Güneş ile bağdaştırılan bir tanrı olan Amun-Ra, özellikle Yeni Krallık Dönemi’nde önemli hale geldi ve Luksor şehri (antik Thebes) ile ilişkilendirildi. Karnak Tapınak Kompleksi, Amun-Ra onuruna Luksor yakınlarına inşa edilmişti.

Yer altı dünyasında gezinmek, ölülerin sonsuza dek yaşayacakları bir çeşit cennete ulaşabileceğine inanan Antik Mısırlılar için hayati önem taşıyordu. Mısırlı ölüler bazen cesetleri korunacak şekilde mumyalanıyor ve bazen de yer altı dünyasında gezinmelerine yardımcı olacak büyülerle gömülüyorlardı. Bu büyüler, yakın zamanda antik bir kuyu mezarda 4 metre uzunluğundaki bir nüshası bulunan “Ölüler Kitabı”ndan alıntılar da içeriyordu.

Antik Mısır mitolojisinde yer altı dünyasında dolaşmanın ilk adımı, kişinin eylemlerini doğruluk, adalet ve düzen ile ilişkilendirilen Maat’ın tüyü ile tartıp karşılaştırmaktı. Kişi çok miktarda günah işlemişse kalbi tüyden daha ağır basardı ve kişinin ruhu yok edilirdi. Bunun aksine kişiler genelde iyi eylemlerde bulunmuşlarsa ileri geçerler ve yer altı dünyasında başarıyla dolaşma şansına sahip olurlardı.

Ushabti olarak bilinen figürinler genelde ölü ile birlikte gömülürdü. Bu figürinlerin amacı, öbür dünyada ölünün işlerini halletmekti.

Mısır dini durağan değildi, zaman içinde değişti. Mısır dinini güneş diski “Aten”e tapınma etrafında odaklanan bir din olarak gören bir dini devrim başlatan Firavun Akhenaten’in hükümdarlığı sırasında (MÖ yaklaşık 1353-1335) büyük bir değişiklik meydana geldi. Akhenaten, Amarna Çölü’nde tamamen yeni bir başkent inşa etti ve bazı Mısır tanrılarının isimlerinin okunmaz hale getirilmesini emretti. Akhenaten’in ölümünden sonra oğlu Tutankamon, babasını kınadı ve Antik Mısır’ı önceki çok tanrılı dinine geri döndürdü.

Mısır Yunan ve Roma hakimiyeti altına girince yeni yöneticilerin tanrıları ve tanrıçaları Mısır dini ile birleştirildi. Diğer bir büyük değişiklik, MS 1. yüzyıldan sonra Hristiyanlık Mısır’da yayıldığında gerçekleşti. O dönemde Gnostisizm -bazı Hristiyan inançlarını kapsayan bir din- de Mısır’da yayıldı ve 1945 yılında Güney Mısır yakınlarındaki bir şehir olan Nag Hammadi’de Gnostik metinlerden oluşan büyük bir külliyat keşfedildi.

Ülkenin MS 641 yılında Müslüman bir ordu tarafından ele geçirilmesinden sonra ülkede İslamiyet yayıldı. Günümüzde Mısır sakinlerinin büyük bir kısmı tarafından İslam dini uygulanıyor; azınlığı ise çoğu Kıptî Kilisesi’nin üyesi olan Hristiyanlar oluşturuyor.i

Eski Mısır dilinin "sanat" kelimesi yoktu. Sanat eserleri, din ve ideolojiye bağlı esasen işlevsel bir amaca hizmet etti. Sanatta bir konuyu oluşturmak, ona kalıcılık kazandırmaktı. Bu nedenle, eski Mısır sanatı dünyanın idealize edilmiş, gerçekçi olmayan bir görünümünü tasvir etti. Sanat, düzeni korumak için daha geniş ve kozmik bir amaca hizmet ettiği için bireysel sanatsal ifade geleneği yoktu.

Mimari

[değiştir | kaynağı değiştir]

Mimari Hanedanlık Öncesi Dönemde (MÖ 4000) gelişti. Mısırlıların ölümsüz hayata olan inançları bir mezar mimarisi oluşturmalarını sağladı. Firavunlar tahta çıktıklarında mezarlarının yapımına başlanıyordu ve hayatı boyunca devam ediyordu. Heybetli ve sağlam görünüşlü mimari taş duvarların dengesini sağlayabilmek ihtiyacından ötürü oluşmuştu. Firavun mezarları ile tanrılar için yapılan tapınaklar ve mezarlardaki lahitler Eski Mısır mimarisine egemendi.

Duvarlar son derece kalındı ve dengenin sağlanabilmesi için eğimliydi. Geniş kirişler oluşturmak mümkün değildi, bu yüzden taş sütunlar birbirine yakın inşa edilirdi. Kirişler gerilme direnci küçük olan maddelerden yapılırdı ve yekpare olmak zorundaydı. Eski Mısır'da kubbe yapımı bilinmiyordu bu yüzden tüm çatılar düzdü. Taş yapılarda geniş kapı ve pencereler yapılamıyordu. Tarihi olaylar duvarlara ve dikili taşlara hiyeroglif ile yazılıyordu. Dinsel semboller her türlü mimari yapının vazgeçilmez öğeleriydi. Tapınaklar tek katlı olurdu.

Kullanılan malzemeler:

• Taş: Büyük yapılarda granit, kireç taşı ve kumtaşı kullanılırdı.

• Tahta: Mısır'da odun kaynağı bulunmamasından ötürü nadiren kullanılırdı.

• Tuğla: Küçük yapılarda kullanılırdı fakat dayanıksız olduğu için çok azı bugüne kalabilmiştir.

İnşaatta kullanılan basit ve ilkel araçlara rağmen, yüzyıllar boyunca yıkılmayan, hatta yıpranmayan bu mimari harikalar, Mısırlıların planlama, mühendislik ve iş teşkilatlanma gücünü ispat etmiştir.

Piramitler

Eski Mısırlılar firavunun öldükten sonra ölüler kralı Osiris olacağına inanırlardı. Yeni firavun da Horus (güneş-tanrının koruyucusu ve göklerin hakimi) olurdu. Bu döngü güneşin doğuşu ve batışıyla sembolize edilirdi.Piramitlerin yapılış amaçları krallar öldükten sonra mezar ve hazinelerinin korunmasıdır. İlk piramit Zoser tarafından veziri İmhotep’e yaptırılan Zoser Piramidi'dir. (MÖ 2630 civarı) En ünlüleri Giza Piramitleridir. Bunlardan Keops dünyanın eski yedi harikasından biri sayılmaktadır.

Piramitlerin bazı özellikleri:

• Duvarları değerli taşlarla kaplıdır.

• Lahitler piramidin tam merkezindedir.

• İçerisinde birçok kabartma, heykel ve hiyeroglif bulunur.

• İçlerinde öbür dünyaya yapılan güneş yolculuğu mitolojisinin yanı sıra güneşin geceleyin karşılaştığı düşman devleri yenip, geceden şafağa zaferle çıkışını anlatan papirüs üzerine yazılmış metinler ve taşlar üzerine kazınmış resimler vardır.

Mısırlılar, aynı zamanda dikilitaş, heykel, çömlekçilik, mücevher işlemeciliği, resim , edebiyat ve müzik alanlarında da çok önemli gelişmeler göstermiş ve önemli eserler yapmışlardır.

Antik Çağda Mısırlıları diğer Babil, Sümer, Akad gibi uygarlıklardan ayıran en önemli özellik onların tıp biliminde geldikleri noktanın diğerlerinden çok daha ileri olmasıydı. Mısırlılar astronomi ve matematik gibi bilimlerle de ilgilenmişlerdir. Ancak bu konularda Sümer ve Babil gibi uygarlıkların gerisinde kalmışlardır. Antik Mısır tıbbı, tıp tarihini anlamamız açısından oldukça önemlidir.

Tıbbın Antik Mısır’daki tarihi hakkında bilgileri papirüslere borçluyuz. Bize bu konuda bilgi veren Papirüsler:

-Ramesseum Papirüsü: M.Ö 2000’ler

-Edwin Smith Cerrahi: Pairüsü: M.Ö 1600’ler

-Ebers Papirüsü: M.Ö 1500’ler

-Hearts Papirüsü: M.Ö 1500’ler

-Kahun Papirüsü: Kadın hastalıkları ve veterinerlik hakkında 2 adetten oluşan papirüstür.

-Karlsberg Papirüsü: Göz hastalıkları ve doğumla ilgili papirüs.

Mısır mitolojisinde İdis Kuşu ile sembolize edilmiş olan bilimlerin ve yazının yaratıcı tanrısı Thoth’a adanmış 42 tane kitap mevcuttur. Bu kitapların son altısı tıp ile ilgilidir (1. kitap: anatomi, 2. kitap: hastalıklar, 3. kitap: tıp aletleri, 4. kitap: ilaçlar, 5. kitap: göz hastalıkları, 6. kitap: kadın hastalıkları). Bunun yanı sıra Mısır mitolojisindeki tanrıların arasında tıpla ilgili özel güçleri olan birçok tanrı mevcuttur.

Şahin ile sembolize edilen Horus, sağlık ve güneş tanrısıydı. Cüce olarak sembolize edilen Bes’in doğumu kolaylaştırıcı güçleri olduğuna inanılmaktaydı.

Söz konusu tanrıların yanı sıra Mısır’da tıbbın baş tanrısı olarak İmhotep kabul edilir. İmhotep, Antik Mısır’dan günümüze ulaşan tıpla ilgili yukarıda belirtilen papirüslerden daha eski bir tarihte yaşamıştır. M.Ö 2980’de Kral Zoser’in veziri, sarayın baş mimarı ve baş rahibiydi. Eski İmparatorlukta tıp ile ilgili bilgi veren kaynaklarda İmhotep’in hekimlik yaptığı hakkında bilgiler bulunmaz iken Mısır toplumu tarafından çok sevilmesi neticesinde Yeni İmparatorluk döneminde zamanla yüceltilmiş ve Yunan tıp tanrısı Asklepios ile özdeşleştirilmiştir. Grek ve Roma dönemlerinde İmhotep kültü iyice yaygınlaştı. Nil Nehrindeki Philaia adasında bulunan tapınaklara hastalar şifa bulmak amacıyla gelip İmhotep’e dua etmişlerdir.

Antik Mısır’da hastaların tedavisini üstlenen birbirinden farklı 3 tane sınıf vardır. Sekhmet rahipleri olarak bilinen sınıf tanrıça Sekhmet adına inşaa edilen tapınaklarda bazı hastalıkların tedavisi ve küçük cerrahi operasyonlar ile ilgileniyorlardı.

Büyücüler güzel sözleri ile hastalara iyileşeceklerine dair umut veriyorlardı. Nitekim Antik Mısır toplumunda hastalıklara vücuda giren kötü ruhların sebep olduğuna inanılıyordu. Bu kötü ruhlar müshil ve kusturucular ile vücuttan çıkarılmaya çalışıyordu.

Sinu sınıfı ise hastaların tedavisi için hayvan, bitki ve maden kaynaklı ilaçlar hazırlamakla görevlilerdi.

Antik Mısır’da hekimlik, bir hekimin yanında usta-çırak ilişkisine göre veya Per Anhk (Hayat Evi) denilen kurumlarda öğretilirdi. Ayrıca bu kurumlarda cerrahi eğitim de mevcuttu.

Antik Mısır sarayında yüksek mevkilerdeki görevlilerin kendilerine ait hekimleri mevcuttu. Devlet hizmetinde, tapınaklarda ve iş yerlerinde devlet tarafından görevlendirilmiş hekimler vardı. Bunun yanında rahip statüsünde hekimler de mevcuttu ve bunlar normal insanların vermeleri gereken bazı vergilerden muafdılar.

Hastalıkların aşırı beslenme, bayat yiyecekler, aşırı içki gibi nedenlerden olduğu düşünülür ve bu düşünceye Vehedu Kuramı denirdi. Vehedu, kalın bağırsak atıklarında bulunan ve iltihabi hastalıklara sebep açan maddenin ismiydi. Kalın bağırsakta biriken zararlı artıkların kana geçerek hastalıklara yol açtığı düşünülmekteydi. Sağlıklı olmanın şartlarından birinin bağırsaklardaki bu zararlı artıkların boşaltılması olduğuna inanılırdı. Gıda artıklarının vücut sıvıları arasında dengesizliğe yol açtığı gerekçesiyle kan alma, lavman yapma, dağlama, vantuz çekme gibi çeşitli yöntemlerle vücut sıvıları arasındaki dengenin sağlanması çalışılırdı.

Antik Mısırlılar hastalıkların teşhisinde de oldukça başarılıydı. Kalp, karaciğer, safra kesesi, karın boşluğu, ve göz hastalıkları başarılı bir şekilde ayırt edilirdi.

Algın Oraj, gelecekbilimde.net, Antik Mısır'da Tıp Bilimi, erişim tarihi: 17/02/2025

Vikipedi, tr.wikipedia.org, Antik Mısır Sanatı, erişim tarihi: 17/02/2025