Moenen, de duivel in de gedaante van een mens, dient zich aan. Hij wil haar ‘helpen’ en belooft haar rijkdom. Marieke is daar echter niet zo van gecharmeerd en wimpelt hem af. Totdat hij haar wijsheid en kennis belooft: hij zal haar de zeven vrije kunsten leren. Voorwaarde is wel dat Marieke haar naam verandert (dit lijkt te veel op Maria) en God afzweert. God afzweren is geen probleem, maar met het veranderen van haar naam heeft ze meer moeite: ze bereiken een compromis: Emmy (Emmeken). En zo trekken Moenen en Emmy samen naar Antwerpen, waar zij hun intrek nemen in herberg Den Gulden Boom.

De herberg is een duivels paradijs vol hoeren, drank en geweld: een paradijs voor de duivel. Als Emmy daar een eigen gedicht voordraagt, vallen alle mannen direct voor haar. Moenen laat dit natuurlijk niet zomaar gebeuren en zorgt voor dood en verderf. Zijn vriendin aanbidden; dat moet je met de dood bekopen!

 

Zo leven Moenen en Emmy zeven jaar een zondig leven in Antwerpen: ze drinken alsof hun leven ervan afhangt, hebben seks met elkaar en stelen en roven van iedereen die ze tegenkomen. Totdat Emmy haar familie gaat missen en teruggaat naar Nijmegen. Aangekomen in Nijmegen komt zij in aanraking met een toneelstuk (wagenspel), waarin de boodschap dat mensen te allen tijde vergeving voor hun zonden zullen krijgen als zij maar écht berouw hebben. Ter plekke komt Mariken tot inkeer: zij heeft spijt van alle jaren die zij zo zondig heeft geleefd en breekt acuut met Moenen. Moenen laat dit uiteraard niet zomaar gebeuren en sleurt haar mee de lucht in. Hij laat haar van grote hoogte vallen in de hoop dat Mariken haar nek breekt.

 

Toevallig staat oom Gijsbrecht in het publiek en ziet zijn nichtje naar beneden vallen. Het mag een wonder heten dat Mariken de val overleeft. Gijsbrecht neemt Mariken mee naar diverse plaatsen waar zij om vergeving vragen voor haar zware zonden van de afgelopen jaren. Zeven jaar samenleven met de duivel: velen zijn voor minder de brandstapel opgestuurd!

Niemand durft haar te vergeven, tot de paus in Rome met een plan komt: Mariken krijgt drie dikke ijzeren ringen om haar hals en armen. Als deze af vallen, zal alles door God vergeven zijn. Na vierentwintig jaar boetedoening in een klooster, worden inderdaad de ringen door een engel afgedaan.

spelen en de onderlinge sociale verhoudingen veranderde. De welvaart floreerde in de grote steden; het platteland raakte steeds verder achtergesteld. In de zestiende eeuw, de tijd dat De Mariken geschreven werd, werden de plattelanders al gezien als onbeschaafd en onderontwikkeld. De stedelingen schreven een succesverhaal: zij hadden het gemaakt en meer en meer ontstond het beeld van ‘het moderne gezin’: man, vrouw en kind(eren). Zo ‘hoorde’ het. Maar met deze ontwikkeling ontstond ook steeds meer het vraagstuk ‘wie de broek aanhad in huis’. In veel verhalen uit de late middeleeuwen komt deze problematiek naar voren: was dit het begin van de vrouwenemancipatie? Deze geëmancipeerde houding zien we in de Mariken terug bij haar tante, die niet terugdeinst voor wie dan ook, maar voornamelijk bij Mariken zelf wanneer zij voor zichzelf kiest en zich vrijvecht van haar ‘loverboy’ Moenen.

 

Daarnaast ontstond er door de toenemende welvaart een steeds groter verschil tussen arm en rijk. Doordat het leven duurder werd, konden steeds minder mensen het alledaagse leven betalen. Met als resultaat: zwervers en meer en meer criminaliteit in en rondom de steden. In de Mariken van Nieumeghen zien we dit onder meer terugkomen in de herberg die een prominente plaats inneemt in het verhaal. De herberg als verzamelplaats voor mensen die het moeilijk hebben: het afvoerputje van de samenleving; dé plek bij uitstek voor de duivel om toe te slaan.

 

Alhier wordt Reinaert schuldig verklaard en ter dood veroordeeld. Bruun, Tibeert en Isengrijn de wolf vertrekken om de galg in orde te maken. In de tussentijd dat zij weg zijn, weet Reinaert koning Nobel op slinkse wijze ervan te overtuigen dat niet hij de schuldige is van al het kwaad, maar dat juist Bruun, Tibeert en Isengrijn de schuldigen zijn. Reinaert vertelde dat hij een schat had moeten stelen, om zo een moordaanslag op de koning te voorkomen. Bruun en Tibeert zouden namelijk de koning vermoorden om zo aan de macht te komen. Hij, en alleen hij wist waar de schat lag en zou deze informatie delen met de koning en de koningin als zij hem zouden vrijlaten. De hebzucht overwint: de koning en koningin geloven Reinaert: zij sluiten hun trouwe vazallen op en laten Reinaert gaan. Dit komt hen echter duur te staan: Reinaert heeft overal lak aan en maakt al gauw nieuwe slachtoffers. Koning Nobel, de koningin en het hof blijven verslagen en gedesillusioneerd achter.

Het verhaal ‘Van den Vos Reynaerde’ is gebaseerd op eerdere, Franse werken, over de vos Renart. Het waren destijds populaire verhalen, hetgeen waarschijnlijk ook de reden is geweest dat Willem juist dit verhaal heeft uitgekozen om het in het Middelnederlands te noteren. Het is een meesterwerkje geworden: een satire op de middeleeuwse samenleving waarin niet alleen de verschillende standen op de hak genomen worden (de adel die omkoopbaar is met een niet-bestaande schat of een priester die oliedom is), maar waarin ook de middeleeuwse literatuur het moet ontgelden. Je zou het verhaal kunnen zien als een spot op de ridderepiek.