ) muốn chia sẻ với ai?

Thứ nhất, nó dành cho bản thân mình cảm nhận, nhưng đồng thời cũng hướng ra bên ngoài.

Thứ hai, người mà bạn mong người ấy thấy bạn, chia sẻ cùng bạn phút giây tự hào này: đó chính là đối tượng. Phân tích đối tượng này sẽ có một số lợi ích cho bạn.

Nếu bạn muốn chia sẻ ngay với một người: hẳn là người ấy có tầm quan trọng nhất định đối với bạn. Nhận thức được điều này, bạn sẽ tương tác với người quan trọng ấy như thế nào? Đó sẽ là một điều có ảnh hưởng không nhỏ đến cuộc đời bạn.

Nếu bạn nhận được một giải thưởng, được khen... và chia sẻ ngay trên mạng xã hội, thì điều này nói lên điều gì?

(Bỏ qua trường hợp bạn có làm gì thì cũng chỉ là muốn cho người nào đó thấy thôi, thì quay trở lại giống như điều vừa kể bên trên;

Bỏ qua luôn trường hợp bạn chia sẻ chỉ vì lý do ...marketing, personal branding, chứ không có cảm xúc muốn chia sẻ;

còn thì...)

dường như bạn đang dùng điều tự hào này để trả lời cho một nhân vật dại diện nào đó trong tâm tưởng / một khối tâm thức

Đối với nhiều người, họ chia sẻ những mảng tốt đẹp, những thành tích của mình lên mạng xã hội để trả lời cho một áp lực vô hình: họ nghĩ là xã hội muốn điều đó ở họ. Họ có cảm xúc khi "đếm like". Họ cần ngoan/tốt/giỏi/thành công/hạnh phúc... để người ta xem. Cái người ta này đã được xây dựng từ từ suốt thời thơ ấu và tiếp diễn cả khi chúng ta đã lớn lên. Người ta, một đám đông nhạt nhoà, thế mà lại có sức chi phối đời chúng ta khá lớn. Chi phối, mà theo hướng nào cơ chứ? Có lợi cho chúng ta hay không?

Thực hành:

Nhớ về một vài lần gần đây mà bạn cảm thấy tự hào. Lần ấy, bạn đã muốn chia sẻ với ai?

Suy ngẫm

Điều vừa nhận thức ra dẫn dắt luồng suy nghĩ của bạn đến đâu? Bạn có nhận ra điều gì mới ở mình không?

Ý kiến được trích (hình trên) nhấn mạnh về cái tôi 8 tuổi và cái tôi 80 tuổi của chúng ta. Còn bạn, bạn muốn cho những cái tôi nào của chính bạn được cảm thấy tự hào về những hành động, lựa chọn hôm nay?

Mà, bạn có biết, cơ chế tâm lý sau hiện tượng này khá là phức tạp và thú vị?

Khi chúng ta tự hào về chính mình, thường là chúng ta tán thưởng kết quả hoặc những hành động của mình đã làm, bởi vì chúng đúng hướng (mà ta chọn làm định hướng), đủ tốt hoặc tốt hơn kỳ vọng (theo tiêu chuẩn mà chúng ta đặt ra về thế nào là tốt).

Vậy, khi chúng ta tự hào về ai đó, chuyện tương tự cũng diễn ra.

• Người đó hành động / đạt kết quả theo hướng mà ta muốn

• Người đó làm tốt bằng hoặc hơn điều ta kỳ vọng, so với chuẩn mà ta ngầm đặt ra.

• Và ẩn sâu phía sau: ta thấy người ấy thuộc về mình. Cải tôi của chúng ta mở rộng, trùm cả lên đối phương.

Và ở đây, ta sẽ nhìn thấy những phạm trù được in đậm ở trên rất có thể tạo nên vấn đề. Chuyện gì sẽ xảy ra,

nếu:

Người thương yêu của ta đi theo một định hướng mà ta không tán thưởng, không đạt được chuẩn mà ta kỳ vọng (dù họ có thể đã rất cố gắng, đã làm rất tốt)?

hoặc nếu:

Bởi vì cảm nhận người đó thuộc về mình quá rõ, nên ta bao trùm lấy họ bởi định hướng mà ta thấy là tốt, ta phủ kỳ vọng lên họ, và bắt giữ họ về mặt cảm xúc với những tự hào hoặc thất vọng.

Đằng sau những "cha thật là tự hào về con", hãy cẩn thận những "cha thất vọng về con".

Vậy ta có quyền, hoặc có nên tự hào về người nào đó không? Bạn nghĩ sao?

Một thời kỳ như thế qua đi, thì một hệ giá trị khác lại đươc kích hoạt lên cho thời kỳ mới. Tất cả tạo thành tổng thể động, và xoắn ốc tiến hóa có thể mở rộng ra, lên những tầng cao hơn, hoặc đôi khi lùi lại nếu điều kiện môi trường thực sự đòi hỏi điều đó.

Đặc điểm của cảm xúc tự hào của con người trong từng giai đoạn cũng mang những màu sắc khác nhau.

Nếu bạn nào có sử dụng Mô hình Xoắn động, trò chơi sau đây sẽ rất thú vị.

Thực hành (lớn)

Thử viết ra mỗi một vMeme sẽ tự hào về những điều điển hình nào? Sắc thái cảm xúc tự hào của từng vMeme có gì đặc biệt?

Thực hành (nhỏ, dành cho cả những bạn chưa biết về Mô hình Xoắn động)

Gần đây, bạn có cảm thấy tự hào về một điều gì không? Điều đó là gì? Khi đó, bạn cảm thấy giá trị quan trọng nào của mình đã được thỏa mãn?

Nghĩ về chính bạn 10 năm trước. Cái tôi hồi đó của bạn tự hào về điều gì? Khi đó, bạn cảm thấy giá trị quan trọng nào của mình đã được thỏa mãn?

Suy ngẫm

Bạn có nhìn thấy sự tiến triển của chính mình và sự đa dạng màu sắc của một cảm xúc?

Hiểu thấu điều này, phải chăng ta cũng sẽ thấu hiểu người xung quanh hơn?

Bạn ấy biết mình kiên trì, đầy khả năng học hỏi, và tự hào về những điều đó.

Các con của bạn còn nhỏ, chưa đọc được Fb của mẹ, chứ nếu chúng đọc được thì có lẽ cũng học thêm được cách thể hiện cảm xúc của mình bằng những lời trực tiếp, đơn giản.

Hôm nay mình gặp hơi nhiều bạn từng ra một lời hứa với bản thân rằng sẽ không có con, sẽ không đưa vào cuộc đời này những đứa bé mang di sản "tối tăm" (như các họ đang nhìn về chính mình). Có thể làm tốt bất chấp nền tảng quá khứ đau thương như thế ư? Họ không dám tin. Có thấy ai làm được như thế đâu! Họ thiếu hình mẫu...

Mong tìm được nhiều hơn những câu chuyện tự hào về hành trình gian khổ mình đã đi hơn là kết quả, về làm gương nuôi dạy con tốt đẹp dù đời trước gian nan chồng chất... như thế này:

Mình thấy mình giống con kiến ghê. Mình không xuất sắc cái gì, nhưng nếu mình thích thì mình sẽ cần mẫn lắm. Bao năm khi được hỏi về ưu điểm lớn nhất của bản thân, mình chỉ nói về tính kiên trì. Mình có thể bỏ ra nhiều năm chỉ để đi về thứ mình thích.

Playback cũng thế. Kịch cho trẻ em cũng vậy. Lần đầu mình được đi festival quốc tế kịch dành cho trẻ nhỏ là năm 2018. Vì bị rung động sâu sắc với loại hình này nên mình muốn đi với nó, mà cũng không cần biết sẽ đi được tới đâu. Mình thử nghiệm đủ thứ, trong nhiều bối cảnh, mình cũng chẳng quan trọng việc phải đi residency đâu đó, cũng chẳng nề hà việc chẳng vào được nhà hát nào hoành tráng, đến ngay cả việc cũng không ở trong một đội kịch nào và cũng chẳng có chức danh gì. Mình chỉ làm vì mình thích, thế thôi.

Mà chắc vì quen học kiểu "dã chiến" như thế nên ở đâu mình cũng sống được, và vẫn có những người, cả trẻ con lẫn người lớn, sẵn sàng nghe và nhìn mình say sưa trong tình yêu của mình.

Họa My, 7/6/2025

• về Tôi - như một con người nói chung, hoặc trong một vai trò nào đó

• về một kết quả tốt cụ thể

• về những gì mình đã làm để có được kết quả tốt đó

mang lại nhiều tác dụng tích cực cho chính chúng ta, và rồi cho những người chúng ta có tương tác, và cuối cùng là cho xã hội nói chung. Hãy tìm hiểu những lợi ích này từ trong ra ngoài nhế:

• Vòng trong: cảm xúc tự hào bổ sung thêm vào self-esteem (lòng tự trân trọng) theo hướng tích cực, có thể xua đi một số tự nghi ngờ, xấu hổ trước đó (nếu có), làm đầy những thiếu vắng (ví dụ như cảm thấy không được công nhận). Hệ quả là, cái tôi của ta sẽ bền bỉ hơn, nếu có va chạm hay bị tấn công thì cũng có khả năng tự phục hồi tốt hơn. Sức khỏe tinh thần nói chung sẽ tăng, một cách bền vững.

• Vòng giữa: ta cảm nhận hào hứng, có nhiều năng lượng, kiên trì hơn trong lĩnh vực mình đang tự hào, dám mơ lớn hơn, không hài lòng với những kết quả rụt rè, nửa vời.

• Vòng ngoài: ta tiếp xúc với người khác trong tâm trạng vui vẻ và dễ chịu hơn. Ta sẽ hào phóng và sẵn lòng hỗ trợ người khác hơn, đặc biệt là trong lĩnh vực mà mình đang tự hào (nhận làm mentor, cho lời khuyên, làm việc phụng sự cộng đồng, v.v.)

Bạn thấy đấy, thật là một cảm xúc thú vị, lợi mình lợi người. Hành trình chúng ta tìm hiểu để làm bạn tốt với cảm xúc Tự hào sẽ góp phần làm đẹp thêm cho cuộc sống một cách rất thiết thực.

Từ ngày mai, chúng ta sẽ bắt đầu nghiên cứu về câu hỏi How. Tôi muốn làm bạn tốt với cảm xúc Tự hào, tôi muốn những người xung quanh cũng làm được như thế... Làm cách nào?

• Nếu ta nhớ về quá khứ, tìm cách nhớ về những thời điểm mình đã cảm thấy tự hào, thì những sự kiện nhớ lại được ấy giống như những viên ngọc quý, giúp ta điểm tô câu chuyện đời mình một cách đẹp tươi hơn, nâng sức khỏe tinh thần. Hãy hình dung điều này có lợi thế nào cho một người cao tuổi khi họ đã đến lúc cần nhìn lại toàn bộ đời mình...

• Khi bạn cho mình cảm nhận tự hào một cách sâu sắc về một kỹ năng nào đó của bản thân: nếu bạn chỉ động nhớ lại lúc mình sử dụng kỹ năng đó một cách đầy tự hào, thì ký ức này sẽ được đưa vào bộ nhớ dài hạn một cách rất hiệu quả. Nghĩa là, bạn đã giỏi thì nay lại càng giỏi (kỹ năng đó) hơn nữa.

• Khi một nhóm cùng nhau trải qua cảm giác tự hào, thì như có phản ứng hóa học xảy ra giữa họ, và khiến tâm hồn họ gắn kết với nhau thành một khối chặt chẽ. Sau khoảnh khắc ấy (ví dụ: nghi lễ trưởng thành, tuần hành Pride, v.v), cả nhóm được tăng sức mạnh rất nhiều từ sự gắn kết có chất lượng cao, và cũng từ việc từng cá nhân trong nhóm mạnh mẽ hơn lên.

• Khi ta dẫn dắt để một người nhạy cảm stress, nhận từ thế hệ trước (truyền xuyên thế hệ, qua epigenetics) trải nghiệm nhiều lần cảm xúc tự hào, thì dấu ấn xuyên thế hệ không may ấy có thể được gỡ bỏ, trả lại sự lành mạnh.

Bạn có cảm thấy thú vị về điểm nào trong số những hiểu biết mới mình vừa đọc được không?

Bạn liên hệ đến điều gì cho bản thân, hay là đã nghĩ ra được cách ứng dụng nào rồi?

Tự hào, nếu một ngày tìm được đường để đến cứu xấu hổ, sẽ mở tung lớp áo trốn tránh của xấu hổ. Nó bảo rằng có thể, nó khẳng định là tổn thương có thể và nên được chăm sóc, chữa lành. Nó dẫn tay xấu hổ đi từng bước cần thiết để những phần từng bị đè dí nay được giải phóng, những phần yếu ớt sẽ được luyện tập để mạnh mẽ dần.

Để rồi, Xấu hổ mờ dần đi... và nhập làm một vào với Tự hào.

Hai cảm xúc tưởng chừng như đối lập, nhưng thực ra đều cùng xuất phát từ tiếng gọi của nội tâm: Xấu hổ nhắc ta nhìn lại một điểm Bóng tối chưa được lưu tâm đủ, còn Tự hào mời gọi ta chiếu ánh sáng vào bóng tối, làm những điều cần làm để chăm sóc, nuôi dưỡng và phát triển.

---

Bạn cảm thấy gì khi đọc những dòng trên?

Có những hình ảnh, cảm xúc gì hiện ra trong lòng bạn? Bạn có nhớ lại kỷ niệm nào không?

---

Xấu hổ chỉ ra vết thương chưa lành, cảm giác bất toàn, những tiềm năng chưa được nuôi dưỡng...

Lắng nghe Xấu hổ một cách dịu dàng, chúng ta sẽ nhận thức được thêm nhiều điều về chính mình. Những nhận thức này là điểm xuất phát của hành trình đến một trạng thái Tôi tương lai lành lặn hơn, khoẻ hơn, hạnh phúc hơn.

Tự hào (trong tương lai) sẽ thêm phần đáng trân trọng nếu chúng ta tự hào đứng ở đích đến và ngắm nhìn về điểm khởi đầu của mình.

Vậy thì, hãy để mình nhớ lại, mà vẫn bình tĩnh, nhẹ nhàng, thở hít bình yên. Không buồn, không để mình suy sụp tâm trạng. Bài tập hôm nay là để khởi động cho đoạn hành trình thú vị tiếp theo.

Ngủ ngon nhé, các bạn của tôi!

Một tối thứ năm... chỉ thêm một ngày làm việc nữa là ta đến cuối tuần. Không còn là thứ Hai, thứ Ba việc dồn tất bật. Chưa phải cuối tuần để những người khác và việc khác trong đời ta ào ạt đến, đòi hỏi ta phải cho họ sự chú ý.

Ở ngay đoạn trũng giữa tuần này, hãy dành một khoảng lặng cho mình.

Hoạt động:

Lý tưởng sẽ là buổi tối, nhưng thời điểm nào khác trong ngày mà bạn tiện dành ra ít thời gian để mình yên ổn, không bị quấy rầy thì đều tốt cả. Chuẩn bị một tách trà ấm, hay một món uống ưa thích nào đó. Ngồi trước gương, hít thở chậm, sâu, rồi thầm thì với hình ảnh bản thân trong gương. Hoặc nếu không, hãy viết nhật ký, chậm rãi và vuốt ve những dòng chữ của chính mình.

(Nói, hoặc) viết về một điều đã từng xảy ra và làm cho bạn xấu hổ. Viết những nét chính, vừa phải, đừng tả chi tiết như thể ép mình phải khóc, phải run lên, phải đau khổ. Vừa đủ để chạm vào cảm xúc, đủ để bạn hiểu là vết thương ấy đã mở ra.

Ngồi với nó một lúc.

Thương nó một lúc. Hình dung đôi tay bạn băng bó, vuốt ve vết thương của mình. Viết ra những lời an ủi mà bạn cần nghe nhất.

Thử nhìn xem bạn có thể rút ra hướng đi nào từ lần mở lòng này... có điều gì cần được bảo vệ, bản lĩnh gì cần được lưu tâm học hỏi và luyện tập thêm... không cần quá cụ thể. Chỉ cần nhìn ra được hướng đã tốt rồi. Nghĩ được một hành động cụ thể thì lại càng tuyệt hơn.

Tự nói với mình:

“Cảm ơn mảnh ghép Xấu hổ đã chỉ ra nơi mình cần chăm sóc mình.”

Tiếp đó, mỉm cười và chốt lại khoảnh khắc này: “Tôi tự hào vì đã dám đối mặt. Tôi cảm ơn mình vì đã tử tế, dễ thương với chính mình”. Cảm nhận hơi ấm lan toả từ trái tim, sưởi ấm toàn thân bạn.

Kết thúc bằng vài hơi thở chậm và sâu.

Bạn có đang cảm nhận dễ chịu, nhẹ nhàng hơn trước đó?

"Hơn" ở đây có thể nằm trong bất kỳ lĩnh vực nào

từ đẹp hơn, giỏi hơn, xài sang hơn, sành điệu hơn, có chiếc xe chạy nhanh hơn...

đến cầu kỳ hơn, khó tính hơn, dữ dằn hơn, thẳng thắn hơn (tôi thẳng và thật, nổi bật trong một thế giới thảo mai), trò chuyện "vỗ vào mặt" - gây hấn hơn...

Nếu điều đó quá lố, bất thường, lặp đi lặp lại, v.v... thì thay vì phiền bực, chúng ta thử ngẫm nghĩ sâu hơn. Không ai lại tốn thời gian và năng lượng nhiều đến thế để lặp đi lặp lại những hành vi cứng nhắc và có hại như thế (hành xử như trên chắc chắn có hại cho giao tiếp xã hội rồi, vì mọi người sẽ dần dạt xa khỏi họ), nếu không có nút thắt tâm lý nào đó ẩn phía sau.

Trong A more loving world, Alain de Botton gợi ý rằng phía sau những hành vi đó, có thể có một người mang tổn thương cảm nhận mình vô hình, bị phớt lờ.

Bằng cách "chọc vào mắt" người khác, họ muốn được nhìn thấy.

Vết thương này thường đã có từ xa xưa, trước khi chúng ta gặp họ. Có thể xa xưa đến nỗi, gốc rễ của nó đã chìm vào sương mờ của lãng quên, không được ý thức.

Để có một thế giới đẹp hơn bây giờ một chút, hay là ta thử ngồi ngẫm sâu, thay vì khởi lên phiền bực đầy tính phản ứng và không hữu ích.

Self-esteem, hay cách một người đánh giá thuận lợi về chính mình, tự trân trọng chính mình, có nhiều điểm giao với tự hào.

Người có self esteem không lành mạnh (unhealthy self- esteem) thì có thể:

• Mang nhiều vết thương xấu hổ chưa lành.

• Tự nghi ngờ mình. Mắc hội chứng Kẻ mạo danh (Imposter syndrome) phía sau bề mặt nhiều tự hào.

• Hoặc ngược lại, có điểm lệch trong nhìn nhận chính mình, tự đánh giá mình cao phi thực tế (unhealthy pride)

Còn những tự hào chính đáng, lành mạnh thì thường cũng đi kèm self-esteem lành mạnh. Nếu chủ động "nuôi trồng" để có nhiều thêm những tự hào lành mạnh, ta có thể bổ khuyết cho một self-esteem thiếu hụt, sứt mẻ.

Bạn thấy thế nào? Mối liên hệ này có thú vị không? Bạn đang suy ngẫm ra điều gì về mình rồi?

Học qua trải nghiệm? Không chắc ai trải nghiệm thì cũng học. Nếu ta giữ được trong trí nhớ được một cách chi tiết cả quá trình, tự phân tích lại, nhìn ra những điểm đã ổn và chưa ổn, thì khi đó việc học mới xảy ra.

Khi ta chưa rành rẽ việc gì, chúng ta thường trải nghiệm nhiều vất vả trước khi rút ra được đủ kinh nghiệm. Nếu mỗi lần thử làm xong một lần, có thể mệt mỏi và có thể đôi chút bực bội với những thất bại/vấp ngã phạm phải, mà ta dừng lại và tự hỏi mình: Mình có tự hào vì đã thử không? Đáng tự hào chứ, phải không bạn, khi chúng ta biết mình chưa giỏi, biết sẽ vấp ngã... nhưng vẫn can đảm mà làm.

Cảm nhận tự hào giúp quá trình vừa trải qua như được "dán nhãn tích cực" trong tâm trí, và vì thế nó sẽ được ưu tiên chuyển vào bộ nhớ dài hạn. Cảm xúc tự hào có tác động như thể một cây bút dạ quang quét qua trải nghiệm này, để báo hiệu: "Điều này quan trọng đây, có ý nghĩa đây, nhớ nhé!"

Việc tìm cảm nhận tự hào cũng giúp trung hoà bớt những bực bội, khiến cho ta cảm thấy dễ chịu hơn khi "chiếu lại đoạn phim" ấy cho chính mình xem. Chính vào những lúc "chiếu lại" như vậy, ta có thể nhận ra một số điều mà ngay khi xảy ra thì quá nhanh, ta không kịp rút ra ý nghĩa để học lấy kinh nghiệm.

Thực hành

Bạn hãy thử tìm một trải nghiệm nào gần đây (tốt nhất là điều nào đó vừa xảy ra trong ngày) mà bạn đã cố gắng làm và kết quả đã không được tốt lắm. Bạn muốn học từ trải nghiệm đó để làm tốt hơn lần sau không?

Nếu có, hãy dành một vài giây để hỏi mình: Mình có tự hào vì đã thử không?

Để cảm nhận tự hào nổi lên trong lòng bạn, thật sự. Cảm nhận nó.

Và rồi, bạn có thể nhớ lại việc đó một lần.

Và rồi, cứ đi ngủ, vì cũng đã khá khuya rồi. Việc đưa vào bộ nhớ dài hạn thường được thực hiện trong đêm, khi bạn ngủ.

Suy ngẫm

Lúc bạn nhớ lại việc đó một lần: cảm xúc của bạn đã giảm bớt khó chịu chưa, so với trước khi làm theo thực hành hôm nay?

Ví dụ như hôm nay tôi đọc lại một đoạn của quyển The artist way. Trước đây tôi đã thấy thú vị và highlight nó (ảnh trên), nhưng tôi chưa ngẫm sâu lắm. Julia Cameron khiến những người xưa nay vẫn nghĩ sự cầu toàn của mình là một dấu hiệu của khiêm tốn phải suy nghĩ lại.

Nếu ai cũng có lúc vướng tính cầu toàn như tôi, chúng ta cùng ngẫm nhé.

Có bao giờ bạn nghĩ trong đầu thế này không:

"Cái này chưa ổn, tệ quá, làm sao có thể đưa sản phẩm tệ thế này ra ngoài được".

"Bạn nói nó được rồi, nhưng tôi không tự tin... cứ thế này thì tôi xấu hổ lắm. Thôi cho tôi thêm 1 ngày nữa... Đêm nay tôi sẽ chỉnh cho hoàn thiện hơn".

Trông có vẻ là một người khiêm tốn.

Nhưng ẩn sau cũng có thể là:

Tôi ấy à, tôi thì phải...

Vì vậy việc này tôi làm phải đến cái chuẩn (abc) thì mới được.

Không thì tôi không thể chấp nhận được.

Nếu đúng thế thì tên gọi chính xác của điều này phải là tự kiêu chứ nhỉ?

Điều này có thể ta nhận thức được, mà giấu. Thậm chí có lúc ta không nhận thức được luôn, cứ cảm thấy là mình khiêm tốn, thiếu tự tin thật.

Tự xét mình thường cũng không dễ chịu lắm. Nhưng nếu nhờ vậy mà sau này giảm cầu toàn được, thì tôi đỡ khổ mà người cùng làm việc với tôi cũng đỡ cực.

Cuối cùng thì tôi cảm ơn bài tập mình đã làm hôm nay.

Từ lâu, hành động của tôi đã tương tự như nhóm thứ nhất (tạm gọi là nhóm anti-natalist). Để mình ngả theo họ thì dễ quá.

Tôi thử thách thức mình tìm những cách để nghĩ ngược lại cách nghĩ thông thường của mình xem sao.

Ví dụ, đi theo dòng của cảm xúc tự hào, có thể nào nhóm anti-nalatist có thể hành động khác đi và thấy tự hào (hay vì thấy tự hào)?

• Nếu sinh con không phải là tuân theo mệnh lệnh sinh học, mà là bất chấp sự nhàm chán của điều đó, bạn vẫn muốn sinh con để bảo tồn một điều gì đó cốt lõi tốt đẹp của loài người - mà bạn tin là mình sẽ làm được?

• Nếu như con bạn không chỉ là hậu duệ sinh học, mà là truyền nhân của cách sống của bạn - khác biệt, hiếm hoi và cần thiết cho thời đại này?

• Nếu bất chấp bạn đã biết rõ những khủng khiếp của cuộc đời đến tận xương tủy, mà bạn vẫn nuôi dạy được những đứa bé giàu yêu thương, thường cười vang, thích tạo tác những điều đẹp đẽ... thì tự hào biết mấy!

• Nếu bạn trân trọng nâng niu con mình như trồng nên những khóm hoa, nhất quyết không truyền cho con những đau thương đã từng nuôi lớn nên bạn, mà cho chúng những dinh dưỡng rất khác? Bạn tự hào như một người nông dân vì biết mình đã tận tụy làm đất, hết sức mình, để rồi ngắm hạt nảy mầm, mầm thành cây, cây nở ra loại hoa của nó... loại gì cũng được, cũng đẹp.

Lớp học đã qua và tôi không kịp nói những ý này với họ. Nhưng, khoảng thời gian làm bài tập này, nghĩ khác đi so với cách mình nghĩ thường ngày... đã đủ làm tôi vui.

Hãy hình dung, nếu mỗi lần trẻ học được, làm được một điều gì, dù nhỏ bé, mà cha mẹ hoặc thầy cô, anh chị có thể dành chút thời gian cùng trẻ nhìn lại điều ấy với lòng tự hào, thì cảm xúc ấy sẽ củng cố hành trình học hỏi một cách hiệu quả biết bao.

Từng sự kiện, từng thành tựu nhỏ... Hãy giúp trẻ củng cố thông điệp này về mình:

"Tôi đã đánh vật với nó, tôi đã học được nhiều, và cuối cùng thì tôi làm được."

Thực hành

Nếu bạn có tiếp xúc gần gũi với một em bé, hãy tiến gần trẻ và tìm cách áp dụng điều chúng ta vừa bàn với nhau.

Bạn cũng có thể áp dụng cho chính mình: gần đây, bạn có học được điều gì mới không? Hãy dành ít phút tự trò chuyện với chính mình, củng cố cho bước tiến đó với cảm xúc tự hào.

Suy ngẫm

Trong đời mình hẳn chúng ta từng trải qua nhiều sự kiện mà thực tế đã đi ngược hẳn lại với hướng dẫn lý tưởng nói trên. Ta đã bị làm nản lòng, nhụt chí - ngược hẳn với growth mindset. Ta có thể điều chỉnh, sửa đổi hậu quả của những sự kiện thực tế đáng tiếc đó không? Bạn nghĩ sao?

Có một hiện tượng khá đáng chú ý, đó là việc thay 1 từ bằng phủ định của đối lập... nghe hơi rắc rối, bạn nghe tôi giải thích!

Chúng ta có thể

thay "Tôi ghét..." bằng "Tôi không mấy thích..." để câu phát biểu của mình giảm tính gây hấn.

thay "Tôi sợ nói chuyện trước đám đông" bằng "Tôi ước gì mình có thể cảm thấy nhẹ nhàng hơn, tự tin hơn khi bày tỏ ý mình trước đông người".

Đó là sử dụng ngôn ngữ của mình một cách khôn ngoan, khi chúng ta biết ngôn từ chúng ta sử dụng (dù là thốt ra miệng hay nghĩ trong đầu) sẽ dẫn chính chúng ta, và dẫn những người khác vào dòng cảm xúc, hành động tiếp theo rất nhanh.

Chuyển được những từ khoá quan trọng ban đầu thì chúng ta có thể điều hướng được nhiều hiện thực theo sau nó.

Trong trường hợp của cảm xúc Tự hào, có nên chăng chúng ta giảm sử dụng "Tôi xấu hổ / hổ thẹn vì..."

Thay vào đó, ta nói "Tôi không mấy tự hào về..."

Một người thốt lên "Tôi không mấy tự hào về cách sống bàng quan của mình trước kia, trước vấn đề biến đổi khí hậu, Nay, tôi bắt đầu nghĩ đến Trái đất mà tôi và thế hệ của tôi để lại cho con cháu của mình".

Một cách tự nhiên, người phát biểu câu này đã đánh thức cảm nhận trách nhiệm trong lòng, và họ không cho rằng mình bất lực. Đằng sau câu nói trên, thường là đang có những ý tưởng nảy mầm về những hành động, sao cho "không mấy tự hào" một ngày nào đó sẽ chuyển thành Tự hào.

Đọc đến đây, bạn có suy ngẫm riêng nào về cặp Xấu hổ / Không mấy tự hào... của chính mình không?

Có cái tôi đang cảm thấy, và một cái tôi quan sát và nói/nghĩ: À, tôi đang cảm thấy...

Nếu cảm xúc đó là Tự hào, thì lại càng thú vị：

Tôi (1) làm điều gì đó, đạt kết quả gì đó (hoặc nhớ lại mình đã làm, đã đạt được...)

Tôi (2) quan sát thấy, đánh giá tốt, khen chính mình

Tôi (1) cảm thấy tự hào

Tôi (3) quan sát thấy Tôi (1) đang tự hào, và có thể nhìn thấy Tôi (2) có thể cũng đang tự hào vì mình đã tinh tế / đã chọn được lời khen thích hợp / đã dễ thương với chính mình như thế này...

Tôi nào thì cũng là tôi. Mà, Tôi (3) hay cái tôi quan sát chính là một vị trí bình tĩnh, sáng suốt, nhiều khả năng lựa chọn. Càng luyện tập nhiều, chúng ta càng dễ bước vào vị trí cái tôi này hơn.

Từ vị trí đó, làm chủ cuộc đời của mình sẽ là một việc không khó.

Bạn đã ngẫm về điều này trước kia chưa?

Hay là bây giờ, ta thử thực hành một lần, tự nhớ lại điều gì đó mình đã làm, tự gợi cảm xúc tự hào của chính mình, tự quan sát...

Bạn thấy có thú vị không?

Sư tự hào có thể lộ ra ngoài và có ý chia sẻ với những người xung quanh. Khi ấy, người ta có thể có cử chỉ đắc thắng (ưỡn ngực, giơ hai tay lên trời như chữ V chiến thắng), kêu to, cười ha hả... hoặc nhẹ hơn tinh tế hơn, như hơi hất cằm lên, liếc nhìn người mình muốn chia sẻ, cười mà cố tình kiềm chế...

Nhưng nếu không có ai nhìn cả, thì các dấu hiệu cũng vẫn rõ ràng (cái này là tôi đọc được thôi, nghiệm lại với mình thì thấy đúng): Người ấy có thể đứng vững vàng, ngực mở, hơi nheo mắt lại, hơi cười với chính mình, khẽ chạm vào một cái gì đó như thể muốn cảm ơn hoặc chia sẻ. Điều cuối cùng này thật cảm xúc. Tôi có thể chạm vào một đồ vật kỷ niệm của mình với ai đó, nếu như tôi muốn chia sẻ niềm tự hào này với người đó nhưng tiếc thay, lúc này lại không gặp mặt được.

Những diễn viên hẳn phải học hỏi rất nhiều, chỉ một thoáng cảm xúc thôi mà đã phức tạp như vậy. Nể họ thật.

Hiểu biết kỹ càng những điều này có lẽ cũng giúp chúng ta nhận thấy được chính xác hơn, tinh tế hơn khi có ai đó đang tự hào. Ta có thể hiểu họ hơn, có thể tán thưởng họ và giúp họ vui thêm tí nữa, có thể cùng đáp trả phụ hoạ cùng họ, và nhờ thế củng cố hành trình của họ (tiếp tục có động lực mà đi đường dài, học tốt hơn để lần sau làm nhiều hơn điều có thể khiến họ tự hào).

Tôi cũng tự hào rằng sau một ngày quá dài, nhiều việc mà mình vẫn có thể học thêm được một chút về cảm xúc của tháng này, học một cách nghiêm túc.

Chúc mọi người có một tối thứ Bảy tuyệt vời.

Như lần chỉ mới hơn năm tuổi 1 tí, tôi học đọc. Tôi thích được nghe kể chuyện lắm, nhưng bố mẹ tôi bận quá. Đợi mãi, ấm ức... Tôi muốn mình biết đọc, để tự đọc được những câu chuyện hay ho, khỏi cần chờ đợi nữa. Cầm quyển sách lê la bên cạnh mẹ cả ngày trong lúc mẹ đang làm việc, tôi hỏi từng chữ, từng chữ một.

Đến tối hôm đó, bố tôi về, tôi đã chỉ vào sách đọc được vài dòng cho bố nghe, rất đỗi tự hào. Vẻ mặt tán thưởng của bố tôi lúc đó tôi không bao giờ quên! Dù đó là câu chuyện đã từ năm tôi mới 5 tuổi!!

Khi người lớn khuyến khích trẻ con học điều mới, nếu ta chú ý thấy được những biểu hiện tự hào của đứa trẻ và ra dấu là ta đã nhận thấy cái nụ cười đắc ý đó, nheo mắt nhìn, cười cùng, xoa má, ôm vai... thì kỷ niệm đó sẽ giúp đứa trẻ ấy học tốt việc ấy một cách hào hứng, dễ dàng hơn nữa.

Tôi tin là nhiều phụ huynh đã tự phát biết làm điều này rất tốt. Nhưng cũng có thể có vài người nhân đây mới "à ha" và dặn lòng mình sẽ chú ý thêm. Mà cứ chú ý nhìn thì ta sẽ thấy cơ hội.

Họ có thể vung hai tay lên trời đắc thắng, có thể siết nắm tay trong một tiếng Yes!!!, có thế đập bàn Chát một phát, có thể thả bộ điều khiển xuống, vênh mặt hất cằm, cười mỉm im lặng mấy giây...

Tự hào này là tự hào về kết quả mà họ đã trải qua gian khó mà có được.

Ngành game dùng hẳn chữ Fiero để chỉ riêng cảm xúc này. Thiết kế game rất cần làm chủ được cách tạo cho người chơi những cơ hội để có được nó.

Khi thắng với Fiero, trải nghiệm học qua game sẽ được củng cố:

• Tôi đã thử rất nhiều chiến lược, đã thất bại, lần này thì thành công. Fiero! Não tôi tuôn tràn dopamine. Con đường kết nối thần kinh vừa được sử dụng nay được đánh dấu và củng cố. Tôi sẽ nhớ chiến lược này và dùng được mãi về sau.

• Trải nghiệm thích thú này tôi ghi sâu vào lòng. Nó kích thích tôi quay trở lại nhận lấy những thử thách khó hơn trước, vượt qua nhiều thất bại mà không dễ dàng nản chỉ. Tôi sẽ học liên tục cho đến khi lại tìm được chiến lược thành công nữa mới hài lòng.

  
  

Thế là, ta vừa hiểu thêm về một dạng cảm xúc tự hào rất thú vị, có tính ứng dụng cao.

Không chỉ là ứng dụng trong thiết kế game đâu. Nếu các nhà giáo dục cũng nắm vững điều này, bạn nghĩ xem việc học có thể được thiết kế hay hơn biết bao nhiêu, vừa tràn trề động lực tự thân, không sợ thất bại, đầy hào hứng...

Bạn có vừa tưởng tượng ra một viễn cảnh thật thú vị? Đó rất có thể là một điều sẽ đến với xã hội chúng ta trong tương lai lắm chứ, bạn nhỉ?

Đó là một niềm tự hào bắt nguồn từ quan hệ tốt, trào dâng không vì cái tôi mà vì người ấy, hoặc vì chúng ta.

Đó là cảm xúc gần với mudita (the compassionate joy) mô tả bên Phật giáo. Nó cũng gần gũi với cảm nhận biết ơn vì đã đã được chứng kiến, đã được là một phần trong hành trình của người kia.

Naches đầy khiêm tốn, tràn ngập lòng người cảm nhận, và biểu hiện ra ngoài không ồn ào: một nụ cười chậm rãi và ánh mắt ấm áp nhìn về phía đối phương.

Naches khiến những game thủ rất giỏi hào hứng chỉ bảo lại cho người khác những ngón nghề khá nhất. Nó khiến hành trình coaching trở thành đầy niềm vui tự thân, chứ không liên quan đển tưởng thưởng vật chất hay danh vọng.

Còn về người nhận nó thì sao?

Khi ta cảm thấy chiến thắng (sau vất vả, sau kiên trì) của mình đem lại niềm vui cho người khác, một cách rạng rỡ, trong trẻo như thế, ta sẽ biết (không thể nhầm lẫn được) rằng mình được yêu quý, yêu thương.

Self esteem nhờ thế có thể khỏe dần lên với thời gian.

Ta sẽ yêu quý hành trình học hỏi, cố gắng nhiều hơn trước, bởi "tôi làm việc này không chỉ vì tôi".

Và ước vọng sẽ được nâng đỡ an toàn để được lớn dần lên, khi ta không sợ hãi rằng sự tỏa sáng của mình sẽ tạo ra ghen tị, bất an, bị ai đó quan trọng kìm hãm...

Thật nhiều lợi ích cho tất cả các bên, bạn nhỉ... cái cảm xúc Tự hào khi chứng kiến này, Naches.

Đó là những lúc bạn công nhận mình với nhận định rõ ràng:

“Tôi biết mình đã làm được điều gì",

"Tôi biết mình đã vượt qua những gì",

"Tôi biết mình đã trả giá ra sao để bảo vệ giá trị mà mình phải bảo vệ.”

Những tự hào như thế là nguồn sức mạnh vững chãi trong cả "thời bình" lẫn "thời chiến", đủ mạnh để có thể dựng lại tinh thần của ta từ chỗ tan nát, đủ để ta nhìn những khó khăn chưa đến với sự bình thản, vì ta biết rõ bản lĩnh của mình.

Suy ngẫm - Thực hành

Hãy nhìn lại cuộc đời của bạn cho đến bây giờ. Nhớ về một quyết định hay hành động quan trọng nào đó bạn đã làm. Dù không hề dễ dàng, nhưng khi ấy bạn biết rõ đó là lựa chọn đúng, là việc cần phải làm, và bạn đã làm được.

Khi ấy, bạn bảo vệ giá trị nào? Bạn đã vượt qua sức ép nào để thực hiện điều đó?

Viết xuống thật rõ ràng kỷ niệm đó, và tiếp theo là những điều bạn công nhận về bản thân: sự trưởng thành, sự kiên trì, hay lòng dũng cảm mà bạn đã thể hiện.

Đọc to những lời ấy. Hãy để chúng được nhận vào tai bạn, mạnh mẽ vang vọng, ghi dấu vào tâm trí bạn.

Niềm tự hào ấy chính là nền tảng vững chắc, nâng bước bạn trên phần cuộc đời còn phía trước.

Tôi tự hào về chính mình, không phải lúc nào cũng phải vì tôi đã hoàn hảo hay mẫu mực, mà có thể là vì tôi nhất quán: Nhất quán giữa điều tôi tin và cách tôi sống.

Đó là Sống Chân Thực (authenticity). Khi hành vi khớp với giá trị, hệ thần kinh không còn căng thẳng nên sẽ giảm mức tiết cortisol, nhờ vậy cơ thể ghi nhận: tôi bình an, tôi tự chủ. Ngược lại, càng cố gồng để đáp ứng chuẩn mực bên ngoài, bạn càng kích hoạt mạng lưới lo âu của não. Lúc ấy, thước đo thành - bại trở thành chiếc gươm treo lơ lửng, lúc nào cũng đe dọa. Và chỉ cần bạn hành xử không đúng với điều bạn tin, bạn phản bội chính mình, thì thanh gươm rơi xuống cắt đứt kết nối giữa bạn với chính mình.

Tự hào, trong trường hợp này, không phải cú hất mặt của cái tôi phồng to. Nó là tín hiệu bên trong báo rằng: “Tôi đang đi đúng đường.” Loại tự hào này không cần khán giả. Nó trụ vững ngay cả khi bảng điểm xã hội chấm cho bạn "âm điểm ". Khi ấy, người bị gắn nhãn “thất bại” vẫn có thể giữ một ngọn lửa trong lồng ngực, miễn là họ cảm thấy mình sống đúng với lòng mình.

Thực hành

1. Viết nhanh 3 giá trị cốt lõi bạn sẽ giữ vững dù chịu áp lực gì. Bạn sẽ không thương lượng.

2. Chọn một trong những giá trị bạn vừa ghi ra. Nhớ lại tình huống gần nhất bạn hy sinh lợi ích ngắn hạn để bảo vệ giá trị ấy. Viết ra chi tiết cảm nhận cơ thể bạn khi ấy: nhịp tim, hơi thở, cơ bắp, hình ảnh bạn mang trong lòng, v.v.

3. Đặt tay lên ngực, nói với chính mình: Tôi thấy mình sống nhất quán ra sao rồi đó. Tôi tự hào về mình.

Suy ngẫm

Nếu ngày mai tất cả huy chương bị tước đi hết, mọi tiếng vỗ tay tắt lịm, điều gì nơi bạn vẫn không thể bị lấy đi?

Đêm nay, trước khi ngủ, hãy thì thầm nhắc chính mình về điều đó. Rồi bạn có thể ngủ yên. Bạn mang trong mình một loại bình an mà không thế lực nào có thể lấy mất đi được.

Vậy, ngược lại (hoặc ngáng chân) cảm xúc Tự hào là gì?

Tự hào là một cảm xúc có tác dụng nâng đỡ bản thân của một người. Nó khẳng định giá trị, công nhận nỗ lực, và tạo ra cảm giác mình có phẩm giá. Do đó, những cảm xúc ngược lại là những cảm xúc làm sụp đổ nhận thức về giá trị bản thân, hoặc khiến người ta không dám thừa nhận sự xứng đáng của chính mình, hoặc cảm thấy/để cho phẩm giá của mình bị chà đạp.

Thế thì chúng ta rất nên biết, đối diện, và tìm hiểu về xấu hổ, tự ty, cảm giác mình tội lỗi, ghen tị (có thể thấy cả xấu hổ lẫn tự ty đằng sau cảm nhận ghen tị)...

Mỗi cảm xúc, tình trạng khó chịu vừa kể trên đều có lý do của nó để xuất hiện, đều mang theo thông điệp. Có thể đó là những lời nói hay thái độ rất tiêu cực mà ta đã nhận vào từ bên ngoài, cho đến lúc nó trở thành lời ta tự nói với chính mình? Nỗi giận dữ vì mình đã không dám thể hiện bản chất bên trong của mình, giận đời và nhất là giận mình? Thói quen so sánh không hữu ích? Nỗi sợ hãi vì mang một đánh giá bất lợi về chính mình? Nỗi lo âu vì nếu ta dám tự hào về mình thì sẽ bị người khác chỉ trích? Sự hối hận và chưa biết cách tha thứ cho bản thân về một lỗi lầm xa xưa?

Những cảm xúc trái ngược với tự hào này rất cần được chúng ta thừa nhận, lắng nghe, tìm hiểu.

Chúng ta đều là người, chúng ta không xa lạ với những điều vừa được đề cập, phải không bạn nhỉ? Thư giãn, không cần trốn tránh nữa. Nào, bạn của tôi, hãy ngồi xuống mà đối diện thật trầm tĩnh và dịu dàng với tâm hồn của mình nào...

Một cách để hình ảnh hóa cảm nhận ghen tị sẽ là như thế này: Tôi là vòng tròn ở đây, có những điều này. Và người ta là vòng tròn to kia, có những điều mà tôi không có. Tôi nhìn chằm chằm vào "phần thiếu" của mình, và đổ vào đó những ấm ức, khổ đau, cảm nhận thèm thuồng, bất lực.

Bạn có nhận ra điều này không: đây là một trò chơi của tâm trí. Cứ chơi kiểu này mãi thì ta còn đau khổ vì ghen tị hoài. Chơi cách này (Trò chơi 1), ta có thể ghen tị với rất rất nhiều người, tùy chọn, với đủ thể loại đau khổ nhẹ vừa nặng...

Có một trò chơi khác (Trò chơi 2).

Tôi là vòng tròn ở đây, có những điều này.

Tôi nhớ như in vòng tròn là Tôi-quá-khứ. Vòng quá khứ ấy nhỏ hơn vòng Tôi-hiện-tại khá nhiều. Nay tôi chín chắn hơn, to khỏe hơn tôi khi còn bé, tôi đã học khôn ra biết bao nhiêu so với thời ấy... nay tôi có nhiều hơn, cả bên trong lẫn bên ngoài, cả lượng lẫn chất.

Nhìn ngắm sự khác biệt giữa 2 cái vòng ấy, tôi có thể đổ vào ấy Lòng tự hào.

Bạn biết không, nếu bạn thử chơi cả 2 trò trên, thì trò chơi 2 dễ lấn át trò chơi 1. Vì khi tôi so sánh tôi với chính tôi, tôi có dữ liệu thật, trải nghiệm thực tế. Năm xưa tôi thiếu gì, đau đáu ra sao, tôi còn nhớ rõ. Năm nay tôi đã có thêm gì, đang tận hưởng nó sung sướng ra sao, ngồi ngẫm sâu sắc một tí là tôi biết ơn tràn ngập. Còn trong trò chơi 1, tôi tưởng tượng người khác đang có gì, tưởng tượng thôi mà, chỉ là cái bóng mờ nhạt so với Cuộc đời thực.

Chúng ta cùng chọn trò chơi làm cho mình thấy dễ chịu, bạn ha.

• Bạn khen họ, và họ phủi lời khen ấy đi, thoái thác ("may mắn thôi", "thật ra đây là công của bạn A, tôi có làm gì mấy đâu", v.v.). Bạn mà cố khen nữa, vạch ra cho họ thấy là họ nên tự hào, thì họ cang bối rối, thậm chí khó chịu. Nhóm này có lẽ đã trải nghiệm bị chỉ trích nhiều năm (nặng hơn nếu xảy ra từ khi họ còn bé), mang trong lòng niềm tin "tôi không đủ tốt".

  
  

• Một nhóm khác: Mỗi khi làm được điều gì đó ổn, đáng lẽ có thể tự hào, thì họ lại nhắc về (hay âm thầm nhớ về) một lỗi lầm (họ tự xem là tội lỗi) xưa nào đấy. Họ cho rằng việc mình vừa làm được "chẳng đáng gì" ("Tôi chỉ gửi được cho con thức ăn thôi, mà nó cũng chẳng cần. Ngày xưa tôi đối với nó bạc quá, giờ có còn làm được gì nữa đâu, nó sẽ chẳng tha thứ cho tôi").

  
  

• Người mang sự xấu hổ nền tảng, vì đã chịu đựng quá nhiều tiêu cực trong quá khứ, đến nỗi sâu xa trong lòng họ xem bản thân chẳng có giá trị gì, như cái giẻ chùi chân vậy. Điều này có thể rất nền tảng đến nỗi họ có thể vô thức về nó luôn. Những người như vậy không tự trân trọng, không điều hòa những lựa chọn của mình về hướng để mình cảm thấy tự hào... họ hành xử rất không chọn lọc, thường vấp phải khó khăn và trừng phạt của xã hội, vì vậy lại càng làm nặng thêm niềm tin cốt lõi "tôi không có giá trị". Mà, bạn có biết rằng bẩm sinh ai cũng có nhu cầu được trân trọng? Vì thế tình thế của những người này âm thầm khiến ho đau khổ, có khi càng ngày càng đẩy họ vào bạo lực phản kháng. Và dĩ nhiên, họ sẽ rất dị ứng với nhóm người đang thành công và tự hào.

Vậy là, để đến được với cảm xúc Tự hào, có những người phải vượt qua một đoạn đường dài đằng đẵng. Không thể đơn giản nói với họ "Bạn chỉ cần nhìn lại và tự công nhận chính mình". Đó là bài tập của lý trí.

Vết thương chưa lành, niềm tin sâu... thì cần được chú tâm chăm sóc và chuyển hóa tương ứng. Và điều này cần thời gian, nhiều thời gian.

Câu nói "Bạn chỉ cần..." có lẽ đứng top những câu nói phản cảm nhất mà những người gặp khó khăn như vừa kể trong bài này phải nghe. Đời họ chưa đủ khổ hay sao. Chúng ta hãy giải tán câu "Bạn chỉ cần..." của mình, mọi người nhỉ!