2)อาณาจักรลังกาสุกะ (พุทธศตวรรษที่ 7-14)

อาณาจักรลังกาสุกะ ชื่อที่ปรากฏในพงศาวดารเมืองไทรบุรีเขียนว่า “ลังกาซู” อยู่ทางทิศใต้ของอาณาจักรตามพรลิงค์ ปรากฏชื่อในประวัติศาสตร์ตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 7 สันนิษฐานว่าเป็นอาณาจักรที่เก่าแก่ที่สุดในแหลมมลายู

ตามพงศาวดารจีนกล่าวถึงอาณาจักรนี้ว่า เริ่มมีความสัมพันธ์ทางการทูตกับจีนเมื่อ พ.ศ.1052 อาณาจักรลังกาสุกะ มีตำนานการสร้างเมืองอยู่ 2 สำนวน ซึ่งต่างก็มีพื้นฐานมาจากพงศาวดารไทรบุรี “มะโรงมหาวงศ์” คือ สำนวนของพระยาอนุมานราชธน (เสฐียรโกเศศ) และสำนวนของนายปอล วิทลีย์ ซึ่งแปลเป็นภาษาอังกฤษจากวรรณคดีภาษามลายูชื่อ “ฮีกายัต มะโรงมหาวังศา”แต่ตำนานทั้งสองสำนวนต่างก็เล่าถึงกำเนิดของลังกาสุกะ เมืองเกดาห์(ไทรบุรี) และเมืองปัตตานีด้วยกัน แต่การดำเนินเรื่องต่างกันมากทำให้คิดว่าเมื่อมีการเปลี่ยนแปลงลัทธิศาสนาที่นับถือ พงศาวดารก็มักจะถูกแก้ไขเปลี่ยนแปลงให้เข้ารูปกับความเชื่อถือในลัทธิศาสนา ถ้าข้อความใดเป็นปฏิปักษ์ขัดกับทางลัทธิศาสนา ข้อความนั้นก็ต้องถูกตัดออก

ลักษณะเช่นนี้ปรากฏในพงศาวดารของประเทศต่างๆ แม้แต่ประเทศที่มีอารยธรรมสูงก็ไม่พ้นตัดเติมในทำนองนี้ เพราะชาวมลายูเดิมนับถือศาสนาพราหมณ์และพุทธศาสนา เมื่อภายหลังมาเปลี่ยนแปลงเป็นนับถือศาสนาอิสลาม พงศาวดารมลายูอย่างเรื่องมะโรงมหาวงศ์นี้ จึงไม่นับที่จะเอาเรื่องของศาสนาอิสลามแทรกลงในเรื่องที่เกิดก่อนลัทธิอิสลาม เรื่องราวของลังกาสุกะนี้มีปัญหามากเริ่มตั้งแต่การตั้งอาณาจักร เช่น ศาสตราจารย์หม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล ทรงอ้างว่าจดหมายเหตุจีนของราชวงศ์เหลียง (พ.ศ. 1045 - 1099) กล่าวว่าลังกาสุกะได้ตั้งมาก่อนหน้านั้นมาแล้วตั้ง 400 ปี ซึ่งหมายความว่าได้ตั้งขึ้นในราวพุทธศตวรรษที่ 7 ซึ่งตรงกับความเห็นของศาสตราจารย์ฮอลล์

แต่ความเห็นของท่านทั้งสองนี้ศาสตราจารย์ปอล วีทลีย์ ผู้เชี่ยวชาญในเรื่องแหลมมลายูมีความเห็นแตกต่างออกไป และชื่อลังกาสุกะได้หายไปจากแผนที่แหลมมลายูตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 21

ฉะนั้น จึงเป็นแต่เพียงสันนิษฐานกันว่าการจะอยู่ที่ใดคงมีนักประวัติศาสตร์ค้นหากันใหม่ โดยอาศัยตำนานมะโรงมหาวงค์ทั้งสองสำนวนผสมผสานกัน นับว่าอาณาจักรลังกาสุกะเป็นอาณาจักรโบราณทางภาคใต้ที่ท้าทายให้นักประวัติศาสตร์ได้ค้นคว้าอย่างมาก

3) อาณาจักรตามพรลิงค์ (พุทธศตวรรษที่ 13-18) มีศูนย์กลางอยู่ที่นครศรีธรรมราช มีหลักฐานที่กล่าวถึงตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 8 โดยเอกสารอินเดียโบราณกล่าวถึงอาณาจักรตามพรลิงค์ในชื่อ “ตมลิง” “ตัมพลิงค์” เอกสารจีนสมัยราชวงศ์ถัง เรียกว่า “ถ่ามเหร่ง”สมัยราชวงศ์ซ่งเรียกว่า “ต่านหม่าลิ่ง” ต่อมาเรียกว่า “อาณาจักรนครศรีธรรมราช”
ด้านศาสนา พุทธศตวรรษที่ 18 พระเจ้าจันทรภานุศรีธรรมาโศกราชทรงยกทัพไปโจมตีลังกา 2 ครั้ง เพื่อแย่งชิงพระทันตธาตุจากลังกา ทำให้อิทธิพลของพระพุทธศาสนานิกายเถรวาท ลัทธิลังวงศ์และศิลปะแบบลังกาเข้ามาเผยแผ่และฝังรากลึกอยู่ในอาณาจักรนครศรี ธรรมราช ศาสนวัตถุที่สำคัญ คือ พระบรมธาตุ จังหวัดนครศรีธรรมราชพระพุทธรูปประทับยืนสำริดปางประธานธรรม ทำให้นครศรีธรรมราชกลายเป็นศูนย์กลางสำคัญของการเผยแผ่พระพุทธศาสนาในดินแดน ไทย ซึ่งพระสงฆ์จากนครศรีธรรมราชได้นำพระพุทธศาสนาลัทธิลังกาวงศ์ไปเผยแผ่ยัง กรุงสุโขทัยตั้งแต่สมัยพ่อขุนรามคำแหงมหาราช

   3.   แคว้นหริภุญชัย หรือ ลำพูน     (พุทธศตวรรษที่ 13-19)
 
 เป็นเมืองที่เกิดขึ้น เนื่องจากการขยายอิทธิพลของอาณาจักรทราวดี
 ประวัติมีว่าฤษีชื่อวาสุเทพเป็นผู้สร้าง  เมืองหริภุญชัยขึ้น   แล้วส่งทูตไปอัญเชิญพระนางจามเทวี   
 ราชธิดากษัตริย์ละโว้มาครองเมือง  พระนางจามเทวีนั้นมีพระสวามีเป็นเจ้าเมืองราม และมีเชื้อสายมอญ 
 เมื่อได้รับการเห็นชอบแล้วพระนางจามเทวีจึงเสด็จตามแม่น้ำเจ้าพระยา   เช้าแม่น้ำปิงไปยังหริภุญชัย
 ขณะที่เสด็จไปนั้นพระนางทรงครรภ์ได้ 3 เดือนในการเสด็จไปได้นำพระมหาเถระพราหมณ์ บัณฑิต โหร
 แพทย์และคฤหบดีที่มีทรัพย์สิน  ติดตามขึ้นไปด้วย เมื่อชึ้นไปเมืองหริภุญชัยแล้ว พระนางก็ประสูติโอรส
 ฝาแฝด 2  พระองค์  องค์พี่มีนามว่า   มหันตยศ   องค์น้องมีนามว่า  อนันตยศ   เมื่อโอรสเจริญวัย   
 พระนางก็ยกราชสมบัติให้เจ้ามหันตยศครองเมืองหริภุญชัย  และพระนางเสด็จไปสร้างเมืองใหม่ลำปาง 
 หรือเขลางค์  ให้เจ้าอนันตยศครอง