Những kiếp người tàn nơi phố huyện :

- Chị Tí ban ngày đi mò cua bắt ốc … tối dọn hàng nước … thắp ngọn đèn dầu leo lét: cuộc sống mưu sinh cứ thế ngày qua ngày và chị cũng chẳng kiếm được bao nhiêu.

- Gia đình bác xẩm ngồi trên manh chiếu, cái thau để trước mặt … góp tiếng bằng tiếng đàn bầu bật trong yên lặng: sự đìu hiu, đượm buồn và ảm đạm quẩn quanh căn nhà. ( csong nhàm chán )

- Bà cụ Thi điên nghiện rượu … có tiếng cười khanh khách, ghê sợ, xiêu vẹo như bóng ma. 

- Chị em Liên được tác giả miêu tả chi tiết hơn:

+ Thầy Liên thì mất việc nên gia đình phải chuyển về quê, mẹ của Liên dọn cửa hàng tạp hóa cho hai chị em Liên bán thêm.

+ Cuộc sống cùng cực, nghèo khó của gia đình Liên.

=> số phận hẩm hiu, không được hạnh phúc trọn vẹn của những kiếp người tàn trong cuộc sống tẻ nhạt , cô quạnh và lặp đi lặp lại 

=>Những kiếp người trong câu truyện như chờ đợi, mong ngóng một điều kì diệu nào đó sẽ xảy đến với họ

-Liên và An- Hai chị em ra chõng ngồi ngắm đường phố, nhìn dòng người qua lại:

+ “Chợ họp giữa phố vãn từ lâu. Người về hết và tiếng ồn ào cũng mất”

+ “Một vài người bán hàng về muộn đang thu xếp hàng hóa, đón ganh đã xỏ sẵn vào quang rồi, họ còn đứng nói chuyện với nhau ít câu nữa”

+ “Mấy đứa trẻ con nhà nghèo ở ven chợ cúi lom khom trên mặt đất đi lại tìm tòi. Chúng nhặt nhạnh thanh nứa, thanh tre hay bất cứ cái gì đó có thể dùng được của người bán hàng để lại.”

àNhững con người làm ăn vất vả, lam lũ kết thúc một ngày dài gồng gánh, để lại nơi phố xá yên bình, tĩnh lặng

-Mẹ con chị Tí:

+“Trời nhá nhem tối, bây giờ chị em Liên mới thấy thằng cu bé xách điếu đóm…cửa hàng của chị” hình ảnh hai mẹ con chị Tí tiếp tục công việc bán hàng nước vào ban đêm, làm việc không ngừng nghỉ để có thể kiếm được thêm chút đồng bạc lẻ trang trải cuộc sống

+ “Ối chao, sớm muộn mà có ăn thua gì.”

-Cụ Thi:

+ “một bà già hơi điên vẫn mua rượu ở hàng Liên”

+ “Cụ ngửa cổ ra đằng sau…xoa đầu chị một cái rồi lảo đảo bước ra ngoài”

+ “..tiếng cười khanh khách nhỏ dần về phía làng.”

-Hàng phở của bác Siêu: “là một thứ xa xỉ, nhiều tiền, hai chị em không bao giờ mua được”

=> Sự tàn lụi, nghèo đói của phố huyện nghèo

Nghệ thuật của những hình ảnh bế tắc, mòn mỏi của những con người với vẻ đẹp và sự hy vọng được tác giả Thạch Lam nêu lên chi tiết bằng nghệ thuật miêu tả nội tâm sâu sắc cùng lúc mỏng manh và mơ hồ qua những lời nói trong từng hành động. Nghệ thuật từ tấm lòng của tác giả Thạch Lam cũng đã gửi gấm những thông điệp ý nghĩa trong cuộc sống yếu tố lãng mạn, cho ta thấy được hình ảnh những kiếp người tàn hiện ra trong mắt người đọc thật tinh tế 

- Nghệ thuật tả người qua những hình ảnh: 

+ Mẹ con chị Tí: với cái hàng nước đơn sơ, vắng khách. 

+ Bà cụ Thi: hơi điên đến mua rượu lúc đêm tối rồi đi lần vào bóng tối.

 

Cuộc sống mưu sinh vất vả của những con người nghèo khổ nhưng tràn ngập niềm tin và hy vọng ,tuy xa vời nhưng là đôi cánh cưu mang ,vượt ra khỏi không khí tù đọng và tăm tối.

Qua tâm hồn tinh tế và nhạy cảm của nhân vật liên, nói lên suy tư và tình cảm của tác giả , xót thương cho từng số phận và kiếp người dân nghèo . Khát vọng đổi đời của họ được lắng nghe.

Gợi lên hình ảnh thực trạng của xa. hội cũ, tù túng, trẻ em không còn được vô tư, mất đi giá trị của cuộc sống. 

 

1.Con người 

- Lũ trẻ con nhà nghèo: Đi nhặt nhạnh cả thanh tre thanh nứa 

→ Không có tuổi thơ, vất vả kiểm sống, dường như gánh nặng cuộc đời cũng đè nặng lên đôi vai của chúng 

-Những người bán hàng về muộn :Thu xệp hàng; nói chuyện ít câu → Cuộc sống buồn tẻ 

- Mẹ con chị Tỷ :Sáng mỏ cua bắt tép, tối bán hàng nước -> Ế ẩm. Cuộc sống nghèo khổ 

- Cụ Thi: Hơi điên, lại nghiện rượu với tiếng cười khanh khách đi lần vào trong bóng tối 

→ Kiếp đời tàn lụi 

-Chị em Liên: Trông coi cửa hàng tạp hoá nhỏ xíu ngăn bằng phên nứa. 

→ Hàng bán ế ấm. Cuộc sống eo hẹp, gia cảnh khó khăn 

=> Cuộc đời khó khăn, bế tắc đẩy những người dân ở đây vào hoàn cảnh có một tương lai tăm tối, mịt mù 

- Chị Liên: Liên trông thấy động lòng thương nhưng chính chị cũng không thể giúp gì được cho chúng -> Đó chính là tình cảm và suy nghĩ mà tác giả muốn gửi gắm qua nhân vật 

=> Người dân ở đây đại diện cho những kiếp người khốn khổ, làm những việc buồn tẻ, nhàm chán lặp đi lặp lại để có thể kiếm sống.  

 

2. Không gian và cảnh vật: 

- Hoàn cảnh: Chợ họp giữa phố vãn từ lâu 

- Âm thanh: Người về hết, tiếng ồn ào cũng mất 

-> Sự cô quạnh, đượm buồn, hiu hắt và ảm đảm bao trùm lên mọi thứ sau khi phiên chợ kết thúc 

- Khung cảnh: Trên đất chỉ còn rác rưởi, vỏ bưởi, vỏ thị, lá nhãn và lá mía 

-> Những hình ảnh, tàn vật còn sót lại của một phiên chợ  

- Mùi hương: “Mùi âm ẩm bốc lên”, “ Hơi nóng của ban ngày lẫn với mùi cát bụi” 

-> Mùi quen thuộc, mùi của đất và cũng là mùi của quê hương quyện lẫn với mùi nghèo nàn, khổ cực của người dân nơi phố huyện 

  => Khung cảnh của chợ tàn hiện lên hiu hắt, xơ xác thể hiện được sự nghèo khó, cơ cực và vất cả của những người dân nơi đây 

 

3. Ngôn ngữ miêu tả 

-“người về hết” + ”tiếng ồn ào cũng mất”—>chợ vốn là nơi đông đúc những giờ cũng chỉ còn lại sự vắng vẻ, im ắng 

-“chỉ còn rác rưởi, vỏ bưởi…”—>thể hiện được cái nghèo của phố huyện.Phố huyện nghèo nên đến phiên chợ cũng nghèo 

—>Toàn là những thứ không đáng giá nhưng lại thân thuộc với phố huyện 

-“Mùi âm ẩm…mùi riêng của đất, của quê hương này”—>mượn mùi hương để nói cho cái khó khăn, nghèo khổ, lầm than, cơ cực—>chị em Liên quen với cái nghèo khó 

-“Một vài người bán hàng…nói chuyện với nhau ít câu nữa”—>cuộc sống tẻ nhạt 

-“Mấy đứa trẻ con nhà nghèo..”—>miêu tả cuộc sống không tuổi thơ, cơ cực 

*Tác giả dùng những đồ vật, dùng công việc, cảm xúc của con người để nói lên quang cảnh lúc chợ tàn.Chỉ qua những từ ngữ giản dị, nhẹ nhàng “rác bưởi, vỏ bưởi…”,”mùi âm ẩm”,”hơi nóng” tác giả đã làm rõ được khung cảnh nghèo nàn của phiên chợ tàn và cuộc sống cơ cực của người ở đó.Qua đó làm rõ cảm xúc của tác giả lẫn nhân vật Liên:thương xót, buồn man mát trước giờ khắc ngày tàn.Từ ngữ miêu tả thể hiện được sự đan xen giữa yếu tố hiện thực và lãng mạn, trữ tình. 

 

4. Ý nghĩa 

Tác giả đã khéo léo trong việc lựa chọn lát cắt là cảnh chợ tàn để cho người đọc cảm nhận được sự khó khăn, khốn khổ của những kiếp người tàn tạ thay vì khung cảnh một phiên chợ vui vẻ, đông đúc, náo nhiệt như trong rất nhiều các tác phẩm khác. Thạch Lam đã lột tả được sự nghèo khó, tiêu điều của phố huyện nghèo cũng như số phận của những con người buồn tẻ, bị kẹt trong vòng quẩn quanh bế tắc với chính cuộc đời của họ. Thể hiện sự thương cảm và thấu hiểu của tác giả dành cho những con người ấy và gửi gắm những tâm tư, tình cảm sâu đậm với chính quê hương của mình 

-          Nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật đặc sắc của Thạch Lam trong tác phẩm.
-          Tâm lí nhân vật gắn với những hoàn cảnh và tình huống cụ thể.
-          Những chuyển biến tâm lí của nhân vật Liên được thể hiện qua những chi tiết nhỏ nhặt trong cuộc sống.
-          Tâm trạng của con người gắn với không khí nơi Phố huyện, sự nghèo khó ấy như bao trùm lên các nhân vật.
-          Cái buồn của khung cảnh chiều tàn thấm thía vào tâm hồn nhân vật. Những hình ảnh, âm thanh quen thuộc của làng quê Phố huyện dưới con mắt của cô gái mới lớn lại trở thành một nỗi buồn vu vơ.
-          Liên không buồn vì cảnh nghèo khó, tàn tạ, cô buồn vì không thể giúp đỡ những mảnh đời cơ cực khác. Cụ Thi tuy điên, ngày nào cũng uống rượu khiến Liên có chút run sợ nhưng cô không một lời phán xét bà. Qua đó, ta có thẻ thấy lòng bao dung, nhân hậu của nhân vật Liên.
-          Điệu cười khanh khách của cụ Thi, một bà lão điên là điệu cười chất chứa nhiều cay đắng, tủi nhục của một kiếp người.

- Chị Liên và An: Liên và An là hai chị em. Liên và An phải chuyển từ hà nội về làng cùng gia đình vì thầy mất việc. Hai chị em trông coi một cửa hàng tạp hoá nhỏ, gian hàng được thuê lại của một bà lão móm. Buổi tối hai chị em cũng phải ngủ lại để trông hàng.

- Mẹ Liên: mẹ thuê một gian hàng rồi giao cho Liên trông coi vì bà còn bận làm hàng xáo kiếm tiền. Hàng ngày cứ chập tối là bà lại tạt ra thăm hàng một lần.

- Thầy Liên: trong tác phẩm không đề cập nhiều tới nhân vật này nhưng thầy của Liên vẫn có đặc điểm là một người mất việc, buộc phải đưa gia đình bỏ hà nội về quê.

- Chị Tí và con trai: ngày đi mò cua bắt tép, tối dọn hàng nước dưới gốc cây bàng chủ yếu bán cho mấy người phu gạo hay phu xe hoặc thỉnh thoảng mấy chú lính lệ trong huyện hay người nhà thầy thừa đi gọi chơi tổ tôm. Chị bán nước chè tươi và thuốc lào. Dù chẳng kiếm được bao nhiêu nhưng hôm nào chị cũng dọn hàng từ chập tối tới đêm.

- Cụ Thi: là một bà già hơi điên và hay mua rượu ở nhà Liên. Cụ xuất hiện với hình tượng của một người không tỉnh táo với giọng cười khanh khách.

- Bác Siêu: là bác bán phở. Theo lời kể của tác giả, quà của bác Liên là thứ quà xa xỉ, nhiều tiền. 

Gia đình bác Xẩm: hành nghề hát rong nhưng chưa hát vì chưa có khách nghe.

- Mấy đứa trẻ con ven chợ: xuất thân nhà nghèo, thường nhặt nhạnh thanh nứa, thanh tre hay bất cứ thứ gì có thể dùng được của các người bán hàng để lại.

-> họ đều là những người có cuộc sống nghèo khổ, khó khăn. Họ phải kiếm sống, làm ra những đồng tiền ít ỏi để trang trải cuộc sống

Lời nói, hành động:

- Chị Tí ban ngày đi mò cua bắt ốc, tối dọn hàng nước, thắp ngọn đèn dầu leo lét -> Cuộc sống khó khăn quẩn quanh việc mưu sinh, cơm áo gạo tiền nhưng chị Tí cũng chẳng kiếm được bao nhiêu

- Bà cụ Thi điên nghiện rượu lảo đảo đi lần vào bóng tối, tiếng cười khanh khách nhỏ dần…

- Thầy Liên mất việc nên gia đình phải chuyển về quê sống, mẹ Liên dọn cửa hàng tạp hoá cho hai chị em Liên bán thêm.

- Liên là người sống tình cảm, thương cho số phận những đứa trẻ nghèo và suy nghĩ sâu sắc về gánh phở của bác Siêu.

- Cuộc sống của gia đình Liên nghèo khó, cùng cực.

=> Những chi tiết hành động này gợi lên hình ảnh cuộc sống mờ mịt, nhàm chán, tẻ nhạt, lặp đi lặp lại đến xót thương. Tác giả đã thể hiện kín đáo sự xót thương của mình trước số phận của kiếp người tàn.

-> Cái nhìn tràn đầy cảm thông và xót xa của tác giả về một cuộc sống nghèo khổ, con người chỉ có thể chấp nhận và cam chịu tiếp tục sống với nỗi lo cơm áo gạo tiền. Những đứa trẻ ở cái tuổi đáng ra phải được vui chơi, vô lo vô nghĩ lại phải bươn chải, mưu sinh.

-> Hình ảnh thực tại về một xã hội nghèo khó, tù túng, những con người trong xã hội gắn liền với số phận cơ cực, sớm nắng chiều mưa không cách nào thoát khỏi sự nghèo túng vốn đã đặt lên họ.

Màu sắc và đường nét
- Hình ảnh, màu sắc:

+) “Phương tây đỏ rực như lửa cháy”. 

+) “Những đám mây ánh hồng như hòn than sắp tàn”.

=> Hình ảnh mặt trời đỏ rực dần khuất núi miêu tả buổi hoàng hôn, những tia nắng hồng cố lấp lóe lần cuối trước khi lụi tàn →  Sự phối hợp màu sắc tinh tế đã vẽ nên một khung cảnh hoàng hôn mộc mạc, chân thực quen thuộc và làm nổi bật lên khung cảnh chiều tàn đất Việt.

- Đường nét: 

+) “Dãy tre làng trước mặt đen lại và cắt hình rõ rệt trên nền trời”. 

=> Một hình ảnh tả thực khiến cho không gian xung quanh dãy tre làng như bao trùm một màu u tối trước một nền trời hư không vô định.

Tiểu kết: Những hình ảnh đó gợi lên một bức hoạ đồng quê quen thuộc, phong cảnh phố huyện bình dị và thơ mộng. Đó dường như là bức tranh ta có thể bắt gặp ở bất cứ làng quê Việt Nam nào, rất thanh bình nhưng lại u buồn và lặng lẽ.
Ngôn ngữ miêu tả:
- Ngôn ngữ miêu tả chủ yếu là độc thoại nội tâm với giọng điệu dịu êm, nhịp điệu chậm, giàu hình ảnh và uyển chuyển, tinh tế -> Người đọc nhìn, nghe, xúc cảm trước một bức tranh quê rất Việt Nam.

=> Đoạn truyện diễn tả bức tranh phố huyện nghèo hiện lên như những câu thơ trữ tình đượm buồn.

- Sự tương ứng giữa thế giới ngoại cảnh (bức tranh phố huyện) với thế giới nội tâm nhân vật (tâm trạng của cô bé Liên). Đó là một sự pha trộn buồn vui khó tả, hay một sự thống nhất giữa nhiều sắc thái tương phản từ ngoại cảnh và từ nội tâm.
Ý nghĩa
Buổi chiều tàn trong ký ức tuổi thơ của tác giả qua độc thoại nội tâm chất chứa những âm thanh thân thuộc và âm thanh vang vọng trong tự nhiên Những âm thanh vang lên đan xen, hoà lẫn tạo thành một bản nhạc nhẹ nhàng trong khoảnh khắc chiều tàn tại vùng quê. Thường nhắc tới âm thanh mọi người sẽ liên tưởng tới những sự sôi động, vui vẻ nhưng tại nơi vùng quê hẻo lánh lại được diễn tả lại bằng sự hiu quạnh, buồn tẻ với những âm thanh vang vọng bằng những màu sắc tinh tế đường nét đậm chất bình dị vùng quê tạo nên khung cảnh trầm lắng của cảnh chiều tàn. Nơi đây trong lời văn tác giả đã vẽ một bức tranh chứa đựng nỗi buồn mang mác về khung cảnh đang dần chìm vào bóng tối cũng là lúc tiếng người qua lại cũng vơi dần đi chỉ còn lại những âm thanh tự nhiên.