Miejscem akcji uczynił Słowacki okolice jeziora Gopła i miasta Gniezna – legendarnej kolebki państwowości polskiej. Postacią, do której nawiązuje fabuła dramatu, jest Popiel – władca historycznej nadgoplańskiej krainy. Narodowym rekwizytem, o który walczą kolejni władcy, staje się ukradziona historyczna korona Popiela. Galeria postaci w dramacie Słowackiego jest różnorodna, obok władców i ludzi królewskiego dworu są też mieszkańcy wsi, np. wdowa – matka Balladyny, Filon – pasterz kochający poezję i szukający ideału kobiety, oraz Grabiec, prosty, pozbawiony dobrych manier, wiejski pijak. Na straży moralnych praw i patriotyzmu stoi natomiast Pustelnik – Popiel III, dawny król szczęśliwego kraju, wypędzony przez brata. Słowacki rozbudował w dramacie także świat fantastyczny, wprowadzając kilka barwnych postaci, które nadają bieg akcji, ingerując w „czarodziejski sposób” w ziemski świat. Są tu m.in. nimfa wodna, królowa Gopła – Goplana, oraz Chochlik i Skierka, którzy jej służą.

1. Spotkanie Kirkora z Pustelnikiem w celu zasięgnięcia rady dotyczącej ożenku.

a) Sugestia starca – najlepiej szukać żony wśród prostego ludu.

b) Uzasadnienie – własne doświadczenie Pustelnika (Popiela III) – został strącony z tronu przez brata, który także zamordował jego dzieci.

c) Zdradzenie tajemnicy – Pustelnik ukrył cudowną koronę Lecha (prawdziwe insygnium władzy prawowitego władcy).

d) Wyjaśnienie, w czym tkwi cudowność korony – jest darem jednego z trzech króli i została pobłogosławiona przez dzieciątko Jezus.

e) Obietnica Kirkora – pomoc w odzyskaniu tronu.

2. Pojawienie się Filona szukającego idealnej kochanki.

3. Przebudzenie Goplany obserwowane przez jej sługi – Skierkę i Chochlika

a) Opowieść nimfy – zakochała się w rybaku, który wpadł w przerębel i któremu uratowała życie.

4. Spotkanie Goplany z ukochanym – Grabcem.

a) Niechęć Grabca do panny z mgły i galarety.

b) Zdradzenie przez syna organisty imienia dziewczyny, z którą Grabiec się spotyka.

c) Ucieczka młodzieńca przed Goplaną postrzeganą jako szatana żona.

5. Plan Goplany mający na celu zdobycie serca Grabca.

a) Zadanie dla Skierki – spowodowanie wypadku powozu Kirkora w okolicy chatki Wdowy.

b) Misja Chochlika – wodzenie Grabca po bagnach w celu uniemożliwienia mu spotkania z Balladyną.

6. Powrót Wdowy i jej córek do chaty po ciężkim dniu pracy w polu.

a) Nieoczekiwany gość – hrabia Kirkor.

b) Czary Skierki – zakochanie się hrabiego w obu córkach Wdowy.

c) Pomysł na dokonanie wyboru żony.

7. Rozmowa sióstr.

8. Nocne spotkanie Balladyny z Grabcem.

a) Ukaranie Chochlika – zamknięcie w żabiej muszli.

b) Zamienienie Grabca w wierzbę.

2. Pojawienie się sióstr – zawody w malinobraniu.

a) Ukrycie się Goplany i Skierki w gąszczu leśnym.

b) Zbieranie owoców przez dziewczęta.

c) Spotkanie sióstr – pełen dzban Aliny i pusty Balladyny.

d) Próba odebrania Alinie malin przez starszą siostrę.

e) Zabójstwo, którego świadkiem jest Grabiec (zamieniony przez Goplanę w wierzbę).

3. Znalezienie zamordowanej Aliny przez Goplanę i Skierkę.

a) Wysłanie duszka po Pustelnika.

4. Zakochanie się Filona, na skutek czarów Goplany, w martwej dziewczynie.

5. Przybycie Pustelnika i przeniesienie ciała Aliny do jego chatki.

6. Powrót Balladyny na miejsce zbrodni.

a) Rozmowa z Goplaną, która się wcieliła w Alinę.

b) Przepowiednia królowej Gopła.

7. Oczekiwanie Wdowy i Kirkora na powrót dziewcząt z lasu.

8. Powrót Balladyny z dzbanem pełnym malin.

a) Ofiarowanie jej przez Kirkora zaręczynowego pierścienia.

b) Kłamstwo Balladyny o ucieczce Aliny z jakimś młodzieńcem.

c) Niezmywalna plama na czole zbrodniarki.

9. Przybycie swatów.

2. Przybycie Grabca, któremu Goplana przywróciła postać ludzką.

a) Żarty z syna organisty.

3. Rozstanie Kirkora z Balladyną z powodu jego tajemniczej misji.

a) Obawy Balladyny, że Kirkor może odkryć prawdę o niej.

b) Roztoczenie opieki nad grabinią przez dowódcę straży zamkowej Fon Kostryna.

c) Pojawienie się matki i jej uwagi drażniące Balladynę.

4. Przepędzenie przybyłych pod zamek wieśniaków – dawnych znajomych Wdowy i jej córki.

5. Nakazanie matce powrotu do jej komnaty na wieży.

6. Przygotowania do uczty weselnej.

7. Kirkor w chatce Pustelnika.

a) Pokazanie hrabiemu cudownej korony

b) Rada starca, jak sprawdzić uczciwość Balladyny.

8. Pojawienie się Filona poszukującego mogiły Aliny.

9. Przybycie Balladyny (śledzonej przez Fon Kostryna) pragnącej z pomocą Pustelnika pozbyć się plamy na czole.

a) Odkrycie przez starca przyczyny krwawego piętna.5 

10. Kradzież cudownej korony przez duszki leśne pod nieobecność Pustelnika modlącego się w intencji mieszkańców zatopionego miasta. 

a) Ofiarowanie korony przez Goplanę Grabcowi i jego przemiana w „króla dzwonkowego”.

11. Przybycie do zamku gońca ze skrzynią od Kirkora i poleceniem nieotwierania jej aż do jego powrotu.

a) Gniew i podejrzliwość Balladyny.

b) Zabicie gońca.

BALLADYNA:

2. Pojawienie się Wdowy

a) Złość Balladyny.

b) Wyrzeczenie się matki i przepędzenie jej.

3. Przybycie gońca od Kirkora.

a) Wiadomość o pokonaniu Popiela IV i rezygnacji Kirkora z królowania na rzecz prawowitego władcy legitymującego się koroną Lecha.

4. Okrzyknięcie Grabca prawowitym królem.

5. Koncert Chochlika na fujarce wierzbowej na rozkaz nowego króla.

a) Pieśń tajemniczych głosów.

b) Omdlenie Balladyny.

6. Życzenie Grabca, aby przynieść maliny.

a) Pojawienie się widzialnego tylko dla żony Kirkora ducha Aliny z dzbanem malin na głowie.

b) Wyczucie przez gości woni malin.

c) Kolejne zasłabnięcie Balladyny.

7. Spotkanie Kirkora z Pustelnikiem – planowanie odzyskania skradzionej korony.

8. Pojawienie się w lesie ślepej staruszki skarżącej się na złą córkę.

a) Obietnica Pustelnika

9. Zabicie śpiącego w wieży zamkowej Grabca przez Balladynę z pomocą Fon Kostryna.

2. Wiadomość o śmierci Pustelnika powieszonego na drzewie.

3. Bitwa pod murami Gniezna między wojskami Kirkora a kupionymi przez Balladynę i Fon Kostryna rycerzami.

4. Przygotowanie przez Balladynę zatrutego noża.

5. Wieści z pola bitwy.

a) Przejście przekupionych rycerzy Kirkora na stronę wroga i śmierć ich wodza.

6. Wiwaty na cześć Fon Kostryna.

7. Poselstwo z poddanej stolicy.

a) Przyniesienie na tacy powitalnego chleba z solą.

b) Prośba do Balladyny, by objęła tron.

c) Pierwszy wyrok nowej władczyni.

8. Rozcięcie chleba zatrutym nożem i podanie Kostrynowi skażonej trucizną części bochna.

9. Przybycie królowej do stolicy.

a) Zły znak na niebie.

b) Powitanie władczyni.

c) Zapowiedź Kanclerza dotycząca tradycyjnego sądu.

10. Śmierć otrutego Kostryna.

11. Przemówienie Balladyny.

a) Zapowiedź przemiany i sprawiedliwych rządów.

12. Otwarcie i przebieg sądu.

a) Wydanie przez królową trzech wyroków na zbrodniarzy winnych śmierci Kostryna, dziewczyny z nożem w piersi, starej kobiety.

13. Śmierć królowej w wyniku rażenia piorunem jako kara za dokonane zbrodnie.