Ngô gia văn phái là một nhóm tác giả thuộc dòng họ Ngô Thì, ở làng Tả Thanh Oai, nay thuộc Hà Nội. Trong đó có hai tác giả chính: Ngô Thì Chí, Ngô Thì Du.

Viết trong khoảng thời gian dài ở nhiều thời điểm khác nhau, trong giai đoạn lịch sử đầy biến động của xã hội phong kiến Việt Nam cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX.

“Hoàng Lê nhất thống chí”: Ghi chép về sự thống nhất của vương triều nhà Lê (vào thời điểm Tây Sơn diệt Trịnh, trả lại Bắc Hà cho vua Lê).

- Tác phẩm được viết theo thể chí - là một lối văn ghi chép sự vật, sự việc.

- Xét về phương diện nghệ thuật, văn bản thuộc loại tiểu thuyết lịch sử viết theo lối chương hồi.

- Ngày 24/11/1788: Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ biết tin quân Thanh kéo vào Thăng Long, vua Lê đã thụ phong, tướng Tây Sơn là Ngô Văn Sở lui quân về vùng núi Tam Điệp.

- Ngày 25/12/1788: Nguyễn Huệ lên ngôi lấy niên hiệu là Quang Trung, tự mình đốc suất đại binh cả thủy lẫn bộ hành quân ra Bắc tiêu diệt quân Thanh.

- Ngày 29/12/1788 đến Nghệ An: 

+ Hỏi ý kiến La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp về việc đánh giặc

+ Kén thêm lính, cứ ba suất đinh thì lấy một người

+ Mở cuộc duyệt binh lớn ở doanh trấn, chia quân làm bốn doanh

+ Truyền lời dụ nói về mục đích việc hành quân ra Bắc

- Ngày 30/12/1788 đến Tam Điệp:

+ Tha tội Sở và Lân

+ Khen Ngô Thì Nhậm có kế sách hay

+ Mở tiệc khao quân, chia quân làm 5 đạo, hẹn mùng 7 Tết vào Thăng Long ăn mừng

- Ngày 3/1/1789: hạ đồn Hà Hồi

- Mờ sáng mùng 5/1/1789: đánh đồn Ngọc Hồi, quân Thanh đại bại. 

- Giữa trưa hôm ấy, Quang Trung tiến binh đến Thăng Long, rồi kéo vào thành. Tôn Sĩ Nghị và vua Lê sợ mất mật, vội vã cùng nhau chạy trốn.

Hồi thứ mười bốn của tác phẩm, ca ngợi chiến thắng lẫy lừng của vua Quang Trung cùng nghĩa quân Tây Sơn, đồng thời miêu tả sự thất bại thảm hại của quân tướng nhà Thanh cùng số phận của bè lũ vua tôi hại nước, hại dân Lê Chiêu Thống.

- Nghe giặc chiếm đóng Thăng Long định “thân chinh cầm quân đi ngay”.

- Tinh thần dân tộc của Quang Trung thể hiện rất rõ trong lời phủ dụ các tướng sĩ trước khi lên đường ra Bắc “Trong khoảng vũ trụ, đất nào sao ấy, đều đã phân biệt rõ ràng, phương Nam, phương Bắc chia nhau mà cai trị. Người phương Bắc không phải nòi giống nước ta, bụng dạ ắt khác” và “Đời Hán có Trưng Nữ Vương, đời Tống có Đinh Tiên Hoàng, Lê đại Hành, đời Nguyên có Trần Hưng Đạo, đời Minh có Lê Thái Tổ, các ngài không nỡ ngồi nhìn chúng làm điều tàn bạo nên đã thuận lòng người, dấy nghĩa quân, đều chỉ đánh một trận là thắng và đuổi được chúng về phương Bắc”.

=> Lời phủ dụ mang âm hưởng của Nam quốc sơn hà, Hịch tướng sĩ, Bình ngô đại cáo, thể hiện khí phách anh hùng của các bậc tiền bối.

Trong mọi tình huống, Nguyễn Huệ luôn thể hiện là con người hành động với tính cách mạnh mẽ, quyết đoán. Ông luôn xông xáo, giải quyết nhanh gọn và có chủ đích mọi việc. Điều đó thể hiện qua từng thái độ, từng hành động của nhân vật:

- Nhận được tin giặc chiếm Thăng Long thì “giận lắm”, “định thân chinh cầm quân đi ngay”.

- Chỉ trong vòng hơn một tháng, Nguyễn Huệ đã làm rất nhiều việc lớn:

+ Tế cáo trời đất, lên ngôi hoàng đế để “chính vị hiệu”,”giữ lấy lòng người”.

+ Tự mình “đốc suất đạo binh” ra Bắc.

+ Tìm gặp người cống sĩ ở huyện La Sơn là Nguyễn Thiếp để hỏi kế sách, đặc biệt là thu hút sự ủng hộ của tầng lớp sĩ phu.

+ Tuyển mộ quân sĩ và “mở cuộc duyệt binh lớn” ở Nghệ An, phủ dụ tướng sĩ.

+ Định kế hoạch hành quân, đánh giặc và cả kế hoạch đối phó với nhà Thanh sau chiến tranh.

- Sáng suốt trong việc lên ngôi: để yên kẻ phản trắc và giữ lấy lòng người, tập hợp sức mạnh đoàn kết để đánh đuổi giặc Thanh.

- Sáng suốt trong việc phân tích tình hình thời cuộc, thế tương quan giữa ta và địch.Lời dụ tướng sĩ trước lúc lên đường ở Nghệ An có thể xem như một bài hịch ngắn gọn mà ý tứ thật phong phú, sâu xa, có tác động kích thích lòng yêu nước và truyền thống quật cường của dân tộc. Trong lời phủ dụ đó, ông đã:

+ khẳng định chủ quyền dân tộc của ta, lên án hành động xâm lăng phi nghĩa, trái đạo của giặc;

+ nêu bật dã tâm của giặc;

+ nhắc lại truyền thống chống ngoại xâm của dân tộc ta;

+ kêu gọi quân lính “đồng tâm hiệp lực”;

+ ra kỉ luật nghiêm.

+ Ông rất hiểu việc rút quân của hai vị tướng giỏi Sở và Lân vừa là để bảo toàn lực lượng vừa gây cho địch sự chủ quan nên không bị trừng phạt mà còn được ngợi khen.  Cách xử trí với các tướng sĩ tại Tam Điệp của ông vừa có lí vừa có tình.

+ Ông rất hiểu tướng sĩ, hiểu tường tận năng lực của bề tôi, khen chê đúng người đúng việc. Ông đánh giá rất cao Ngô Thì Nhậm và sử dụng như một vị quân sư đa mưu túc trí. Ông đã tính đến việc dùng Nhậm là người biết dùng lời khéo léo để dẹp việc binh đao.

- Mới khởi binh, chưa lấy được tấc đất nào, vậy mà Quang Trung đã tuyên bố chắc nịch “phương lược tiến đánh đã có sẵn”, “Chẳng qua mươi ngày có thể đuổi được người Thanh”.

- Biết trước kẻ thù “lớn gấp mười nước mình”, bị thua một trận “ắt lấy làm thẹn mà lo mưu báo thù” khiến việc binh đao không bao giờ dứt nên Nguyễn Huệ còn tính sẵn cả kế hoạch ngoại giao sau chiến thắng để có thời gian “yên ổn mà nuôi dưỡng lực lượng”, làm cho nước giàu quân mạnh. 

- Cuộc hành quân thần tốc do Quang Trung chỉ huy đến nay vẫn còn làm chúng ta kinh ngạc. 
 + Ngày 25 tháng Chạp bắt đầu xuất quân từ Phú Xuân (Huế);

+ Vượt khoảng 350km đường đèo núi, đến ngày 29 đã tới Nghệ An;

+ Tổ chức tuyển quân, duyệt binh trong 1 ngày;

+ Ngay hôm sau, vượt khoảng 150km, tiến ra Tam Điệp;

+ Đêm 30 tháng Chạp “lập tức lên đường” tiến thẳng Thăng Long, vừa hành quân vừa đánh giặc và giữ bí mật đến bất ngờ.

+ Vừa hành quân, vừa đánh giặc mà Quang Trung hoạch định kế hoạch đến mùng 7 tháng giêng sẽ vào ăn Tết ở Thăng Long, trong thực tế đã vượt mức 2 ngày.

- Hành quân xa liên tục như vậy, thường xuyên quân đội sẽ mệt mỏi, rã rời, nhưng nghĩa binh Tây Sơn “cơ nào đội ấy vẫn chỉnh tề”,”từ quân đến tướng, hết thảy cả năm đạo quân đều vâng mệnh lệnh, một lòng một chí quyết chiến quyết thắng”. 

- Tài năng quân sự lỗi lạc của người cầm quân còn thể hiện ở cách sắp xếp đội hình: hơn một vạn quân mới tuyển đặt ở trung quân, còn quân tinh nhuệ từ đất Thuận Quảng ra thì bao bọc ở bốn doanh tiền, hậu, tả, hữu.

- Quang Trung sử dụng chiến thuật linh hoạt, ít hao tổn binh lực.

 + Đêm 30: vượt sông Gián, bắt sống hết quân do thám để đảm bảo bí mật.

 + Đêm mùng 3: hạ đồn Hà Hồi bằng lối đánh nghi binh.

 + Mờ sáng mùng 5: hạ đồn Ngọc Hồi bằng tấm ván bọc rơm tẩm nước.

+ Trưa mùng 5: vào thành Thăng Long ngay.

- Là một tổng chỉ huy chiến dịch thực sự: thân chinh cầm quân ra trận, vừa hoạch định chiến lược, sách lược, vừa trực tiếp tổ chức quân sĩ, bày binh bố trận, vừa tự mình thống lĩnh một mũi tiến công, cưỡi voi đi đốc thúc, xông pha nơi trận tiền.

- Hình ảnh người thủ lĩnh ấy đã làm quân sĩ nức lòng, tạo niềm tin quyết chiến quyết thắng, đồng thời khiến kẻ thù kinh hồn bạt vía, rơi vào cảnh đại bại nhanh chóng. Dưới sự lãnh đạo tài tình của vị tổng chỉ huy này, nghĩa quân Tây Sơn đã đánh những trận thật đẹp, thắng áp đảo kẻ thù.

- Khí thế đội quân làm cho kẻ thù khiếp vía và hình ảnh người anh hùng cũng được khắc họa lẫm liệt: trong cảnh khói tỏa mù trời, cách gang tấc không thấy gì, nổi bật hình ảnh nhà vua cưỡi voi đi đốc thúc với tấm áo bào màu đỏ đã sạm đen khói súng.

 

- Tôn Sĩ Nghị bất tài, không nắm được tình hình thực tế, kiêu căng tự mãn, trễ nải quân cơ: “chỉ chăm chú vào yến tiệc, vui mừng, không hề lo chi đến việc bất trắc; khi quân Tây Sơn đánh đến thì “sợ mất mật, ngựa không kịp đóng yên, người không kịp mặc áo giáp, dẫn bọn lính kị mã của mình chuồn trước qua cầu phao”…

- Quân tướng hèn nhát, thảm bại: khi nghe tiếng quân Tây Sơn, quân Thanh ở trong đồn Hà Hồi “ai nấy rụng rời sợ hãi, liền xin ra hàng”; ở đồn Ngọc Hồi quân thì “bỏ chạy toán loạn, giày xéo lên nhau mà chết”, tướng thì tự thắt cổ chết; thấy nghi binh thì “đều hết hồn hết vía, vội trốn”; khi nghe tin Tôn Sĩ Nghị bỏ chạy “đều hoảng hồn, tan tác bỏ chạy, tranh nhau qua cầu sang sông, xô đẩy nhau rơi xuống mà chết rất nhiều. Lát sau cầu lại bị đứt, quân lính đều rơi xuống nước, đến nỗi nước sông Nhị Hà vì thế mà tắc nghẽn không chảy được nữa.”…

Cảnh tháo chạy của quân tướng nhà Thanh được miêu tả dưới cái nhìn hả hê, mãn nguyện của người thắng trận trước sự thất bại thảm hại của kẻ thù cướp nước. Âm hưởng nhanh, gợi tả sự tán loạn, tan tác…
b. Số phận thảm bại của bọn vua tôi phản nước hại dân
- Vì lợi ích của dòng họ, vị thế nhà Lê mà trở thành những kẻ phản động, "cõng rắn cắn gà nhà", đi ngược lại quyền lợi của dân tộc;

- Đớn hèn, nhục nhã trước quân Thanh;

- Khi nghe có biến tháo chạy thục mạng, cướp cả thuyền của dân mà qua sông;

- Vua Lê và cả đoàn tùy tòng tình cảnh rất thảm hại cả mấy ngày không ăn, ai nấy đều đã mệt lử. Nhìn tình cảnh của vua tôi khiến người thổ hào bất giác phải rơi lệ;

- Khi đuổi kịp Tôn Sĩ Nghị thì “nhìn nhau than thở, oán giận chảy nước mắt”, rồi chấp nhận phận vong quốc, sau này phải cạo đầu tết tóc như người Mãn Thanh…

Ở đoạn văn miêu tả cuộc tháo chạy của vua tôi Lê Chiêu Thống, nhịp điệu chậm hơn, tác giả dừng lại miêu tả tỉ mỉ những giọt nước mắt thương cảm của người thổ hào, của vua tôi Lê Chiêu Thống. Âm hưởng có phần ngậm ngùi, chua xót. Là cựu thần của nhà Lê, tác giả không thể không mủi lòng trước sự sụp đổ của một vương triều mà mình từng thờ phụng.

- Ở đoạn văn miêu tả cuộc tháo chạy của nhà Thanh, nhịp điệu nhanh, mạnh, hối hả “ngựa không kịp đóng yên, người không kịp mặc áo giáp”, tan tác, bỏ chạy, tranh nhau qua cầu, sang sông, xô đẩy nhau. Ngòi bút miêu tả khách quan nhưng vẫn hàm chứa vẻ hả hê, sung sướng của người thắng trận trước sự thảm bại của lũ cướp nước.

- Ở đoạn văn miêu tả cuộc tháo chạy của vua tôi Lê Chiêu Thống, nhịp điệu chậm hơn, tác giả dừng lại miêu tả tỉ mỉ những giọt nước mắt thương cảm của người thổ hào, những giọt nước mắt của vua tôi Lê Chiêu Thống. Âm hưởng có phần ngậm ngùi, chua xót. Là cựu thần của nhà Lê, tác giả không thể không mủi lòng trước sự sụp đổ của một vương triều mà mình từng thờ phụng.

- Quang Trung - Nguyễn Huệ thực sự là vị vua có tài, có tâm và có tầm, khiến họ thực sự khâm phục, ngưỡng mộ.

- Các nhà viết sử có cái nhìn tiến bộ, vượt qua những định kiến giai cấp, phản ánh trung thực về người anh hùng dân tộc.