Marlene Dumas wordt in 1953 geboren in Kaapstad en groeit op op een wijngaard bij de Kuilsrivier, in het zuidwesten van Zuid-Afrika. Ze is het derde kind van Helena Sophia Mans en Petrus Johannes Dumas, hij overlijdt als ze twaalf jaar is.

Marlene heeft twee broers. 'Ik ben met twee broers opgegroeid, dus ik kan met mannelijk kritiek omgaan', zei ze een paar jaar geleden in een interview met Trouw.

In de jaren zeventig studeert ze schilderkunst aan de Michaelis School of Fine Art van de Universiteit van Kaapstad. Dit is de plek waar ze voor het eerst in aanraking komt met conceptuele kunst. Ook fotografie beïnvloedt haar, vooral de zwart-wit portretten van de Amerikaanse Diane Arbus.

Op haar 23e verhuist ze naar Amsterdam. Ze krijgt dan namelijk een beurs om te studeren aan het Nederlandse kunstenaarsinstituut Ateliers '63 in Haarlem. Nog altijd woont Marlene hier. Ze is getrouwd met kunstenaar Jan Andriesse.

Marlene Dumas kunstwerken

De werken van Marlene neigen naar het expressionisme en naar conceptuele kunst. Ze is vooral bekend door haar schilderijen en aquarellen, die sterk erotisch zijn. Sommigen noemen het zelfs pornografisch.

Volgens het Centraal Museum is 'verleiding' de constante factor in de werken van de schilderes. Verleiding is voor Marlene zowel sensueel en uitdagend, als onvoorspelbaar en macaber. Haar werken hebben altijd een rauw randje.

Portretten

Marlene staat ook bekend om haar portretten, vol met emotie, symboliek en verwijzingen. Een beroemd werk is the Painter, uit 1994. We zien haar dochter, naakt afgebeeld als jong meisje met haar handen alsof ze ze in de verf heeft gedoopt. Maar Marlene schildert ook bekende mensen. Amy Winehouse bijvoorbeeld. En Osama Bin Laden.

Esther Bootsma24 februari 2001, 00:00

Kreeg hij naar aanleiding van zijn portretten in 'Platteland' al het verwijt dat hij misbruik maakte van arme, achterlijke blanke Afrikaners, in zijn huidige 'foto-installaties' laat hij hen ook nog bizarre poses aannemen en vervreemdende objecten en dieren vasthouden. Het resultaat is een collectie absurde, complexe foto's, die lang op het netvlies blijven staan.

Hoewel zijn werk is aangekocht door onder meer het Stedelijk Museum en het New York Museum of Modern Art, moeten ze in Zuid-Afrika, waar hij al ruim twintig jaar woont en werkt, niets hebben van 'hun' succesvolle Amerikaanse fotograaf Ballen. Hij maakt de Afrikaners belachelijk, zeggen critici, die zijn werk racistisch en voyeuristisch noemen. Zijn foto's, zoals die van een volwassen, debiele tweeling met flaporen en kwijlende monden, treffen de blanken als een vuist in de maag. Door een beeld te schetsen van ruim driehonderd jaar inteelt en isolement, ontmaskert hij het superieure en geprivilegieerde blanke ras als lelijke idioten in een deprimerende omgeving van armoede en verval.

Niet dat dat zijn bedoeling was. Althans, dat valt op te maken uit zijn lange, vaak abstracte monologen over 'Outlands', het overzichtsboek dat volgende maand verschijnt. De kritiek op zijn werk heeft hem zichtbaar beledigd en overgevoelig gemaakt. Een onachtzame opmerking en hij kijkt je met zijn lichtgroene ogen langdurig zwijgend aan, alsof je er niets van hebt begrepen. ,,Ik zal moeten leren leven met die middelmatigheid, met het onbegrip van mensen die telkens dezelfde stomme vragen stellen: 'Wat betekent die en die foto?', 'Wat zegt het over Zuid-Afrika?'. Maar ik geef toe dat ik gefrustreerd en geïrriteerd ben'', zegt hij over de kritiek.

Hoewel hij zijn foto's uitlegt als een 'existentiële zoektocht naar wat je voelt, diep, diep, diep van binnen', was er aanvankelijk vooral een praktische aanleiding voor zijn portretten. ,,Het felle zonlicht in de Transvaal dwong me naar binnen te gaan, bij de mensen thuis. Je kunt hier niet fotograferen in zwart-wit.''

Halverwege de jaren tachtig was hij nog een 'sociaal-documentalist' die dorpsbeelden vastlegde. Huizen, winkels, kerken die het einde van koloniaal Zuid-Afrika symboliseren, een 'land dat ophield te zijn'. ,,Maar na honderdduizenden kilometers te hebben gereden, had ik geen zin meer om dag-in-dag-uit in een snikhete auto te zitten. Dus ging ik naar binnen.''

Zijn woordwatervallen zitten echter vol contradicties. Hoewel hij eerst zegt dat hij expres gemarginaliseerde Afrikaners opzocht, omdat dat een 'vergeten' groep is, 'vervreemd en verward door de politieke veranderingen', beweert hij later: ,,Ik ben helemaal niet geïnteresseerd in het lot van de Zuid-Afrikanen. Kijk naar deze foto's. Die zouden evengoed in Berlijn kunnen zijn gemaakt, of in Rusland of New York. De vlucht naar binnen heeft mij een nieuwe, belangrijke richting opgedreven. Met de foto van de tweeling begon mijn zoektocht naar visuele, menselijke archetypen. Waarom denk je dat die foto zoveel weerzin opwekt?''

Vanwege het taboe misschien? Voelen mensen schaamte en ongemak, omdat hen is aangeleerd niet te staren naar geestelijk gehandicapten? Nee, dat is het niet, meent Ballen. ,,Ga dieper, ga dieper'', zegt hij dwingend. ,,Ga dieper in je onderbewuste. In de tweeling zie je in feite Neanderthalers. Ons collectieve onbewustzijn zegt: er is iets bekends aan deze foto, en dat is beangstigend. Mensen willen niet zien waar ze vanaf stammen. Mensen willen vluchten. In de auto stappen of hun maag vullen met junkfood. Ik wil beelden maken die mensen opschudden. Dat is de kern van kunst: de status quo in twijfel trekken. Daarom houden veel mensen niet van kunst. Ze hebben een psychologisch defensiesysteem in zich.''

Zelf duikt Ballen juist diep in zijn onderbewustzijn, zoals beschreven in de introductie van zijn boek 'Cette Afrique, la': 'Hij besluipt de figuren die opduiken in zijn dromen, in zijn kindertijd, in eeuwen - millennia - van opgeslagen en begraven ervaringen en herinneringen. Hij besluipt de heks, de martelaar, de Neanderthaler, het beschadigde kind, de blinde man, hij besluipt zijn eigen schaduw, hij besluipt de Dood... Omdat hij een fotograaf is, zien we zijn onderwerpen in een 'echte' en herkenbare vorm: je zou hen kunnen opzoeken. Maar het zouden niet de mensen zijn in zijn foto's.'

Waren de portretten meestal sober, tegen een witte muur 'vastgepind om de essentie uit hen te persen', in 'Outlands' maken de mensen deel uit van in scène gezette foto-installaties. Ze staan, zitten of liggen op smoezelige banken en bedden, in zorgvuldig gearrangeerd lijkende composities. Vaak zijn er elektriciteitssnoeren te zien die een rode draad vormen in zijn werk. ,,Die draden rukken overal ter wereld op, zijn vijanden die onze levens binnendringen.''

Tegelijkertijd suggeren de snoeren dat de menselijke figuren marionetten zijn, wat het theatrale effect versterkt. Omdat Ballen zo serieus en streng is, probeer je je lachen in te houden, maar veel foto's zijn ondanks hun beklemmende sfeer nogal grappig. Hoewel hij zelf in drie uur niet een keer lacht, zegt hij: ,,Ik ben blij dat je grinnikt, en niet een of ander politiek-correct verhaal begint. Humor is belangrijk in mijn fotografie. Komedie is onafscheidelijk van tragedie. Ik ben erg beïnvloed door Samuel Beckett, wiens toneelstukken ook veel humor bevatten. Als ik een toneelschrijver zou zijn, zou niemand zeggen dat ik mijn karakters misbruik. Beckett zullen ze nooit vragen waarom er geen zwart karakter in zijn stuk zit. Of vragen of het zich afspeelt in Frankrijk of Ierland. Aan een fotograaf vragen ze dat wel, omdat men denkt dat het echt is.''

De misverstanden over zijn werk komen vermoedelijk voor een deel doordat fotografie nog steeds niet wordt gezien als een kunstvorm die geschikt is voor interpretatie en persoonlijk, psychologisch onderzoek. Foto's zijn te realistisch om de onderwerpen te zien als symbolen - in Ballens geval voor een wereld in staat van verval. Vandaar de kritiek dat hij misbruik maakt van de mensen die hij fotografeert; dat hij expres achterlijke mensen uitzoekt die makkelijk zijn te manipuleren.

,,Mensen zeggen dat ik mijn onderwerpen ridiculiseer. Maar ik zeg: misschien doen ze dat wel zelf. Neem die man die zijn hoofd door het gordijn steekt en een ijzeren ring in zijn mond steekt - hij deed dat uit zichzelf. Waarom? Weet ik veel, misschien dacht hij dat hij grappig was. Bij deze mensen kom ik al jaren over de vloer. Gisteren was ik er nog: ze hadden gebeld en waren kwaad omdat ik er al twee maanden niet was geweest. Het is een ruige plek, met ruige mensen, maar ik ken ze. Wat hadden ze nou gedaan? De muur geverfd, glanzend wit, zodat je niet meer kunt flitsen, en het gordijn weggehaald. Het huis zat stampvol, er zaten wel vijftien mensen. En je wilt een wereldklasse foto maken. Waar begin je dan?''

De kritiek dat zijn foto's nog 'kouder' en 'harder' zijn dan die van de bekende fotografe Diane Arbus, met wie hij vaak wordt vergeleken, bestrijdt hij met de opmerking dat hij jarenlang bezig is het vertrouwen van zijn 'onderwerpen' te winnen. ,,Ik ken sommige mensen al zestien jaar. Ik voel veel compassie, al is het niet mijn doel om hun treurige lot te laten zien in de foto's. Maar ik doe wat ik kan om ze te helpen. Ik betaal voor de school van de kinderen, voor de dokter, help ze hun huis opknappen. Sommigen noemen me Oom Roger. En ze reageren positief op de foto's, ze vinden ze mooi. Ze hebben het idee dat ze meedoen aan teamwork, krijgen eindelijk een gevoel van erkenning.''

Dat zijn werk in Zuid-Afrika op zoveel weerstand stuit, komt mogelijk mede doordat Ballen een buitenstaander is, en bovendien een welgestelde buitenstaander. Hij werd in 1950 geboren in New York, waar hij opgroeide tussen beroemde fotografen doordat zijn moeder bij fotopersbureau Magnum werkte. Het was de tijd waarin fotografie opmars maakte als kunstvorm en middel voor sociale documentaire. Na zijn studie geologie aan de Universiteit van Berkeley in California en de dood van zijn moeder, raakte hij zo gedesillusioneerd in de westerse waarden, dat hij vijf jaar op reis ging. Hij trok van de Kaap tot Cairo, liftend en te voet, bezocht alle Afrikaanse landen op één na - Gambia. Ging naar Griekenland, Ne pal en India, en streek uiteindelijk in 1982 neer in Johannesburg, waar hij trouwde met een Zuid-Afrikaanse.

Indachtig het advies van zijn moeder om nooit te proberen geld te verdienen met fotografie, richtte de geoloog in Zuid-Afrika een eigen mijnbedrijf op. De zaken gaan goed, getuige zijn luxe kantoor vol marmer, parketvloeren en kroonluchters in de wijk Parktown. Hoewel hij is uitgegroeid tot een van 's werelds meest succesvolle fotografen, besteedt hij maar drie middagen per week aan fotografie. ,,Anders zou ik duf worden, nu kan ik steeds opnieuw opladen, fris worden, nieuwsgierigheid opbouwen. Godzijdank hoef ik geen auto's te fotograferen, of mannen die met andere mannen boksen. Ik haat commerciële fotografie. Ik haat reclame. Ik haat winkelcentra met hun kunstmatige lucht. Ik word misselijk in dat soort complexen. Dat is waar al die elektriciteitsdraden eindigen.''

Hoewel hij zich vanwege de natuur, ruimte en het klimaat prettig voelt in Zuid-Afrika, ergert hij zich wel aan de 'ongeciviliseerde maatschappij op cultureel gebied'. ,,Ik ben hier al geen jaren naar een foto-expositie geweest. In Duitsland heb je driehonderd fototentoonstellingen per jaar, hier is niets, alleen voetbal en rugby. De mensen die wel van cultuur houden zijn allemaal geëmigreerd. Om heel eerlijk te zijn, ik vind het moeilijk om me in Zuid-Afrika tegen mensen uit te drukken. Er is een totaal gebrek aan culturele en intellectuele diepgang. Er is een handvol kunstcritici, en die sabelen alles neer wat niet politiek correct is. Maar kunst en politieke correctheid delen niet hetzelfde bed.''

Zijn reizen naar Europa, minstens zes keer per jaar, zijn dan ook van levensbelang. ,,Anders zou ik hier tegen de muren opklimmen, claustrofobisch raken. Aan de andere kant heeft mijn isolement ook voordelen. Ik doe wat ik doe, en laat me niet leiden door fotografietrends in Europa. Daarom zijn mijn foto's zo sterk. Ze zijn puur, onbeïnvloed, echt. Ik hoef me geen zorgen te maken als een curator van het Stedelijk Museum in een artikel schrijft dat grote fullcolours of digitale fotografie momenteel in de mode zijn.''

De vorm is voor hem uiterst belangrijk. ,,Iedereen heeft het altijd over de inhoud, maar ik ben ontzettend bezig met de vorm. Neem de foto van de jongen met die kat. De strepen in het ijzeren ding over zijn hoofd komen overeen met de strepen van de kat. Ze hebben dezelfde mond. De staart van de kat wordt verlengd door de vlek op de muur. Op een andere foto is de kleine roos in de linkerhoek essentieel. Goede fotografie heeft die complexere dimensie, moet een mate van vervreemding wekken. Je kunt dat soort dingen niet verbaal uitdrukken. Soms kom ik tientallen keren bij mensen thuis, mensen die goede onderwerpen zijn, maar weet ik toch geen geslaagde foto te maken. Dan vind ik niet de juiste compositie, de juiste muur, de juiste objecten. Daarom zijn er zo weinig goede fotografen, omdat ze niet genoeg bezig zijn met vorm en techniek. Als je de Nederlandse grammatica niet kent ga je toch ook geen Nederlands boek schrijven?''

,,Een foto moet tegelijkertijd oneindig simpel en oneindig complex zijn. Vanochtend belde een man uit Spanje, met de vraag wat die en die foto betekent. Ik zei: 'Ik weet het niet, wat betekent hij voor jou?'. Toen wilde hij ook nog een zelfportret van me. Ik zei dat deze foto's mijn zelfportret zijn. Ze snappen het niet. Ik wil een bijdrage leveren aan de maatschappij, en moet daarom wel met journalisten praten, maar er zitten een heleboel onplezierige mensen tussen.''

Vandaar dat hij zich het prettigst voelt bij de mensen die hij fotografeert, midden tussen de armoede en lelijkheid, ver weg van de moderne, hectische cultuur. ,,Het gaat me niet om de armoede zelf, maar om de fysieke en psychologische aanwezigheid waar ik naar op zoek ben. Arme mensen laten hun ware gezicht zien, zij zetten geen maskers op. Vroeger, tijdens mijn reizen, was de hele wereld mijn terrein. Nu heb ik een piepklein wereldje. Soms ga ik elk jaar terug naar dezelfde kamer. Het is net als een spijker die je in de muur slaat. Elke keer een stukje dieper en dieper.''

Fotograaf Roger Ballen herontdekte in Zuid-Afrika de Neanderthaler. In een wereld van ruim driehonderd jaar inteelt en isolement, ontmaskerde hij het superieure en geprivilegieerde blanke ras als lelijke idioten in een deprimerende omgeving van armoede en verval. Hij oogst vooral kritiek. ,,Mensen willen niet zien waar ze van afstammen. Mensen willen vluchten. Ze stappen in hun auto en vullen hun maag met junkfood.''