Bài thơ Ngắm trăng của Bác Hồ là bài thơ thứ 20 trong tập thơ Nhật ký trong tù của Bác. Ngắm trăng là bài thơ miêu tả việc Bác ngồi ngắm trăng qua những khe cửa của nhà tù. 
"Trong tù không rượu cũng không hoa
Cảnh đẹp đêm nay, khó hững hờ"
Hai câu thơ nói lên cảnh thiếu thốn của Bác khi ở trong tù, với tâm hồn thi sĩ của Bác thì một chút rượu và hoa làm dấy lên cảm hứng sáng tác, vì vậy nên cảnh thiếu thốn trong tù này như một cực hình đối với Bác. Mặc dù thiếu thốn là thế nhưng cảnh đẹp đêm khuya mát mẻ, thanh vắng cùng vầng trăng sáng trên bầu trời tối đen như mực tuyệt đẹp làm tâm hồn Bác không khỏi xao xuyến.
"Người ngắm trăng soi ngoài cửa sổ
Trăng nhòm khe cửa ngắm nhà thơ"
Câu thơ tả cảnh Bác ngắm trăng sáng, qua khung cửa sắt, Bác hướng đến vầng trăng, lòng cảm thấy thư thái hơn. Song sắt nhà tù không thể nào ngăn cách được người trong tù và vầng trăng sáng ngoài kia.
Qua bài thơ, ta có thể thấy Bác Hồ không chỉ là nhà lãnh đạo thông minh, trí tuệ vĩ đại, mà còn là một thi sĩ có tâm hồn bay bổng, thơ mộng, yêu thiên nhiên và cảnh đẹp dù cho hoàn cảnh có khó khăn đi chăng nữa. 

“Nam quốc sơn hà Nam đế cư
 Tiệt nhiên định phận tại thiên thư
 Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm
 Nhữ Đẳng hành khang thủ bại hư”.

Bài thơ được viết theo thể thơ thất ngôn tứ tuyệt. Được sáng tác nhằm mục đích động viên tình thần binh lính, trong thơ thể hiện rõ chủ quyền lãnh thổ, quyết tâm đánh đuổi giặc ngoại xâm và tràn đầy hào khí dân tộc. 

“Nam quốc sơn hà Nam đế cư” 
 Thời xưa, nước ta chỉ là một nước nhỏ, còn yếu kém, nên rất nhiều nước lăm le xâm lược, đặc biệt là các nước phương Bắc. “Nam đế cư”, điều đó cho thấy tuy là một nước bé nhưng cũng có hoàng đế cai quản, thê hiện sự ngang hàng, không thua kém gì nhà Tống. Đọc câu thơ này, nó gợi cho em khung cảnh về một non nước bình yên, nhân dân ngày ngày cày cấy, binh lính ngày ngày luyện tập võ nghệ, vua và các quan lại thì luôn trông coi việc nước. 

“Tiệt nhiên định phận tại thiên thư”
 Lãnh thổ nước Nam đã được ghi lại ở sách trời, đó là một điều đã được định sẵn và không thể chối cãi. Câu thơ còn khẳng định mạnh mẽ chủ quyền lãnh thổ nước Nam, một nước Nam độc lập, tự do, không hề liên quan gì đến phương Bắc. Một lời khẳng định đanh thép và đầy bản lĩnh của Lý Thường Kiệt, một cảm giác trang trọng và đầy tự hào.

“Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm”
 Sách trời đã định sẵn bờ cõi nước Nam, “cớ sao” nhà Tống lại sang xâm lược. Câu thơ nhằm vạch trần bản chất phi nghĩa của giặc. Những kẻ xâm lược nước khác đang làm trái ý trời vì mọi thứ đã được phân chia, ghi lại một cách công bằng bởi sách trời.

“Nhữ đẳng hành khang thủ bại hư”
 Đây như một lời thách thức, cảnh cáo kẻ thù, cho thấy rằng những kẻ xâm lược nước khác sẽ không nhận được kết cục tốt đẹp. Kế đó, Lý Thường Kiệt còn cho thấy sự tự hào và quyết tâm bảo vệ chủ quyền dân tộc.
 
 Qua bài thơ này, ta có thể thấy được sự lớn lao của chủ quyền dân tộc, độc lập tự do, và lòng tự hào về lãnh thổ. Bài thơ mang đậm tinh thần yên nước, hào khí dân tộc, góp phần to lớn trong việc động viên binh lính chiến thắng trên phòng tuyến sông Như Nguyệt.

"Thân em vừa trắng lại vừa tròn
 Bảy nổi ba chìm với nước non
 Rắn nát mặc dù tay kẻ nặn
 Mà em vẫn giữ tấm lòng son.”

Ở hai câu đầu tiên:
 “Thân em vừa trắng lại vừa tròn
 Bảy nổi ba chìm với nước non”

Khi mới đọc qua câu này thì đọc giả có thể thấy tác giả chỉ mô tả một chiếc bánh trôi nước tròn trịa, trăng trắng, mềm mại chìm trong nước đường. Và trong lúc luộc bánh thì lúc chín nổi lên; lúc chưa chín thì chìm xuống. Nhưng mặt khác câu thơ này mượn hình ảnh của những chiếc bánh trôi nước để miêu tả vẻ đẹp và thân phận của người phụ nữ. Ở câu đầu, tác giả đã sử dụng điệp từ với tính từ gợi cảm trắng và tròn làm nhấn mạnh hơn vẻ đẹp của người phụ nữ nước ta. Làm em có hình ảnh một cô gái với làn trắng sáng và căng mịn mà bao người phụ nữ thời nay ao ước. Ở câu thứ hai thì tái hiện lại số phận bấp bênh của người phụ nữ lúc chìm lúc nổi. Luôn phải sẵn sàng cho mọi điều có thể xảy ra, lúc cuộc đời thì tươi đẹp còn lúc thì khổ cực. 

Ở hai câu sau:
 “Rắn nát mặc dù tay kẻ nặn
 Mà em vẫn giữ tấm lòng son.”

Chiếc bánh trôi nước có đẹp hay không phụ thuộc vào bàn tay của người nặn chúng. "Kẻ nặn" ở đây có vẻ là người đàn ông. Nhà thơ có ý nói lên thân phận của những người phụ nữ hạnh phúc hay đau khổ cũng bị phụ thuộc vào người khác. Bị áp đặt bởi những quan điểm lạc hậu thời xưa "trọng nam, khinh nữ", họ bị sắp đặt từ khi sinh ra, không được làm những điều mình mong muốn. Khiến ai ở thời đại này cũng cảm thấy rằng người phụ nữ thật nhỏ bé và đáng thương. Ở câu cuối cùng, nói lên sự chung thủy của những người phụ nữ đó. Tác giả đã sử dụng quan hệ từ "mặc dù...mà vẫn" để nhấn mạnh lên vẻ đẹp tâm hồn của người phụ nữ. Thể hiện rằng: dù cho có gặp cảnh ngộ nào đi chăng nữa, họ vẫn giữ được những phẩm chất tốt đẹp, tấm lòng son sắt, thủy chung.
 Suy cho cùng, với ngôn ngữ bình dị, dễ hiểu bài thơ "Bánh trôi nước" cho thấy Hồ Xuân Hương vừa rất trân trọng vẻ đẹp, phẩm chất trong trắng, son sắt của người phụ nữ Việt Nam ngày xưa, vừa cảm thương sâu sắc cho thân phận chìm nổi của họ. Bà cũng là người rất mưu trí khi viết bài thơ với lớp nghĩa đen là về bánh trôi nước, còn lớp nghĩa ẩn dụ là về người phụ nữ ở thời đại cũ. Bà đã luồng ghép những suy tư, những điều muốn nói lên vào từng câu của bài thơ. Cách viết này còn trốn tránh được sự để ý của những người theo quan điểm "trọng nam, khinh nữ". Cho dù họ có phát hiện ra thì cũng không đủ sức lên án bài thơ, vì khi đọc vào nó chỉ là bài thơ mô tả những chiếc bánh trôi nước. Bài thơ cho dù được sáng tác từ rất lâu nhưng vẫn được truyền lại qua bao thế kỷ, nó được viết vào những cuốn sách, những tuyển tập, sách giáo khoa, được chuyển thể thành một bài hát, vì thế mặc cho bao thời gian trôi qua, bài thơ cùng tên tuổi của bà chúa thơ nôm sẽ được lưu truyền mãi cho các thế hệ sau này.

Tiếng suối trong như tiếng hát xa

Bài thơ được viết dưới dạng thất ngôn tứ tuyệt. Câu thơ đầu tiên gợi lên hình ảnh  khuya nơi núi rừng hoang sơ, hẻo lánh, tất cả mọi vật đều chìm trong giác ngủ. Chỉ mình bác ngồi trong tĩnh lặng, vì lo lắng cho người dân, đất nước, vì muốn cho nhân dân được bình yên, mà bác đã thức không thể ngủ. Trong đêm khuya tĩnh lặng bác đã cảm nhận được của tiếng suối róc rách được ví như một ai đó đang hát từ xa.
 

Trăng lồng cổ thụ bóng lồng hoa

Điệp từ “lồng” xuất hiện trong câu thơ thứ hai được gợi lên sự soi sáng cho nhau, sự gắn kết tuyệt vời trăng trên cao đã "xà" xuống thế gian, nâng đỡ nhau nên bức tranh tuyệt mĩ. Bức tranh đã được Hồ Chí Minh thổi vào cảnh rừng đêm Việt Bắc một người để tạo dựng thành một bức tranh lung linh sống động.

Cảnh khuya như vẽ người chưa ngủ

Đọc đến đây, ai cũng phải nghĩ là Bác đã thức trắng nguyên đêm để ngắm sự cuốn hút và đẹp đẻ của thiên nhiên đã dành cho bác trong đêm cuối của chiến trường Việt Bắc 

Chưa ngủ vì nỗi lo nước nhà

Đọc câu thơ lên ai nấy đều cảm phục trước một người con vĩ đại của dân tộc, hết mực yêu nước thương dân, trong khi mọi người đã nghỉ ngơi thì Bác vẫn đang phải lo lắng, luôn phải suy nghĩ ra những cách giải quyết nhanh những công nhưng phải chắc chắn, để đội quân của chúng ta có thể giành thắng lợi, dành được độc lập, sự tự do cho đất nước.

 

Qua bài thơ cảnh khuya khép lại trong niềm cảm xúc dạt dào, ai cũng đã hiểu được một phần của sự khổ sở của Bác và các chú chiến sĩ. Vì thương dân, lo cho nước nhà, yêu trăng như dẫn tâm hồn ta vào giấc mộng đẹp. Bài thơ cũng thể hiện tâm hồn yêu thiên nhiên, sự cuốn hút của thiên nhiên dành cho Bác. Cảnh khuya không chỉ đẹp vì cảnh, mà nó còn đẹp vì tình, là tình yêu thương mà Bác Hồ dành cho hàng triệu trái tim cho người dân Việt Nam