Сондай-ақ, ХХ ғасырдың ортасына дейін ғылымда ашылулар бірінен кейін бірі көп болған, ал тәжірибе ғылымды ұстану арқылы бұл жаңалықтарды іліп алып, оларды әлеуметтік өндірісте – материалдық және рухани жағынан жүзеге асырған болатын. Бірақ, содан кейін бұл кезең күрт аяқталды. Себебі, басты мақсат ашылулар емес, технологиялық жетілулер болды. Ал, бұл өз кезегінде ғылымның тәжірибеге тікелей қызмет көрсетуге көбірек ауысқанын көрсетеді.

Ғылыми білім бүгінде басқа ғылыми емес біліммен қатар өмір сүреді. Көбінесе басылымдарда авторлар бұл ұғымдарды білімге (ғылыми білімге) және ақпаратқа бөлуді ұсынады.

Осы орайда, келесі мақалада жіктеудің(классификация) маңыздылығы мен оның негізінде ғылымның құрылымын анықтау туралы баяндалады. 

Ғылымды жіктеудің ең танымалы тарихи эпохалар мен ғылыми мәдениетке байланысты классификация: ерте заманғы рационалды білім жүйесі, антикалық ғылым, ортағасыр ғылымы, жаңа заман ғылымы мен жаңа дәуір ғылымы.

Мақалада сонымен қатар, ғылымның философиямен қарым-қатынасы негізінде оның 3 басты даму кезеңі ерекшеленеді, оларға өз кезегінде Аристотельдің, Доминик Гундиссалини, Ф.Бэкон, Георг Гегельдің, О.Конт, Г.Спенсер және тағы басқа ғұламалардың ғылымды жан-жақты жіктеулері көрсетіледі. Сондай-ақ, Маркс пен Энгельстің қазір де қолданылатын ғылым классификациясы көрсетілген. Кейінде, ғылымның 19-20 ғасырларда сөздіктер мен еңбектерде кездесетін анықтамалары баяндалған.

Ғылыми білім, ғылым және ғылыми мәдениет, қоғамдық өмірдің ұғымдары мен құбылыстары ретінде күрделі және жан-жақты эволюциядан өтті. Ғылымның дамуына адамның іс-әрекеті, оның тәжірибесі, қоршаған әлемді игеру және жайластыру мақсаты және ғылыми саладағы шығармашылық негіз болып табылады.

Басты емдеу әдіс-тәсілдеріне акупунктура, массаж, мануальді терапия, фитотерапия, диетотерапия және цигун жатады. Бұлар Қазіргі Қытайда да тексерістен өткен, қолданыстағы емдеу методтары болып табылады.

Видеода Ньютонның механика заңдарына сәйкес әлем Ньютон заңдары бойынша жұмыс істейтін алып сағат делінген. Бұл біздің бүгінгі күннен 10 жылдан кейін 5 қазанда қандай тамақ жейтінімізге дейін анықталған дегенді білдіреді, яғни, Ньютон заңдарына сүйенсек, бұл анықталған. Сонымен қатар, Альберт Эйнштейн де осы тұжырымға сенген. Эйнштейн - детерминист ғалым болған. Эйнштейнге “Яғни, бұл әлемдегі “серийный убийца” -лардың іс әрекеті де миллиондаған жылдар бұрын алдын-ала анықталған ба?” деген сұрақ қойылған кезде, ол “Иа, қандай да бір мағынада ол солай” деп жауап берды, сондай-ақ, олар өз жазаларын өтеуі керектігін де айтқан. Детерминизм теориясын бүгінгі күнде Гейзенбергтің “Белгісіздік теориясымен” байланыстырады. Белгісіздік теориясы - микродүние элементтері электрондардың әрқашан “рандомды” қозғалатындығымен сипатталады. (Алайда бұл “рандомдық” Бордың толықтыру теориясы бойынша, микробөлшектердің эксперимент барысында сыртқы орта әсерімен байланыстыруға болады деп ойлаймын немесе ол да Ньютон заңдарына сәйкес қозғалыста болуы тиіс емес пе?). Микробөлшектердің Ньютон заңдарына бағынбаушылығы белгісіздік теориясының туындауына, одан ары детерминизм, яғни, адамзат әлдеқашан анықталған құбылыстардан тәуелсіз деген тұжырымның пайда болуына алып келді. 

Десек те, егер, кванттық белгісіздік теориясы адамзаттың болашақ әрекеттерінің анықталмағандығын біодірсе, онда оны адамдар ешқашан біле алмайды деген идеялар да бар. Мұны белгісіздік теориясы мен детерминизм арасындағы логиканың саңылауы деп түсіндірсе де болады. Себебі, детерминизм туындатқан мәселе: Адамзаттың болашағының анықталғандығы, яғни, әрбір әрекеттің орын алуының әлдеқашан белгілігі. Адамзаттың өз болашағына, іс-әрекеттеріне әсер ете алмау, бостандығын жоққа шығару мәселесі. 

Детерминизм қолдаушыларының бірі Альберт Эйнштейн өзі болғандығын білеміз, сол себептен, қарапайым адамдар арасында да принцип қолдаушылары бар екендігіне сенімдімін. Аталған мәселенің жауабы әлі де шешімін таппағандығын ескере отыра, тақырыпты бір қорытындымен аяқтау мүмкін емес деп ойлаймын. 

I бөлімде теологияның ғылым ретіндегі қажеттілігі өзінің мақсатымен, тақырыбымен және зерттеу әдісімен негізделеді, оны Фома барлық нәрсенің (яғни Құдай туралы) түпкі себебі мен шекті мақсаты туралы ғылым ретінде түсіндіреді. Сондықтан «Сумма» Құдайдың бар екендігі, оның мәні мен қасиеттері туралы мәселені зерттеуден басталады (2-43), содан кейін жаратылған әлем қарастырылады (44-109).

I–II бөлім адамның ең жоғары бақытқа - Құдай туралы ойлауға жетудегі шекті мақсатын анықтаудан басталады. II-II бөлімде Фома адамның ізгіліктері мен қабілеттерін және оларға қарама-қарсы күнәкар тенденцияларды, атап айтқанда үміт, үмітсіздік, қуаныш, қорқыныш, әсемдік, ашу, қызығушылық және т.б. сияқты құбылыстарды талдайды. Сондай-ақ, ерекше құбылыстарға назар аударады, мысалы болашақты болжау, "экстатикалық" күйлер, және басқалар.

·        Адамдардың жеке қалауының болмауы;

·        Барлығының ортақ болуы;

·        Әрбір адамның қандай да бір іспен айналысуы;

·        54 қала бар және олар басқару жағынан, географиялық инфраструктура тұрғысынан бірдей болуы;

·        Құлдықтың болуы, алайда ол тұқым қуаламайды және ол қоғамдық жұмыстрады жасаумен сипатталады;

·        Ең ауыр жаза ретінде өлім жазасының болмауы немесе ең ауыр жаза ретінде мәжбүрлі еңбек саналуы (принудительные работы);

·        Жеке мүліктің болмауы және сәйкесінде заңдардың қарапайым адамдардың қабылдануына түсінікті болуы;

·        Адамдардың өз жұмысын ауыстыра алмауы, ол оның ата-анасы айналысқан  іспен айналысуы тиіс. Алайда, егер бала басқа істе өте талантты болса, ол отбасысын ауыстыра алады;

·        Соғысқа теріс көзқарас, «миролюбие»-ні қолдау;

·        Әрбір 30 отбасынан бір жылға филарх тағайындалады, 10 филархтың үстінен профиларх тұрады. Профилархтар ғалымдар арасынан тағайындалады. Олар ханзада басқаратын қалалық кеңес құрайды.

Қазіргі таңда, менің ойымша, Томас Мордың утопиясынан мәжбүрлі еңбек деген пунктті қарастыруға болады. Себебі, көптеген адамдар өздері қаламайтын жұмыста жұмыс істеуін айтсақ болады. Егер мұны жаза деп қабылдайтын болсақ, Мордың еңбегі бойынша осындай мәжбүрлі жаза жұмыстарын өз еркімен орындайтын адамдардың да болуын көрсетеді, яғни, біреуге жаза болып көрінетін жұмыс, екінші біреуге ұнауы мүмкін. Қайта өрлеу заманының негізгі назары – адам болғандықтан, осында адамдар неліктен жаза секілді жұмысқа барады деген сұрақ туындайды. Жауабы, әрине, өмір сүруді жалғастыру үшін ақша табу. Мор ақша немесе кедейлік болмаған қоғамда қылмыс та болмайды деп тұжырымдаған болатын. Әрине, қазіргі таңда, қылмыс жасау рациноналды шешім қабылдай алмайтын, ойлай алмайтын адамдар тарапынан немесе қайтадан ақшаның жеткіліксіздіген орын алмаса, қылмыстың өзге пайда болу көзі жоқ деп ойлаймын. Сондықтан, оның кейбір утопиялық идеяларын кейбір қоғам мәселесімен салыстыруға болады.

Ендігі кезекте, «Күн қаласы» жайлы. Бұл еңбектің ерекшелігі ретінде, барлық қылмыстың пайда болу көзі ретінде – эгоизмді атап өтсе, Томас Мор жеке мүлікті ерекшелеген. Автор эгоизм жоғалған, яғни, барлық адамдар тең болған кезде қылмыс жоғалады деп ойлаған. Томас Мор да, Томмазо Кампанелла да билікке қарсы шыққаны үшін әділетсіздік көрген. Нәтижесінде, осындай Қайта өрлеу заманының көрнекі бөлігі болып табылатын еңбектер пайда болды. Әрине, бұл ғылыми ашу болмаса да, Қайта өрлеу заманында көбіне өнер дамығанын ескере отыра бұл қандай да бір мағынада көзқарастардың, сананың тағы бір сатыға көтерілгені болып табылады. 

Оның пайымдауының логикасы қандай?
Жаратылыстанудағы революцияның қарсаңында тұрған ғылым қарапайым тәжірибелік және эксперименттік нәтижелердің жүйесі емес, билікке сілтеме жасай отырып, барлық қателіктер мен қисынсыздықтардың жиынтығы болды. Аристотельдің есімі кез-келген сұраққа өлім жазасына қол қоюындай жеткілікті болды. Ғылым әлемінде шындық емес, жаңылыс билік етеді. Сондықтан, Бэконның пікірінше, ең алдымен адам қателіктерінің (заблуждения) көздерін көрсету керек.

1) Идолы немесе елестер туралы;

2) танымның басты 3 жолы (өрмекші, құмырсқа, ара) туралы.

"Егер біз ойлағандай, бейсаналық ақыл-ой әрекеті мазмұнға форма беруден тұрады және егер бұл формалар ежелгі және қазіргі, алғашқы және өркениетті ойлаудың барлық түрлеріне бірдей болса... - содан кейін басқа да әдет-ғұрыптар үшін жарамды түсіндіру принципін табу үшін әрбір әлеуметтік құрылымның немесе әдет-ғұрыптың негізінде жатқан бейсаналық құрылымға келу қажет және жеткілікті...". - деп Леви-Стросс жазады. 

Сонымен бірге Леви-Стросс санадан тыс және бейсаналықты Фрейдтік ажыратумен, сондай-ақ Юнгтің "ұжымдық бейсаналық" ұғымына сүйенді. "Санадын тыс - бұл жеке сөздік, онда әрқайсымыз өзіміздің жеке басымыздың лексикасын жазамыз және бейсаналық - бұл лексиканы өз заңдары бойынша ұйымдастыра отырып, оған мән береді және оны өзімізге және басқа адамдарға түсінікті тілге айналдырады деп айтуға болады (және ол бейсаналық заңдар бойынша ұйымдастырылған дәрежеде ғана)".

Леви Строссқа этнографиялық материалды кең және ауқымды түрде түсінуге мүмкіндік берген нақты "жұмыс гипотезасы" келесідей болды. Негізгі назар биологиялық тектегі туыстық жүйенің әлеуметтік сипаттағы жүйемен алмастырылатын әдістеріне аударылуы керек. Содан кейін неке ережелері мен туыстық жүйелер Леви-Стросстың пікірінше, алмасу жүйелері және ерекше тіл ретінде, яғни "жеке адамдар мен жеке адамдар топтары арасындағы қарым-қатынас мүмкіндігін қамтамасыз ететін көптеген операциялар ретінде" пайда болады. Талдау үшін бөлінген өте жақсы түсінілген тіл жүйесінде Леви-Стросс сөздерге емес, құрылымға шешуші мән берді.

Леви-Стросс мифті қандай да бір жеке субъект құрған ба, әлде ұжымдық дәстүрден алынған ба маңызды емес. "...Құрылым өзгеріссіз қалады және оның арқасында миф өзінің символдық функциясын орындайды". Леви-Стросстың пікірінше, құрылымдар барлық "тілдер" үшін біртұтас, яғни.материалға немқұрайлы қарайды. Бұл жерде мифтер мен ертегілер сияқты 

·        жалпы ғылыми білім;

·        ғылымның философиялық негіздері.

Білімнің жалпы ғылыми деңгейі келесі негізгі элементтерден тұрады:

1.      әлемнің жалпығылыми бейнесі;

2.      Жалпы ғылыми әдіснамалық, логикалық және аксиологиялық принциптер.

Білімнің метатеориялық деңгейі жаратылыстану және әлеуметтік ғылымдарда ғана емес, математикада да маңызды рөл атқарады. Математикада бұл деңгей тіпті тәуелсіз пәндер метаматематика және металогия түрінде ұсынылған. 

Математика пәнінде Математикалық және логикалық теорияларды олардың дәйектілігі, толықтығы, аксиомалардың тәуелсіздігі, дәлелі, конструктивтілігі бойынша зерттеу болып табылады.

Жаратылыстану және әлеуметтік-гуманитарлық пәндерде метатеориялық деңгей әлемнің тиісті суреттері/бейнесі, сондай-ақ жалпығылыми және философиялық принциптер түрінде болады.

1) Әлемнің ғылыми бейнесі дегеніміз не? 

Ең алдымен, әлемнің бейнесі теориялық және/немесе эмпирикалық ғылыми білімді жалпылау нәтижесінде пайда болмайтындығын атап өту керек. Керісінше, ол әрқашан оның алдында тұрады, философиялық онтологиямен салыстырғанда жалпы және нақты болады. 

Ғылыми бейне - Бұл жалпы ғылымдағы немесе кез-келген жеке ғылымдағы әлем туралы жалпы түсініктер. Мысалы, классикалық жаратылыстану әлеміндегі физикалық бейнесінің негізі келесі онтологиялық принциптерден тұрды:

Бұл принциптердің көпшілігі Ньютон механикасының құрылымына тікелей енеді. 

"Механицизм" әлемнің физикалық бейнесін барлық басқа ғылымдар (химия, биология, геология, астрономия, физиология, тіпті әлеуметтану мен саясаттану) үшін жалпығылыми әлем бейнесі ретінде танылады.

Сондай-ақ, Классикалық жаратылыстану әлемінің биологиялық көрінісінің негізі Табиғи сұрыпталу механизмі негізінде түрлердің эволюциясының Дарвиндік теориясы болды, оған кездейсоқтық маңызды қасиет ретінде кірді.

2.1) Метатеориялық ғылыми білім қабатында әртүрлі әдістемелік және логикалық императивтер(талап, бұйрық, заң) мен ережелер де бар. Сонымен қатар, олар әр түрлі ғылымдар үшін ғана емес, сонымен бірге оның дамуының әр түрлі кезеңдеріндегі бір ғылым үшін де айтарлықтай ерекшеленеді. Математика мен физиканың, физика мен тарихтың, тарих пен лингвистиканың әдіснамалық құралдарының айырмашылығы айқын. 

Осы орайда, Аристотель физикасы (сапалық-теориялық) және классикалық физика (эксперименттік-математикалық) сияқты бір білім саласының әдіснамалық айырмашылығы сияқты әртүрлілік те болуы мүмкін.

Мысалы: Геометриялық таным әдістеріндегі айырмашылық ғылыми білімнің мақсаттары мен идеалдарын әр түрлі түсінуге байланысты болды: ежелгі мысырлықтар үшін мұндай мақсат іс жүзінде пайдалы білім алу болса, ал ежелгі гректер үшін - шынайы және дәлелді білім.

Сондай-ақ, Ғылымның философиялық негіздері арасындағы маңызды орын оның аксиологиялық, яғни құндылық негіздеріне тиесілі. Ғылыми білімнің мақсаттары мен құндылықтары туралы мәселе ғылымның аксиологиялық алғышарттары мазмұнының негізгі пәні болып табылады. Аксиологиялық негіздердің ішінде олардың екі түрлі түрін ажырату керек: ішкі және сыртқы. 

Отандық ғылым философиясында ғылымның ішкі құндылықтары "ғылыми зерттеудің идеалдары мен нормалары"деп аталды. Ғылыми зерттеудің идеалдары мен нормалары ғылыми қызметтің нәтижелерін бағалаудың белгілі бір әдіснамалық стандарттары мен критерийлері болып табылады (бақылаулар, эксперименттер, фактілер, заңдар, қорытындылар, теориялар және т.б.). 

Ғылымның сыртқы аксиологиялық негіздері-бұл ғылымнан тыс бағытталатын және оның қоғаммен, мәдениетпен және олардың әртүрлі құрылымдарымен байланысын реттейтін негіздер. Құндылықтардың осы түрінің ішінде мыналар маңызды: ғылым мен ғылыми білімнің практикалық пайдалылығы мен тиімділігі, қоғамның зияткерлік және білім беру әлеуетін арттыру, қоғамның ғылыми-техникалық, экономикалық және әлеуметтік прогресіне ықпал ету, адамзаттың қоршаған ортамен өзара әрекеттесуіндегі бейімделу мүмкіндіктерін арттыру және т. б.
* https://studme.org/100812205075/filosofiya/metateoreticheskiy_uroven_nauchnogo_znaniya#112 ;
https://studme.org/209870/filosofiya/metateoreticheskiy_uroven_nauchnogo_poznaniya .

Бұл тұжырымдаманы материалистік мазмұнмен академик В. И. Вернадскийге толтырды(1965,1978).

В. И. Вернадскийдің пікірінше, адам-биосфераның ұйымдастырылуының жалпы заңдылықтарына бағынатын бөлігі, ол одан тыс өмір сүре алмайды.  Оның негізгі сұрағы еркін ойлайтын адамзат бірлестігі қалай биосфераның алғашқы қалпын сақтай және оны антропогенді әрекеттер нәтижесінен қалпына келтіре алады? яғни бұл зерттеу жұмысының сұрағымен ұштасады. 

Осы сәтте, биосераның ноосфераға эволюциясы техносфера қабатымен байланысты. Адамның биосфераға әсер ету тарихы техникалық процестің қоршаған ортаға әсер ету мүмкіндіктерін арттырып, үлкен экологиялық дағдарыстардың пайда болуының алғышарттарын жасайды.Екінші жағынан, бұл процесс адамның табиғи ортаның нашарлауын жою мүмкіндіктерін кеңейтеді. Техносфера қабатының ноосфера талаптарына сай дамуы ғылымның эволюциясы мен адам еңбегінің синтезін талап етеді. Ғылыми саналы ой мен еңбектің бірлігі адамның жаңа әлеуметтік мәнін қалыптастырып қана қоймай, биосфераның ноосфераға өтуін де сипаттайды. "Ғылым-ноосфераны құрудың максималды күші болып табылады."

Ендігі сұрақ, бұл идеалды оптимистік ноосфера процесінің прогресі қандай? Қазіргі таңда, адамзаттың бірлігінің ғылыми ойлау арқылы ортақ жаһанды-апаттық сипаттағы мәселелерді шешуге бағытталған тенденциясын көріп отырған жоқпыз. Әзірше, адамзат жеке мақсаттарын орындауға бағытталған. Вернадский бұл мәселе, адамзат ғылыми ойлау арқылы биосфераны басқаратын жағдайға жеткенде шеше алатындығын ұсынған. Себебі, ғылыми рационалды шешімдердің дұрыс болатындығы, оң нәтижелер әкеліндігі априори. Сондықтан ноосфера қабатына өту зерттеу жұмысының мәселелерінің альтернативті шешімдерінің бірі болады деп ойлаймыз.

Отандық ғылым философиясында ғылымның ішкі құндылықтары "ғылыми зерттеудің идеалдары мен нормалары"деп аталды. Ғылыми зерттеудің идеалдары мен нормалары ғылыми қызметтің нәтижелерін бағалаудың белгілі бір әдіснамалық стандарттары мен критерийлері болып табылады (бақылаулар, эксперименттер, фактілер, заңдар, қорытындылар, теориялар және т.б.). Идеалдар мен нормалар белгілі бір тарихи кезеңдегі қоғам мәдениетінің ажырамас элементі болып табылатын дүниетанымдық доминанттарды білдіреді. 

Ғылыми қызметтің идеалдары мен нормалары – әлемнің ғылыми бейнесі мен ғылымның философиялық негіздерімен қатар ғылым негіздерінің құрамдас бөліктерінің бірі. 

Идеалдар мен нормалар белгілі бір тарихи кезеңде ғылыми қоғамдастықта қабылданған бағалаулар, семантикалық бағдарлар, артықшылықтар, көзқарастар, үміттер, ережелер, үлгілер, принциптер жиынтығы ретінде көрсетілген белгілі бір мәдени-тарихи кезеңде ғылыми инварианттар ретінде әрекет етеді. 

Ғылыми танымның идеалдары мен нормалары жүйесінде адамның белгілі бір тарихи дәуірдегі әлемді қабылдауы, түсінуі мен тануының дүниетанымдық құрылымдарының әсерінен қалыптасатын танымдық іс-әрекеттің белгілі бір бейнесі көрінеді.

В.С. Стёпин танымдық идеалдар мен нормалар жүйесінде бірнеше негізгі формаларды ажыратады:

Жалпы алғанда, олар белгілі бір типтегі объектілерді игеруді қамтамасыз ететін зерттеу әдісінің өзіндік схемасын құрайды.

В.С. Степиннің көзқарасы бойынша, зерттеудің идеалдары мен нормалары жүйесін ғылым белгілі бір нысандарды алу үшін әлемге лақтыратын "әдіс торы" ретінде қарастырылады. Осы "әдіс торының" шеңберіне сәйкес келетін барлық нәрсе тиісті ғылымдардың зерттеу нысаны болып табылады. Нақты іргелі теорияларды зерттеушілер «түсіндіру, дәлелдеу және білім құрылымының» идеалдарын көрсететін үлгі ретінде қабылдайды.

https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH4b37a6d17a2f780a5fb64b 

Дегенмен, құмарлық бар кездің өзінде ұзақ уақытқа дейін нәтиженің болмауы әбден мүмкін. Себебі, құмарлық ең бастысы – шабыттың алғышарты болып табылады. Қазіргі кезде, ғылым «барлық жанмен емес», лабораторияда және тек салқын ақылмен ғана келеді деп есептеледі. Алайда, салқын ақылмен идея қуалағанда, өз қалауыңмен ешқандай ой келмейді. Дилетанттың идеясы специалисттің жаңалығымен бірдей дерлік маңызды және одан да үлкен болуы мүмкін. Себебі, дилетант специалисттен өзгеше, бірақ, ол көбінесе пайда болған идеяның маңыздылығын бағалай алмай өмірге әкеле алмауы мүмкін. Себебі, кенеттен пайда болған болжам өмір бойы зерттелген, еңбектің негізіндегі идеяның орнын баса алмайды. Болжам (догадка) күтпеген жерден келеді. Дегенмен, болжамның түп негізінде ұзақ уақыт бойы зерттеліп-қарастырылған идея жатады, себебі олсыз кенеттен болжам пайда болмайтын еді. Ғылыми қызметкер де «шабыт» келе ме жоқ па? деген тәуекелмен өмір мүруге дайын болу керек. Ғылымда «Шабыт» өнердегідей маңызды рөл атқарады. Математикалық фантазия мағынасы мен нәтижесі бойынша әртіс-суретшінің фантазиясынан мүлдем бөлек, дегенмен, психологиялық процесс екеуінде бірдей. Екеуі де экстаз (упоение) бен шабытты бастан кешіреді.

Ғылым мен өнер үшін алғышарттар бірдей болғанмен, олардың тағдырлары мүлдем басқа. Ғылыми жұмыстар прогресс қозғалысына байланысты. Ал, өнер бағытында ешқандай прогресс болмайды. Себебі, белгілі бір кезеңдегі өнер екіншісінен асып түсті деп санауға болмайды. Аяқталған өнер ешқашан артта қалып қоймайды немесе ескірмейді. Жеке индивид өзі үшін олардың мағынасын әртүрлі бағалау мүмкін, алайды олардың бірі екіншісін «асып түсті» деуге болмайды. Керісінше, ғылым саласында жасалынғанның келесі 10,20 тіпті 40 жылда ескіріп кететіні белгілі. Бұл мәдениеттің басқа элементтерінен өзгешелейтін спецификалық ерекшелігі болып табылады. Ғылымдағы ойластырылғанның аяқталған түрде орындалуы келесі «жаңа сұрақтарды» пайда болуын білдіреді. Осылайша, бұл прогресс шексіздікке кетеді.

Осылайша, ғылымның мәні «эссенциясы» туралы мәселеге келеміз. Ғылым неліктен шексіздікке кететін, бітпейтін нәрсемен айналысады? Ең алдымен, таза практикалық-техникалық мақсаттар үшін деген жауап келеді. Дегенмен, ғылым адамының ішкі позициясы қандай? Ол ғылыммен «ғылымның өзі үшін» дейді. Алайда, ашқан жаңалығының ескіріп кететінін алдын-ала білетін ғалым мән-мағынасы жағынан шекссіздікке кететін не істемекші? Басты жауаптарға келетін болсақ, ең алдымен ғылым негізінде іске асырылатын интеллектуализация деген не? Ол өмірлік шарт-талаптар туралы білімнің артуы емес, мүлдем басқаны білдіреді: адамдар қалаған нәрсеге сеніп-біледі, және кез-келген уақытта біліп алуға болады. Негізінен есептелмейтін тылсым күштер жоқ және олардың барлығын есеп арқылы меңгеруге болады. Сәйкесінше, бұл дүние туралы сиқырдың жойылғанын білдіреді. Бұрынғы жабайылар сияқты рухтарды бағындырудың қажеті жоқ. Барлығын техникалық құрал мен есеп арқылы жасауға болады, яғни бұл интеллектуализация. Дегенмен, мыңжылдық немесе мәңгілікке созылатын сиқырды жою процесі, яғни жалпы прогреске қатысатын ғылымның мәні бар ма? Лев Толстойдың тұжырымы: өлімнің мәні бар ма жоқ па? деген сұрақ төңірегінде болды. Мәдениетті адам үшін «жоқ» деп жауап берді. «Себебі, шексіз «прогреске» қосылған жеке адамның өмірінің соңы мен аяғы болмайды, өйткені ол әрқашан келесі прогрестің алдында тұрады. Осылайша, өлетін адам шыңға жетпейді, ол шың шексіздікке кетеді» делінген. Керісінше, цивилизацияға қосылған өнер адамы, идеяға толы, білім мен проблемаға толы болғандықтан, «өмірден шаршап кетуі» мүмкін. Дегенмен, ол олармен қанағат болмайды, себебі, бұл тек оның (бітпестік пен алдыңғының) аз бөлігі ғана болып табылады. Осылайша, бұл адам үшін өлім – мәнсіз жағдай. Ал, өлім мәнсіз болғандықтан, мәдени өмір де мәнсіз болады.

Прогреске қызмет етудің мәні бар атаққа ие болатындай, бұл «прогрестің» жететін мәні бар ма? Осындай сұрақ қою керек. Дегенмен, бұл өзін ғылымға арнаған адам үшін «ғылым профессия мен атақ ретінде» деген ғана сұрақ болмайды. Бұл, «барлық адамзат өміріндегі ғылымның қызметі (призвание)» мен «оның құндылығы» деген сұрақтарды да тудырады. 

Себебі, үшінші толқын инфосферамен сипатталады. Инфосфераның негізгі концепцияларының бірі ақпарат құралдарын демассификациялау. Индустриалды кезеңде ақпарат тар ақпарат каналдары арқылы алынса, үшінші толқында ақпаратты бір-біріне қарсы, барлық қырынан бақылауға мүмкіндік бар. Сонымен қатар, біз үшін ақпарат қысқа "блип"-тар арқылы әртүрлі дереккөзден беріледі. Олардың арасындағы логиканы немесе байланысты табу үшінші толқын адамын екінші толқын адамынан ажыратады. 

Осындай қысқа "блиптар" адамдардың сауаттылық сапасын анықтайды. Бірақ, бұл "блиптар" қажетсіз білім береді деген ой емес. Себебі, индустриалды кезеңде жазып, оқи алатын адамдар жұмысқа орналаса алса, инфозаманда квалификацияланған жұмыс алу үшін арнайы талаптар бар. Бұл бізге білім беру жүйесінде сауаттылық деген не? Бізге қазір қандай сауаттылық қажет? деген сұрақтарға алып келеді. 

Ақпарат ағынын анализдеуге және абстракциялауға үшінші толқында компьютерлердің маңызы аталған. Олар адам ақыл ой өнімділігін, индустриалды кезең машинадары физикалық өнімділікті арттырған сияқты арттырады. Сәйкесінше, офистік жұмыскерлер саны артады, себебі, инфосферада өндірістік жұмыскерлер көлеі офистік жұмыскерлер көлемінен аз. Офистік жұмыс орнында да Тоффлер ойынша, касталық жүйе бар: жоғары және төменгі деңгейлі абстракция дәрежелері.Жоғары деңгейлі абстракцияға төмен деңгейді басқаратын, координациялайтын менеджерлерді сипаттайды. Менеджерлердің 80 пайыз уақыты ақпаратты таратумен, алмасумен өткізеді. Ал, офистік қызметкерлер "монотонные, рутинные задачи" -мен айналысады. Бұл тенденцияның негізгі себебі ақпаратпен көптігі сонша онымен барлығын қамтамасыз ету көлемі де жоғары. 

Параллельді түрде компьютерлер, жаңа технологиялар, цифровизация сияқты процесстердің эволюциясы уақытты демассификациялауға алып келеді деп тұжырымдайды Тоффлер. Уақытты демассификациялау себебі, жұмыс орындарының үйде жұмыс істеу ммүкіндігіне ауысуы және жұмыс уақытының персонализациялануы (гибкий график). Бұл экологиялық мәселелерді де шеше алады. Себебі, қоғамда зиянды транспорттарды қолдану азаяды, энергияның альтернативті (солнечные батареи) көздері өзектілігін арттырады. Бұл сонымен қатар, индустриалды кезеңде қарастырылмаған корпорациялардың қоғамдық жауапкершілігін шешуге де бағытталған. Индустриалды кезеңнің негізгі сұрақтары: "Қалай көбірек ақша табуға болады?" болса, үшінші толқында корпорациялар алдында экологиялық, саясаттық, гендерлі, моральдық, қоғамдық ортақ мәселелерді қарастыруын талап етеді. 

Осындай әртүрлі "меньшинство" - аз адамдар тобынан құрылған, ортақ мақсаты бар қоғам бірлестіктерінің талаптарын, "нужды" қанағаттандыру үшін индустриалды қоғамдағы әлемаралық нарықты ұсақ нарықтарға бөліп тастады. Яғни, ұлттық секторлар аймақтық секторларға ауысады. Ұсақ қоғамдық топтар қажеттіліктері маркетинг, өндірістің демассификациясына алып келеді. Параллельді түрде матрицалық басқару жүйесімен салыстырсақ болады - корпорацияларда әкімшілік басшы мен функционалды басшының болуы.

Үшінші толқын бізді ұйымның жаңа түрімен тәжірибе жасауға алып келеді. Ол көптеген конфигурацияларды ала отырып, әртүрлі тәсілдермен байланыстыруға болатын шағын бөлімшелерден тұрады. Ұйымның бұл түрі үшін матрицалық басқару жүйесі болып табылады.

Нарықтың ұсақталуы, просьюмер сөзінің пайда болуына алып келеді. Тоффлер бойынша, просьюиер - продюсер және консьюмер сөздерінің интеграциясы. Яғни, қазіргі таңда, бұрын арнайы қызметкер көмегіен алынатын қызметтерді жеке өзің ғана алуға болады. Мысалы, өзіне өзі қызмет көрсету кассалары, банкоматтар, Егов, арнайы телефондық қосымшалар және т.б. Бұл индустриалды кезеңдегі нарықтық жүйеден мүлдем басқаша. Себебі, өндірістің тек "сырттан-ішке" емес, "іштен-сыртқа" деген нарықтық модель пайда болады. Жаһандық нарықты жасау процесі үшінші толқында аяқталады. Себебі, ол нарықтың экспансиялану шекарасы аяқталды, ол энергия ендігі кезекте басқа мақсаттар үшін қолданылуы керек деп тұжырымдайды Тоффлер.

Индустриалды кезең нарығы - адамдардың дегуманизациясына алып келді. Оның негізгі атрибуттары - ақша, тауарлар, заттар; бүгінде индустриалды өркениет толығымен таусылды. Оның оң рөлі аяқталып, жағымсыз жақтары күшейе түсті:

- табиғатты одан әрі жаулап алуға және жоюға тырысу арқылы, оны толығымен жою қаупі бар;

- арзан энергия аяқталды.

Мұның бәрі екінші толқын өркениетінің тіршілікті қамтамасыз етудің барлық жүйелерінің ішкі дағдарыстарымен толықтырылады: әлеуметтік қорғау, білім беру, денсаулық сақтау, халықаралық қаржы жүйесі және т.б. 

Қорытындылай келе, үшінші толқын процесінің пайда болу себебі ретінде анықталған бір тұрақты шаманы айта алмаймыз. Ол бірнеше ағымдардың бір бағытқа ағуынан пайда болған. Үшінші толқын - мүмкін болуы мүмкін болашақтақтың альтернативті ұсынысы. Ол орын алған жағдайда, қоғам диверсификациясы мен жаңа өзгерістерге бейімделу қажет болады. 

Осы күтпеген қақтығыстардың ішінде қазіргі заманның бастысы — келе жатқан үшінші және жылжымалы екінші толқын арасындағысы. Әлем бірден екі толқынның қысымымен дірілдегенде, олардың ешқайсысы басым емес болғанда, болашақтың көрінісі жойылып кетеді, бөлшектеніп тек фрагменттері қалады. Толқындардың әрқайсысының жақтастары мен қарсыластарының қақтығыстарына олардың әрқайсысының ішкі қақтығыстары қосылады.

Тоффлердің пікірінше, бұл қақтығыстардың табиғатын түсіну бізге болашақтың баламаларын(альтернативтерін) көруге және көптеген саяси және қоғамдық күштердің нені жақтайтынын анықтауға ғана емес, сонымен қатар осындай тектоникалық өзгерістердің фонында бір тұлға қаншалықты елеусіз болып көрінсе де, осы процесте өз рөлін табуға мүмкіндік береді.

Тофлердің "Үшінші толқын" кітабы екінші толқынның күштері мен процестерін өсіп келе жатқан үшінші толқынның көріністерінен ажыратуға көмектеседі.

Тоффлер өз кітабында өркениеттің үш толқынын бөліп көрсетеді: ауылшаруашылық, өнеркәсіптік және үшінші, кейде оны Ақпараттық деп те атайды.

Бірінші толқын өз қозғалысын шамамен 10 мың жыл бұрын, жинаушылар мен аңшылар жер өңдеуді үйреніп, көшпелі өмір салтынан отырықшы өмір салтына көшкен кезде бастады. Бүгінде бұл толқын өзінің күшін іс жүзінде жойып, бүкіл әлемді баяу, бірақ сөзсіз айналып өтті. Қазірде, аң аулау және жинау кезеңінде тек бірнеше алғашқы тайпалар қалды. Бірінші толқынның цивилизациясының уақыты циклді қайталап айналып отырды. Үшінші толқын өз күшін 1650-1750 жылдар аралығында, екінші толқын индустриалды қоғамды құрғанда жоя бастады. 1950 жылдардан бастап 200 жылдық экспансиядан кейінгі екінші толқын индустриалды дамыған елдерде де құлдырады. Тоффлер ХХ ғасырдың елуінші жылдарын "иілу нүктесі" ретінде алады, өйткені дәл осы кезде АҚШ-та ақыл-ой және қызмет көрсету саласы жұмысшыларының саны алғаш рет өнеркәсіп жұмысшыларының санынан асып түсті. Шамамен сол кезде индустриалды әлем елдерінде үшінші толқын өз жұмысын бастады. Екінші толқынның ескірген принциптері мен институттары үшінші толқын қысымымен құлдырай бастайды. 

- демографиялық динамиканың сипаты,
- өндірістің энергоэкологиялық, технологиялық және экономикалық тәсілдері,
- геосаяси әлемдік тәртіптің архитектурасы,
- әлеуметтік-мәдени жүйе.
Мұндай түбегейлі өзгерістердің көшкіні индустриялық ғылыми парадигмаға сәйкес келмейді. Жылдам өзгеретін әлем бүкіл білім жүйесінің жаңаруын талап етеді.
Екіншіден, қоғамдағы өзгерістер жылдамдығы мен оның табиғатпен қарым — қатынасы арасындағы алшақтық, оларды кеш және толық түсінбеу көптеген қате стратегиялық шешімдердің қабылдануына алып келеді. Мұны Элвин Тоффлер "футурошок" деп атаған болатын - болашақтан қорқу, бұл жаңа қауіптерге адекватты емес реакциямен сипатталады. Бұл болашақта Homo Sapiens түрінің жойылуына әкелуі мүмкін.  Ғылыми революция қазіргі дәуірге сәйкес келетін жаңа біліммен толтырылуы тиіс.
Үшіншіден, өткен дәуірдің приоритеттерін көрсететін ғылым көп жағдайда жаңа дәуірдің приоритеттеріне сәйкес келмейді. Көшбасшылық қоғам, өмір және экология туралы ғылымдарға ауысады.

4. Алдағы ғылыми революцияның негізгі контурлары?
Біріншіден, ол ғылымның деңгейінің көтерілуімен, оның дағдарысын жеңумен және білімге негізделген қоғамның негізі ретіндегі беделдің артуымен бірге жүреді. Жас таланттар қайтадан ғылымға тартылады, ал мемлекет пен кәсіпкерлер жаңа мәселелерді түбегейлі зерттеуге инвестиция құйады.
Екіншіден, революцияның мазмұны мен нәтижесі ХХІ ғасырдың шындығына сәйкес келетін жаңа жалпы ғылыми парадигманың, постиндустриалды өркениеттің қалыптасуы болады.
Үшіншіден, ғылымды гуманизациялау жүзеге асырылады. Көшбасшылық адам, медицина, әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдарға беріледі. Бұл қауіпті аурулардың таралуын болдырмауға, ұзақ өмір сүру жағдайында адамдардың белсенді өмірін сақтауға, жойқын қақтығыстардың алдын алуға және жеңуге, қоғамның моральдық негіздерінің деградациясының алдын алуға көмектеседі.
Төртіншіден, ғылымды ноосфераландыру, қоғам мен табиғаттың өзара іс-қимылы, олардың үйлесімді коэволюциясы проблемаларын бірінші орынға қою, жаратылыстану және әлеуметтік ғылымдар арасындағы экологиялық ғылымдар жүйесін қалыптастыру, қоғам өмірінде және ғылыми ойда экологиялық проблемаларды алға жылжыту міндеті тұр.
Бесіншіден, ғылымды демилитаризациялаудың күрделі процесі. Оларды приотритетті гуманитарлық және экологиялық мәселелерге бағыттау керек. Бұл туралы ең алдымен мемлекеттер айналысуы тиіс.

Ғылымның пайда болуы туралы айта отырып, мынаны атап өту керек: ежелгі және орта ғасырларда әлем туралы философиялық білім негізінен орын алды. "Философия", "білім", "ғылым" ұғымдары осы кезеңде бәр мағынада қолданылды: бұл негізінен  бөліктеріне бөлінбеді "үштік бүтін" ретінде саналатын.

Философия шеңберінде "алғашқы себептер мен жалпыға бірдей принциптер" туралы, Жеке табиғи құбылыстар туралы, адамдардың өмірі мен адамзат тарихы туралы, таным процесінің өзі туралы ақпарат пен білім біріктірілді, логикалық (Аристотель) және математикалық (Евклид) білімдерінің белгілі бір жиынтығы тұжырымдалды. Бұл білімдердің барлығы біртұтас (дәстүрлі түрде Философия деп аталады) жеке аспектілері, жақтары түрінде болған. Басқаша айтқанда, болашақ ғылымның элементтері, алғышарттары, "өскіндері" басқа рухани жүйенің қойнаударында қалыптасты, бірақ олар олардан автономды, тәуелсіз тұтастық ретінде әлі ерекшеленбеді.
 
XVI – XVII ғасырлардағы ұлы ғылыми революция. жаратылыстану мен ғылыми білімді тұтастай алғанда жаңа деңгейге көтерді, бұл, атап айтқанда, ғылымның адам қызметінің ерекше саласы ретінде өзін-өзі анықтауында, оны бұрын пайда болған метасистемалардан тәуелсіз құрылым ретінде бөліп көрсетуде көрінді, зерттеу процесінде ғылыми тәсілдер мен әдістерді жүйелі қолданылды.

Дәл осы бүгінде ғалымдардың көпшілігіне ғылым өзінің қазіргі мағынасында осы тарихи кезеңде пайда болды деп айтуға негіз береді, ал алдыңғы ғасырлар осы шын мәнінде маңызды оқиғаның "дайындығы" ғана болды
Ғылым тарихы келесі екі жаһандық кезеңге бөлінеді: біріншіден, бұл ежелгі және ортағасырлық ғылымды қамтитын қазіргі ғылымға дейінгі кезең, екіншіден, қазіргі заманғы ғылымды, сондай-ақ қазіргі ғылымды қамтитын Жаңа заман ғылым кезеңі (классикалық, классикалық емес және постклассикалық болып бөлінеді).

Бірақ ғылым дамып келе жатқанда, ол әлемнің қалыптасқан бейнесімен салыстырғанда шындыққа басқа көзқарасты қажет ететін объектілердің түбегейлі жаңа түрлерімен бетпе-бет келуі мүмкін. Жаңа нысандар зерттеу идеалдары мен нормалары жүйесімен ұсынылған танымдық іс-әрекет әдісінің схемасын өзгертуді талап етуі мүмкін. Бұл жағдайда ғылыми білімнің өсуі ғылым негіздерін қайта құруды қамтиды. Ғылым негіздерінің өзгеруі 2 жолмен жүзеге асырылуы мүмкін: 

а) идеалдар мен зерттеу нормаларында айтарлықтай өзгеріссіз әлемнің арнайы бейнесін өзгертумен байланысты революция ретінде; 

б) революция ретінде және оның барысында әлемнің бейнесімен бірге ғылымның идеалдары мен нормалары түбегейлі өзгереді.

Олар классикалық физиканың танымдық көзқарастарын, зерттеу идеалдары мен нормаларын өзгертпеді (процестер мен құбылыстардың қатаң детерминирленген байланыстарын тану, бақылау құралдары мен құралдарымен байланысты кедергілерді болдырмау және т.б.).

Екінші типтегі ғылыми революцияның мысалы: термодинамиканың ашылуы және ХХ ғасырдың ортасында пайда болған кванттық механикалық революция, бұл әлемнің ғылыми бейнесін қайта қарастыруға ғана емес, сонымен қатар ғылыми парадигманың толық ауысуына әкелді, сонымен қатар зерттеу стандарттарын, идеалдары мен нормаларын өзгертті.

Білімді сипаттау және негіздеу әдістері өзгерді, зерттелетін жүйелердің ықтималдық табиғаты, дамудың сызықтық емес және бифуркациясы танылды (Бифуркация - эволюцияның альтернативті сценарийлерінің тұтас спектрінің пайда болуына әкелетін жүйенің эволюциялық режимінің тұрақтылығының бұзылуы). 

Келесі негіздер бойынша ғылыми революциялардың төрт түрі бар: 

1) жаңа іргелі теориялық тұжырымдамалардың пайда болуы; 

2) жаңа әдістерді әзірлеу; 

3) зерттеудің жаңа объектілерін ашу; 

4) жаңа әдіснамалық бағдарламаларды қалыптастыру.

Кез-келген ғылыми революцияның алғышарты-бұл фактілер немесе қолда бар ғылыми құралдармен түсіндіруге болмайтын және қолданыстағы теорияның қайшылықтарын көрсететін іргелі ғылыми аномалия. Ауытқулар, проблемалар мен қателіктер жиналып, айқын болған кезде дағдарыстық жағдай дамиды, бұл ғылыми революцияға әкеледі. Ғылыми революция нәтижесінде түсіндіруші күшке ие және бұрын болған қайшылықтарды жоятын жаңа біріктіруші теория (Немесе Кун терминологиясындағы парадигма) пайда болады.

Бұл Аристотель-Птолемей геоцентрлік астрономиясынан коперниктік гелиоцентрлік астрономияға, ньютондық классикалық механика мен эволюциялық биологияға көшу жағдайында болды.

Белгілі ғылым философы Томас Кун өзінің әйгілі "ғылыми революциялардың құрылымы" (1962) кітабында әртүрлі ғылыми қауымдастықтар арасындағы бәсекелестік эпизодтардың ауысуын және теорияларды жүйелеуді, ұғымдарды нақтылауды, технологияны жетілдіруді (қалыпты ғылым деп аталатын кезеңдер) қамтитын кезеңдерді қамтитын ғылымның даму моделін негіздеді. Қабылданған парадигманың үстемдік ету кезеңі "ғылыми революция"терминінде көрініс тапқан ыдырау кезеңімен ауыстырылды. Қарсылас Тараптардың бірінің жеңісі ғылымның қалыпты даму кезеңін қалпына келтірді. Жаңа парадигма пайда болғанға дейінгі кезеңде фактілердің ретсіз жинақталуы байқалады. Бұл кезеңнен шығу ғылыми практика стандарттарын, теориялық постулаттарды, әлемнің нақты бейнесін, теория мен әдісті біріктіруді білдірді.

Зерттеу пәні. Жаратылыстану және гуманитарлық ғылымдардың басты айырмашылығы – зерттеу объектісі. Жаратылыстану зерттеу объектісі – табиғат. Гуманитарлық – адамзат қоғамы.

Танымның зерттеу әдістері. Вильгельм Дильтей екі ғылым негізінде әр түрлі әдістер жатыр деген. 

Два уровня организации реальности: Ноумены (сущьность) и Феномены (органы чувства).

1)     Метод объяснения. Жаратылыстану ғылымында адам сознаниесі ноуменалдың құрылымға тарала алмайды, қабылдай алмайды. Тек феноменалды структурада ғана қабылданады. Дегенмен, ноуменалды структура өте маңызды, себебі именно олар барлық заң/заңдылықтар мен принциптер негізінде жатыр. Алайда, ноуменалды структуралар қажеттілігі туындайды. Адам санасы феноменалды деңгейді қабылдайды, дегенмен ноуменалды деңгейде қабылдай алмасақ та, табиғат туралы гипотеза ұсынып, оларды тексеруге болады. Бұл гипотетикалық-дедуктивті әдіске алып келеді. Гипотеза ұсынып, олардың салдарын анықтау болып табылады. Бұл ноумендардың табиғаты туралы гипотезалар әрқашан гипотеза болып қалады. 

Дильтейдің ойы бойынша жаратылыстану ғылымдарында біз жоғары трансцендентті таным объектісімен жұмыс жасаймыз. Бұлал біздің санамыздан қатты алыс жатқан сыртқы, материалды объектілер. Біздің санамыз идеалды субстанция болса, ал материалды объект материалды субстанция және олардың арасында алшақты (пропасть). Осылайша, түсіндіру әдісінің негізінде дуализм жатыр.

2)     Метод описания. Ноуменалды структураға негізделген ғылыми танымның теориялық деңгейі сипаттау әдісінде гипотетикалық болып табылады. Эмпирикалық таным әдістері секілді Гносеологиялық салмақ болмайды (барлық фактілер тұрғысынан). Эмпирикалық таным әдістері, сезім мүшелеріне сүйене/негізделе отырып жоғары дәрежеде сенімді бола алады.

Дильтей бойынша, гуманитарлық ғылымдарда біз өзімізді танимыз. Гум. Ғылым негізі – психология, яғни рух (душа) туралы ілім, оның жай-күйі. Өзіміздің рухымыз өзімізге ашық. Осылайша, таным объектісі қолжетімді - яғни өзіміздің рухымыз. Осылайша, бұл сипаттау әдісінде бізге ноуменалды да, феноменалды да деңгей қолжетімді. Ноумен бұл әдісте – ішкі сезім немесе ішкі зрение (интроспекция), бұл ішкі зрение өзіміздің ішкі жай-күйімізді/мотив/ойларымызды көруге мүмкіндік береді. Феноменалды сол сыртқы сезім/орган/мүшелер арқылы қабылдау. Өзімізідің белгілі бір әс-әрекетіміз «феномен» және оны жасау мотивтеріміз «ноумен». Осылайша, бұл жерде Дильтей гипотеза ұсынып, гадать ету керек жоқ деген болатын. Тек мұқият түрде сипаттаған жеткілікті болады. Г-Д метод жоқ.

**
Критика:
Адамның ішкі рухани жай-күйін психологиялық тұрғыдан түсіндіру әдісі арқылы анықтауға болады. Объект -гуманитарный «өзіміздің душамыз», ал способы исследования естесственно-научный «метод объяснения». Осылайша, бихевиористік психология құрастырылады, ол бойынша «душа» жоқ, тек мінез-құлық (поведение) болады. Ноуменалды структураға қатысы болмайды.

Дегенмен, Фрейд сананың келесідей түрлерін көрсеткен:

Осылайша, сана «бейсаналық» деңгейде анықталса, адамның ішкі жай-күйі/рухы өзіне толығымен ашық дегенді білдірмейді. Өзгенің рухы мүлдем белгісіз болса, «метод описания» гуманитарлық ғылымда таза күйде анықталмайды деген тұжырымға келеміз.

**Дильтей ішкі мен сыртқының, идеалды мен материалдының арасындағы абсолютті дихотомияны болжайды (предполагает). Осылайша, феномендар мен ноумендар арасындағы үлкен алшақтық пайда болады. 

«Бейсаналық» деңгейден терең түссек трансперсоналды бейсаналық деңгей бар. Себебі, Метод объяснения арқылы ғұлама ғалымдар, физиктер және т.б. ноуменалды структраны өздерің сол трансперсоналды бейсаналық деңгейінде бола отырып үлкен жаңалықтар ашқан болатын. Осылайша, Дильтей бойынша недоступный ноуменалды структураға қандай да бір жағдайда шығуға болады.

1) Сенім – бұл бір мәнді ақиқат ретінде қабылдау.

Сенім адамның әлемді бейнелеуінің белгілі бір саласына жататындығына қарай 2-ге жіктеледі:

·        діни (Құдайға сену сияқты сезімдік, танылмайтын салаға жатады);

·        теориялық немесе философиялық (рационалды, танылатын салаға жатады, мысалы, кейбір гипотезалардың, болжамдардың дұрыстығына сену). 

Сенім әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдарда, ең алдымен, әлеуметтік құбылыстар туралы білімнің аяқталмауына байланысты — әлеуметтік шындыққа сәйкес келу мүмкіндігін және оның білімде көрінуін болжау ретінде орын алады. 

Сенім әлеуметтік гуманитарлық ғылымдарда келесідей болуы мүмкін: 

·        гуманитарлық ғалымның Құдайға деген сенімі ретінде (ғалым ғылымға өз сенімін әкеледі);

·        қарапайым әлемдегі оның «өмір формасы» ретінде (Людвиг Витгенштейн) ;

·        оның белгілі бір ғалымдарға, теорияларға, этикалық нормаларға деген сенімі ретінде- «адамдар арасында болмыс бір-біріне сенімсіз мүмкін емес» (Людвиг Витгенштейн);

·        қоғамның шынайы көрінісі мүмкіндігіне философиялық сенім ретінде (Карл Ясперс).

Әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдарға деген сенімнің артықшылықтары да, кемшіліктері де бар. 

Әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдардағы сенімнің артықшылықтары:

·        шындықты/ақиқатты білу-тану мүмкіндігіне сенімділік береді;

·        адамдарды белгілі бір мектептерге біріктіреді;

·        адамдарға жақсы болашаққа үміт береді.

Әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдардағы сенімнің кемшіліктері:

·        сенімнің дұрыстығы көбінесе сезімге негізделген;

·        ондағы абсолютті шындықтың үлесін асыра сілтеу;

·        әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдарға догмаларды, мифологемаларды, идеологтарды енгізу. (догма - бұл дәлелді талап етпестен, осы ілім аясында қабылданған кез-келген ілімнің негізгі ұстанымы; мифологема – бұл Ғаламның жалпы көрінісін айтарлықтай өзгертетін, ғылымның белгілі бір саласының ақпараттық моделі)

2) Ә-Г ғылымдардағы сенімнің әлеуметтік танымға теріс әсері күмәнмен бейтараптандырылады.

Күмән – бұл алынған білімнің ақиқатына деген сенімсіздіктің болуымен сипатталатын жағдай.

Ол әрқашан әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдарда болады, өйткені қоғам туралы білім әрқашан аяқталмайды (незавершенный), ал скептицизм көбінесе көптеген гуманитарлық ғалымдардың жеке қасиеті болып табылады. 

Күмән үш түрге бөлінеді:

1)     теориялық (теорияның шынайылығына күмән);

2)     адамгершілік / нравственное (ғалым ұстанатын нормалардың дұрыстығына күмән);

3)     діни (өзін-өзі жетілдіру мүмкіндігіне күмәндану).

Әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдарға күмәнданудың артықшылықтары да, кемшіліктері де бар.

Күмәннің артықшылықтары:

·        әлеуметтік танымға деген қызығушылықты ояту факторы болып табылады;

·        ә-г ғылымдарда пікірталастардың болуына ықпал етеді;

·        танымның тоқтаусыз процесін анықтайды.

Күмәннің кемшіліктері:

·        скептиктердің ақиқаттағы салыстырмалының рөлін абсолюттеуі;

·        скептицизмнің нигилизмге, цинизмге жиі өсуі;

·        адамның танымдық мүмкіндіктеріне сенуді шектеу.

Күмән әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдарда келесі функцияларды орындайды:

·        белгілі бір әлеуметтік мәселелерге қызығушылық тудырады;

·        бар теорияларға сыни көзбен қарауға мүмкіндік береді.

Рене Декарт «Күмәндану философиясы».

Р. Декарттың «күмәндану философиясы» бойынша барлық білім, оның ішінде бұрыннан келе жатқан және берік келісімі бар ақиқатқа қатысты (бұл әсіресе математикалық ақиқатқа/истинаға қатысты) күмәнмен тексеруден өту керек.

Декарттың пікірінше, кем дегенде жер бетінде кем дегенде бір адам рационалды дәлелдер мен негіздерге жүгіну арқылы күмәндануы мүмкін заттар мен жиынтықтар туралы пайымдаулар жалпы күмәндануға жатады.

Декарт «Күмән самодельный және беспредельный болмау керек. Оның нәтижесі айқын және анық түпнұсқа (первоистина) болу керек: онда ол жайт пен жағдайдың болмысы туралы күмәндануға мүлдем болмайтын нәрсе туралы айтылады. Сондықтан, күмән шешуші, дәйекті, әмбебап болу керек» - дейді.

Күмән қатаң түрде негізделген, мінсіз және жалпыға бірдей принциптермен құрылу керек. Себебі, дәл солар табиғат пен адам туралы ғылымның нық негізін құрайды.

Декарт «Метафизикалық размышления/рефлексияларда» картезиандықтың алты негізгі зерттеу қадамдарын ұсынады:

1)     Бірінші қадам – әмбебап күмән қажеттілігін негіздеу.

2)     Екінші қадам – күмән процедураларын іс жүзінде жүзеге асыру; философияның сөзсіз негізгі принципін табу; жан/рухтың денеден айырмашылығы туралы нақты түсінік алу; «Я/мен» және «адамның» мәнін түсіну.

3)     Үшінші қадам – Құдайдың бар екендігінің (онтологиялық) дәлелі. 

4)     Төртінші қадам – ақиқат пен жаңылыс/адасу мәселесін жарықтандыру, анық және айқын таным принциптерін негіздеу. 

5)     Бесінші және алтыншы қадамдар — материалдық заттарды «шығару/выведение», олардың мәнін түсіну; материалдық заттардың болмысы және адамның жаны мен денесінің айырмашылығы туралы мәселе. 

«Декарт, ең алдымен, нақты өмірде не болып жатқанын және түсімізде немесе біздің қиялымызда не болып жатқанын ажыратуды үйрену үшін, сезімдік немесе қиялға қол жетімді нәрселердің бар екендігіне күмәндану керек дейді. Күмән тек шындықты ойлаумен ғана шектелуі керек, өйткені өмір сүру үшін адам көбінесе шындыққа сенімділігі жоқ нәрселерді ақиқат ретінде қабылдайды. Адамды барлық нәрседе, тіпті оған ең түсінікті болып көрінетін нәрселерде де адастыратын етіп жасай алатын Құдайдың бар екенін біле отырып, осы уақытқа дейін ең сенімді болып көрінген нәрселерге де күмәндану керек» - дейді Декарт.

Адам күмәнді нәрселермен келіспеу үшін таңдау еркіндігіне ие және шындыққа жол ашып, адасудан аулақ болады. Күмәнді адам – тіршілік етеді (существует), өйткені күмәндану процесі ойлау процесі (мышления) болып табылады. Осылайша, «Я мыслю, следовательно, я существую» деген философиялық ережелердің негізі шығады. Ойлау кез-келген дене затына қарағанда сенімді, өйткені оның бар екендігі сенімді-ақиқат, ал қалған барлық нәрселерде әлі де күмән бар. 

3) Ғылымда адам «таза ақыл» ретінде әрекет етеді. Ар-ождан, сенім, махаббат, әдептілік – мұның бәрі ғалымның ақыл-ойындағы «көмекшілер». Бірақ діни және рухани өмірде ақыл – жүректегі жұмыс күші, бұл идеяны Николай Александрович Бердяев айтты.

Огюст Конт: білім мен сенім бір-біріне кедергі жасамайды және олардың ешқайсысы екіншісін алмастыра немесе жоя алмайды, өйткені «түбінде» білім мен сенім бірлікті құрайды деп мәлімдеген.

ХХ ғасырдың ортасынан бастап теологтардың зерттеулерінің арқасында догматика мен діни принциптердің эпистемологиялық негіздемелері айқынырақ болды. Философтар Мирчи Элиаде, Рудольф Отто, Жак Деррида және басқалардың қасиетті, сокральді саладағы зерттеулері сенім, түйсігі мен білімі, бейнесі мен құндылығы күрделі бірлікті құрайтын танымдық және практикалық-теориялық процестің күрделілігін көрсетті.

Ақылға сыймайтын құбылыс ретінде сенім білімге қарама-қарсы қойылады, оның идеалды үлгісі ғылыми шындық болып табылады. Философияда білімнің бірнеше түрі бар:

·        күнделікті (күнделікті өмірде адамға қажет);

·        мамандандырылған (белгілі бір танымдық мақсаттарға жетуге арналған ғылыми, діни, философиялық және т. б.);

·        практикалық (кез-келген кәсіби қызметті орындау үшін қажет).

Ғылымдағы сенімнің сындарлы табиғатын анықтау субъективті сенімнің объективті негіздерінің бар екенін мойындаған жағдайда ғана мүмкін болады. Мұны Джон Локк атап өтті, ол сенімнің өзі және өз негіздері бойынша тұрғанына сенді және сенім сенімділікке жеткенде, ол жойылады, содан кейін бұл енді сенім емес, білім деген болатын.

https://otherreferats.allbest.ru/philosophy/00020464_0.html 

https://referatbank.ru/referat/preview/39971/referat-konspekt-filosofii-rene-dekart-metafizicheskie-razmyshleniya.html 

Диалог идеясы Бахтиннің бүкіл онтологиясын қамтиды. "Достоевский поэтикасының мәселелері" кітабында "болу – диалогтық қарым-қатынас жасау"деген сөз бар. Белгілі бір әрекетті сипаттайтын негізгі категориялар – "мен өзім үшін", "басқа мен үшін " және "мен басқа үшін".

Бахтин тұрғысынан диалогқа қатысушылардың қасиеттері (сипаттамалары) қандай?

Біріншіден," сыртқы", яғни диалогқа қатысушылардың жеке ұстанымдарының бірегейлігі, ерекшелігі, олардың нақты әлеуметтік-мәдени контекстке сәйкестігі.

Екіншіден, бұл мәдени құбылыстарда шекараның болмауы. Бахтин былай деп жазады: "Алайда мәдениет саласының шекаралары бар, бірақ ішкі аумағы да бар кеңістіктік тұтастық ретінде елестетпеу керек. Мәдени аймақтың ішкі аумағы жоқ: оның барлығы шекарада орналасқан, шекаралар барлық жерде, әр сәтте өтеді, мәдениеттің жүйелі бірлігі мәдени өмірдің атомдарына түседі, өйткені күн оның әр тамшысында көрінеді.

Үшіншіден, бұл "болмыстағы алиби емес", яғни.саналы жауапты әрекет әр диалогтық позициядағы әрекет. Диалогтың квази тұлғалары ретінде мәдениеттерге қатысты бұл тынымсыз қызығушылық, бір-біріне сұрақ қою позициясы болады.

Бахтин диалогты сөйлеудің композициялық формаларының бірі ретіндегі тар түсінуге қарсы. "Әрбір көшірменің өзі монологты (өте кішкентай монолог), ал әрбір монолог үлкен диалогтың көшірмесі болып табылады"- дейді Бахтин. Диалогтық формаларға біреудің сөзіне деген сенім, құрметпен қабылдау (беделді сөз), шәкірттік, терең мағынаны іздеу және мәжбүрлеу, Келісім, оның шексіз градациялары мен реңктері, мағынаның мағынаға қабаттасуы, дауыстың дауысқа, біріктіру арқылы күшейту, көптеген дауыстардың тіркесімі, қосымша түсінік, түсінуден тыс көп нәрсе және т. б. жатады. Бахтин бұл сөзді, кез-келген белгі сияқты, бір сөйлеушіге беруге болмайтынын баса айтады. Бұл жеке тұлғалық. Ол шығармалар, теориялар, тұжырымдар, жалпы адамдар туралы ойлауымыздың диалогизміне баса назар аударады. Тілді және мәлңмдемелерді түсіну жауапкершілікті қажет етеді.

Автор философияның "дәл қай жерде аяқталатынын" атап көрсетеді, ғылыми және иноғылым басталады". Түсінудің диалогтық қозғалысының кезеңдері: бастапқы нүкте-берілген мәтін, артқа қозғалыс-өткен контексттер, алға жылжу-және болашақ контексттің басталуы. "Диалектика қайтадан жоғары деңгейдегі диалогқа (жеке тұлғалар диалогы) оралу үшін диалогтан туды". Бұл жағдайда әлем оның дайындығында болмыс ретінде емес, оқиға ретінде әрекет етеді.

-        барлық білім үшін ақиқаттың жалпы критерийін қалай табуға болады? 

Канттың жауабы: ақиқаттың жалпы критерийі «берілмейді/болмайды». 

Алайда, философ тек білім мазмұнына қатысты әмбебап критерийді жоққа шығарды. Олардың формасына келетін болсақ, ол: «пайымдаудың дәйектілігі / непротиворечивость рассуждений» критерийін қарастырды.

Ғылымда ақиқаттың позитивті критерийі бар ол – практика.

Кант: «ақиқат білімнің пәнмен сәйкес келуі болса, сәйкесінше менің білімім ақиқат болуы үшін объектке сәйкес келуі керек. Дегенмен, объектіні тек мен ғана танитын болғандықтан ғана, объектіні менің біліміммен салыстыра аламын. Осылайша, менің білімім өзін өзі нақтылау керек, ал бұл ақиқаттылықты білдірмейді. Объект менен сыртта «вне меня» болғандықтан, мен тек мендегі объект туралы білімнің объект туралы біліміммен сәйкес па, жоқ па талдай аламын» дейді. 

Бұл аргумент келесідей ертпен түсіндіріле алады: 

Осыдан келесі қорытынды: Кант ақиқаттың корреспонденттік теориясын жоққа шығарады және тек суждениелер басқаларымен салыстыру мүмкін болғандықтан, ақиқаттың когерентті теориясын қабылдайды.

Осы аргументке қарамастан, Канттың өзі ақиқатты корреспонденттік анықтаудан бас тартпайды. Жалпы, «Критики чистого разума» және оның басқа да жұмыстарында оның келесі тұжырымдары бар: 

Мұның бәрі – ақиқаттың корреспонденттік теориясының классикалық (Аристотельдік) тұжырымдары.

Канттың ақиқат теориясының ақиқат туралы дефинициялары - ақиқаттың номиналды және нақты (реальные дефиниции) анықтамаларын ажырату керек.

«Номиналды дефинициялар, белгілі атауға берілген мағынаны қамтиды, сондықтан олар тек өз тақырыбының логикалық мәнін білдіреді немесе оларды басқа объектілерден ажырату үшін ғана қолданылады».

«Нақты дефинициялар, керісінше, «мәні - объектіні ішкі анықтамаларында білу үшін жеткілікті, өйткені олар объектінің ішкі белгілерінен мүмкіндігін көрсетеді», яғни ақиқатқа қатысты, сол немесе басқа пайымдаудың/сужденияның шын мәнін біржақты анықтауға болатын өлшемдерді көрсетеді.

1) ақиқаттың әмбебап/жалпыға бірдей материалдық критерийі бар ма?

2) ақиқаттың жалпыға бірдей ресми/формалды критерийі бар ма?

Кант бойынша материалды критерий жоқ, формальный критерий бар. Оның ойынша, материальный критерийдің болуы противоречивый болады дейді. Кант ақиқаттың тек ішінара материалдық критерийінің болуы мүмкін деп санады, "материалдық" және "материя" деп объективті ақиқат ретінде нақты материяны емес, сананың күйін (состояние сознания) түсінді. Кант бойынша бұл критерий "материя" туралы білімге, яғни сезімдер мен қабылдауларға сәйкес, ал бұлар всеобщий/жалпылық қасиетімен сипаттала алмайтындықтан, "материалдық" критерий тек ішінара болуы мүмкін.

Ақиқаттың формалды критерийі. Логика ақиқат критерийлерін беретін жалпы және қажетті ақыл-ой ережелерін белгілейді. Оларға қайшы келетін нәрсе – өтірік «Ложь», өйткені ақыл-ой жалпы ойлау ережелеріне, яғни өзіне қайшы келеді. Алайда, бұл критерийлер ақиқаттың формасына ғана, яғни жалпы мышленияға қатысты, сондықтан дұрыс болса да, жеткіліксіз. Сонымен, ақиқаттың таза логикалық критерийі, бұл білімнің ақыл «рассудок» мен ақыл-ойдың «разум» жалпыға бірдей формальды заңдарымен келісуі – ақиқат.

Канттың ілімінде ақиқаттың «субъективті» сипаты көрсетілген. Сондықтан ақиқаттың жалпыға ортақ критерий мүмкін емес. Әлемді тану ақылдық априорлық формалары негізінде адамның ақыл-ойымен жүзеге асырылады. Ақиқатты түсіну процесі ақыл-ой «разум» заңдарын зерттеу жолымен жүруі керек.

Э.Мах бойынша, «егер суждение тәжірибеге қайшы келсе, ол заблуждение». «Ложь / жалған» заблуждениеге қарағанда қасақана/намеренно адастыру болып табылады.

Заблуждение / Қате түсініктердің мысалдары ретінде «мәңгілік қозғалтқышты» құру мүмкіндігі туралы пікірлерді келтіруге болады.

Кейбір теориялар белгілі бір уақыт ішінде ақиқат деп қабылданды, ал кейбіреулері тіпті салыстырмалы ақиқаттың сипатына ие теориялардың бөлігі болды. Алайда уақыт өте келе олардың ақиқатқа жанаспайтындығы немесе тәжірибе теорияның тұжырымдарын қолдамайтындығы анықталды, содан кейін олар жалған «ложный» деп танылды.

Адасудың метафизикалық тұжырымдамасын көптеген марксизмге дейінгі материалистік философтар ұстанды. Мысал ретінде Ф.Бэконның ақиқатты танудағы кедергі келтіретін "Идолдарын" айтуға болады. 

Адасу/Заблуждениенің метафизикалық интерпретациясының жалғастырушылары - қазіргі неопозитивистер. Бірақ мұнда да көзқарастардың сәйкес келмеуі байқалады. Метафизикалық және неопозитивистік теорияның айырмашылықтары тек ақиқатты ғана емес, сонымен бірге заблуждениені (метафизикалық) қамтитын немесе адасуды ғылыми білімнің теріс элементі ретінде қарастыратын (неопозитивистер) ғылыми білім моделіне қатысты.

Ақиқаттың тағы бір онтологиялық проблемасы-ақиқат пен жалғанның бұрыннан қарастырылған (эпистемологиялық тұрғыдан) мәселесі. Барлық жерде ақиқат бірінші орынға шығады және адам оған ұмтылады. 

Бірақ бұл солай ма? 

«Ницше: біз ақиқатты қалаймыз, неге жалғандық жақсы емес?», «Жалған суждениелерден бас тарту өмірден бас тарту болар еді» дейді.

А.Пушкин былай деп жазады: "төмен ақиқаттардың қараңғылығы қымбат, жалғадық бізді көтереді". Бұл сөздердің мағынасы: «Адамдар алдау мен өзін-өзі алдауды, жалғандыққа қарағанда жақсы көреді, себебі олар жалғанды ақиқатқа қарағанда жақсы айта алады».

Ақиқаттар кейде жағымсыз болады, сондықтан оларды "айналып өтуге" тырысамыз, мағынасын төмендетуге тырысамыз, жалғандық иллюзиялық болса да жұбатуға, үміт ұялатуға қабілетті.

Қорытындылай келе, ақиқаттың онтологиясындағы проблемалардың саны гносеологиядан кем емес.

https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/14360/1/2.%20Теория%20истины%20Иммануила%20Канта.pdf

Египет пен Месопотамияның ең көне жазба ескерткіштерін жазбаларды зерттеуде әмбебап құбылыс туралы айтылады: «табиғи жағдайлар, әлеуметтік құрылым, экономикалық негіз және өркениеттің барлық басқа аспектілері уақыт өте келе өзгеріп отырды, сол сияқты адамдардың ойлауы (менталитеті)  өзгерістерге ұшыраған болатын».

Платон «Заңдар» мен «Мемлекет» атты еңбектерінде қоғамның мемлекетке дейінгі құрылымы, қарабайыр мемлекеттерден өркениеттің пайда болуына дейінгі эволюциясын сипаттайды. Өткенді түсіну арқылы болашақты болжауға болады деген идея дәлелденді. 

Фукидид тарихта қайталанатын модельді тапты: өркениеттің өрлеуі оның құлдырауымен сөзсіз байланысты және ауысып отырады деген және ол – «тәкаппарлық пен надандықтың» нәтижесі деген.

Кейінірек Августин «бүкіл тарих» Құдайдың ойымен түпкі мақсатқа бағытталған сызықтық процесс деп тұжырымдады. Сызықтық және тарихтың қайтымсыздығы, сондай-ақ оның алдын-ала анықталуы - тарихты түсінуде өз уақытында басым болған негізгі идеялар болып табылады.

Дж.Вико Тарихи цикл идеясын (спираль теориясы) алға тартты және өркениеттің циклдік дамуы туралы грек идеясын бекітті. Ол жалпы модельдерді анықтау үшін элементтерді зерттеуге көшті: осылайша, таптық сана (классовоес сознание), мифтер және техника сияқты мәдени сипаттамаларды зерттеу принциптерін жасады.

Жан Жак Руссо: «кез келген өркениет адамның табиғаттан берілген барлық мейімділігін құртушы,қиратушы» деген.

Шпенглер «Мәдениет туралы тұжырымдаманы» мәдениеттің дамуының негізгі кезеңдерін анықтайтын қатаң биологиялық ритмге бағынатын көптеген жабық «организмдер» ретінде ұсынды: кез келген мәдениеттің туылуы, балалық шағы, жастық шағы, жетілуі, кәрілік пен өлімі – «өркениет» болып табылады. Шпенглер «әр мәдениеттің өзіндік өркениеті бар. Өркениет-мәдениеттің сөзсіз тағдыры» деген болатын.

Мәдениеттен өркениетке көшу (IV жүзжылдықта) батыста XIX ғасырда жүреді. Шпенглер біртұтас, әлемдік мәдениеттің болуын жоққа шығарады және әрқайсысының өзіндік даму жолы бар көптеген әртүрлі мәдениеттер бар деп санайды. 

«Адамзат» деген Шпенглер бойынша бос сөз, "адамзаттың" мақсаты, идеясы, жоспары жоқ дейді. 

«Сызықтық-бейнелі дүниежүзілік тарихтың монотонды бейнесінің орнына, елдің ішінен өсіп келе жатқан көптеген қуатты мәдениеттердің құбылысын көремін, өз еліне байланған және олардың әрқайсысы – адамзатқа – өз формасын қояды және әрқайсысының өзіндік идеясы бар, өз қалаулары, өз өмірі мен сезімдері және ақырында өз өлімі бар» дейді Шпенглер.

Шпенглер сегіз жабық тәуелсіз мәдениетті ажыратады: Египет, Вавилон, Үнді, Қытай, антикалық, батыс, араб, мексика. 

Олар халықтың ұжымдық "жанын" білдіретін және мыңжылдыққа созылатын белгілі бір өмірлік циклден өткен. Өліп бара жатқанда, органикалық мәдениет өзінің қарама-қайшылы түрі «өркениетке» қайта туады. Өркениетте техницизм үстемдік етеді және «бедеулік пен сүйектену» «шығармашылық пен дамудың» орнына келеді.

Шпенглер тұжырымдамасында әр мәдениет өзінің өркениет кезеңіне келеді, ол техникалық-экономикалық элементтер патшалығы және өнердің деградациясы ретінде анықталады. 

«Осьтік уақыт» ұғымы (концепция Осевого времени). Неміс философы Карл Ясперс «тарихтың мәні мен мақсаты» кітабында «осьтік уақыт» парадигмасын алға тартып, б.з.д. 800-200 жылдар аралығындағы кезеңді белгіледі, бұл кезде әр түрлі мәдениеттерде бір уақытта «рухани серпіліс» (духовный прорыв) болды. 

Бірнеше ғасырлар бойы бірнеше өркениеттерде мәдени маңызы бар оқиғалар бір-біріне тәуелсіз болды.

Үндістанда арийлер Үнді политеизмі аясында келгеннен кейін күшті дін – буддизм пайда болады. Буддизм азаттықтың басқа дүниесін жоққа шығарады; буддизмде өзгермейтін субстанция ретінде жан жоқ, адамның "мен/Я" белгілі бір дхарма (порядок,норма,правила) жиынтығымен анықталады, субъект пен объектінің, рух пен материяның қарама-қайшылығы жоқ, Жаратушы ретінде Құдай және жоғары болмыс жоқ. 

Иранда зороастризм пайда болады. Зороастризмнің негізгі принциптері: екі "Мәңгілік принциптердің" жақсылық пен зұлымдықтың қарама-қайшылығы, олардың арасындағы күрес әлемдік процестің мазмұнын құрайды; жоғарғы құдай Ахурамазда бейнесінде бейнеленген жақсылықтың түпкілікті жеңісіне деген сенім болаы. 

Қытайда даосизм аясында Конфуцийдің әлеуметтік ілімі –конфуцийшілдік қалыптасады, ол Қытайда ресми дін мәртебесіне ие болды. 

Палестинада пайғамбарлар пайда болады – Ілияс, Ишая, Еремия. 

Грецияда бұл Гомер мен Гераклит, Парменид, Сократ, Платон және Аристотель сияқты Ұлы философтардың уақыты. 

Ясперс кезеңдерді бөліп көрсетеді: Тарихқа дейінгі - ежелгі Ұлы мәдениеттер - ғылым мен техниканың ғасыры - адамзаттың біртұтас әлемі. Осылайша, Ясперстің пікірінше, әлемдік тарихтың құрылымы бір факторды – белгілі бір мәдениетте пайда болған философиялық идеяларды талдауға негізделген.

Арнольд Тойнби - ХХ ғасырдағы өркениет тарихы туралы ең ірі еңбектің авторы. Тойнби 21 өркениетті бөліп, «вызов и ответ» ұғымын енгізді. Әрбір өркениет белгілі бір «қиындыққа/вызов» жауап беру қажеттілігіне тап болады, ол — табиғи ортаның жай-күйіне, демографиялық қысымға, соғысқа, экономикалық дағдарысқа және т.б. болуы мүмкін. Ол өркениет тарихын талдауға энвайронменталды әдісті қолданды (энвайронмент-қоршаған орта). Тойнбидің пікірінше, өркениеттің дамуын ынталандыратын факторлар сыртқы себептер (ең алдымен географиялық, климаттық, экологиялық), өркениеттің әлсіреуі мен ыдырауы ішкі себептерге байланысты болады. Өркениет жаңа "қиындықтарға" жауап беруде шығармашылық басшылық болмаған кезде құлдырайды дейді.

https://vikidalka.ru/1-150155.html Концепции цивилизации

Таным теориясында ақиқат ұғымы орталық ұғымдардың бірі болып табылады, оны түсіну үш негізгі ұғым аясында жүзеге асырылды. Классикалық тұжырымдамада шындық білімнің шындыққа сәйкестігі ретінде түсіндіріледі. «Кім заттар туралы олардың қандай екендігіне сәйкес айтады, шындықты айтады» Платон.

Классикалық шындық ұғымы нақтылау қажет болған кезде күрделілікке тап болды, біз мәлімдеменің сәйкестігі туралы не айтамыз: фактілерге немесе шындыққа сәйкестік?  Шындық деп нені түсінеміз? Сәйкестік құрылымдық ұқсастық емес екенін түсініп, классикалық ақиқат тұжырымдамасына балама пайда болды. Канттың пікірінше, шындық - бұл тақырыпқа қатысты емес, рух ережесімен байланысты нәрсе. Канттың пікірінше, ғылым құбылыстар әлемінің бейнесімен жұмыс істейді, бірақ ол өздері туралы біле алмайды. Кант адамның өзі белгілі бір мағынада материалдық әлемнің жаратушысы екенін көрсетті, өйткені әлемнің кеңістіктік-уақыттық құрылымы мен себеп-салдарлық тәртібін субъектінің өзі енгізеді.

Когерентті ақиқат теориясында үйлесімділік, дәйектілік деп түсініледі. Оның негізін қалаушы Кант болды, бұл тәжірибе ақыл-ой әрекетінің формаларына байланысты екенін көрсетті. Сол бағытта позитивистердің ойы дамыды. Ғылымды метафизикамен салыстыра отырып, позитивизм шындықтың онтологиялық және эпистемологиялық өлшемдерінің айырмашылығына назар аударды. Метафизика сөйлемдерді нақты әлеммен салыстыра алады, ал позитивті ғылым кейбір сөйлемдерді басқалармен салыстыруы керек, бұл позитивизмнің ұстанымы. Мұнда шындықты түсінудегі екіұштылық − оның онтологиялық және эпистемологиялық өлшемдері қайтадан пайда болды. Ақиқат абсолютті, метафизикалық тұлға және әдіснамалық реттеуші ретінде түсініледі. Сонымен, берілген субъективті-объективті дихотомия туралы білімді түсіндіруде шындықтың екі өлшемі де көрінеді: эпистемологиялық (шындық реттеуші принцип) және онтологиялық (шындық метафизикалық мәні).

Өзін − өзі дамытатын жүйелерді-классикалық емес ғылым объектілерін танудың гносеологиялық практикасы субъект сыртқы бақылаушы позициясын алатын субъективті-объективті схеманы қолдана алмайды. Мұндай схема сананың онтологиясына әлемнің алдында орналасқан көз ретінде сәйкес келді. Эволюциялық гносеологияда таным әлемді дайын түрде бейнелеу ретінде емес, өмірдің өзі арқылы әлемнің үздіксіз жаратылуы ретінде қарастырылады. Таным құбылысына сыртқы әлемде біз түсінетін және басымызда сақтайтын фактілер немесе заттар бар сияқты түсінуге болмайды. 

Қорытындылай келе, ақиқат танымды сипаттайтын маңызды категория ретінде қазіргі когнитивизмде жаңа семантикалық мазмұнға ие болады және бұл шындықтың мазмұны қазіргі контексте "корреляция", "синергия"ұғымдары арқылы ашылады. 

Мұндай бұрын соңды болмаған өсу – денсаулық сақтау мен медицинаның дамуына байланысты өмір сүру ұзақтығының ұлғаюының және бірқатар елдерде туудың жоғары деңгейінің сақталуының нәтижесі болып табылады.

 

Біріккен Ұлттар Ұйымы «осы ағынмен, жердің халқы 2080 жылға қарай 10 миллиард адамға жетеді» деп санайды.

 

Осылайша, сапалық және сандық олардың бірлігі мен қарым-қатынасындағы факторлар (критерийлер) жаһандық немесе өмірлік маңызды болып табылатын әлеуметтік даму мәселелерін оқшаулауға мүмкіндік береді.
Осылайша, сапалық және сандық олардың бірлігі мен қарым-қатынасындағы факторлар (критерийлер) бүкіл адамзат пен әрбір жеке адам үшін жаһандық немесе өмірлік маңызды болып табылатын әлеуметтік даму мәселелерін оқшаулауға мүмкіндік береді.

       Қазіргі уақытта халық санының өсуі, негізінен, демографиялық ауысудың салыстырмалы түрде ерте сатысында тұрған әлемдегі ең кедей елдерде байқалады, ал кейбір бай елдерде халық саны азая бастауда.

        Жаһандық деңгейде халық санының азаюы туу деңгейінің төмендеуіне   байланысты. 2019 жылы планета халқының 40 пайыздан астамы халықтың көбею коэффициенті бір әйелге 2,1 бала немесе одан төмен елдерде өмір сүрді; 2021 жылы бұл көрсеткіш 60 пайызға дейін өсті. Мысалы, таза иммиграция Батыс Еуропаның кейбір елдерінде халықтың азаюына жол бермеді, бірақ жоғары таза эмиграция кейбір көршілес Шығыс Еуропа елдерінде халықтың азаюын күшейтті.

         Өсіп келе жатқан демографиялық әртүрлілікке байланысты демографиялық өзгерістерге алаңдаушылық тудыратын себептер әр түрлі бола бастайды: кейбір кедей елдер көптеген және үнемі өсіп келе жатқан халықтың қажеттіліктерін қанағаттандыру мүмкіндіктерін іздеумен айналысады, ал кейбір бай елдер тууды ынталандыру мүмкіндіктеріне алаңдайды.

Осылайша, қазіргі уақытта елдер қарама-қарсы мақсаттарды көздейтін көп бағытты демографиялық саясатты жүргізуде

      Халықтың қартаюы мен азаюы жұмыс күші мен дағдылардың жетіспеушілігіне әкеледі, экономикалық өнімділік пен инновацияны әлсіретеді, экономикалық өсу мен дамуды бәсеңдетеді, үкіметтер мен халыққа үлкен бюджеттік және қаржылық қысым жасайды, қоғамдағы мәдени және этникалық өзгерістерге әкеледі, сондай-ақ елдердің саяси және әскери күштерін әлсіретеді.

Бұл жағдайда екі мүмкін шешім бар:

1. Тұрақты институттар мен тұрақты қоғам құру.

 Елдер болашақ демографиялық өзгерістерді ескеріп, жоспарлауы керек және осы демографиялық өзгерістерге төзімді және олардың жағдайында сәтті жұмыс істей алатын институттар мен қоғам құруы керек. Мысалы, елдер өздерінің күш-жігерін экономикалық жүйелердің қажеттіліктерін қанағаттандыру мүддесі үшін халық санын өзгертуге бағыттаудың орнына халықтың қажеттіліктерін қанағаттандыратын экономикалық жүйелер құруы керек.

2. Халықтың қажеттіліктеріне бағдарланған демографиялық саясатты жүргізу.

Елдер жоғарыдан төменге бағытталған және нашар анықталған және иллюзиялық демографиялық мақсаттарға қол жеткізуге бағытталған демографиялық саясатты жүзеге асырудың орнына халықтың қажеттіліктеріне бағытталған демографиялық саясатты жүргізуі керек. Халықтың қажеттіліктеріне бағытталған саясат адамдардың жыныстық және репродуктивті денсаулығын қамтамасыз ету және жыныстық және репродуктивті құқықтарды қорғау арқылы олардың репродуктивті ұмтылыстарын жүзеге асыруға мүмкіндік беретін мүмкіндіктерін кеңейтуге бағытталған және адамның негізгі құқықтарына нұқсан келтірмей, қолдау көрсетеді. Көптеген кедей елдерде мұндай саясат туу деңгейінің төмендеуіне және халықтың өсуінің баяулауына ықпал етеді; басқа елдерде бұл саясат туу деңгейінің жоғарылауына және халықтың азаюының тоқтауына ықпал етеді. Халықтың мүмкіндіктерін кеңейту демографиялық өзгерістердің бағытын анықтаудың жалғыз нақты және қолайлы әдісі болып табылады.

Өнеркәсіптік революция дәуіріндегі экономикалық өсу процестері мен Еуропадағы демографиялық жарылыс жағдайының сәйкес келмеуі Мальтус теориясы мен В. Годвин ойларында толық көрініс тапты. Олардың негізгі идеясы-кедейлік пен пауперизмнің кінәсі "тым тез және ақылсыз көбейетін" адамдардың өзінде жатыр.

Еуропалық халық санының өсуін бәсеңдету үшін объективті жағдайлар жасалды. Ерлер мен әйелдердің жеке өмірлеріндегі өзара әрекеттесуі біртіндеп мәні туу санын ақылға қонымды шектеу арқылы "қайта анықталған" әлеуметтік нормаларға бағына бастады. Еуропалық қоғамдарда туудың төмен деңгейіне көшудің бұл тарихи ұзақ процесі демографтар демографиялық ауысу деп аталады. Осы уақытта біртіндеп детоцентризм идеясы да қалыптасты.

Еуропадағы демографиялық жарылыс тарихта елеулі із қалдырды; бұл  халықтың көбеюінің жаңа тәртібіне өтуіне, жаңа жерлерді игеруге, жаңа әлемді қоныстандыруға ықпал етті. Екі Дүниежүзілік соғыс және миграция әрекеттері нәтижесінде ХХ ғасырдың бірінші жартысында Еуропадағы демографиялық жарылыс аяқталды, бірақ ол әлемнің басқа бөліктерінде жалғасуда.

Э. Гидденс ХХ ғасырдың аяғында Мальтус теориясына сілтемемен әлем халқының күрт өсуіне және экологиялық тәуекелдерге, судың, азық-түліктің жетіспеушілігіне және т. б. байланысты мәселелерге назар аударады.

Халықтың көптігі мен онымен байланысты тәуекелдер тақырыбына тек қоғамтанушылар ғана емес, сонымен бірге натуралистер мен ойшылдар да жүгінді. Мысалы, В. И. Вернадский ХХ ғасырдағы планета халқының күрт өсуі адамның табиғи ресурстарға барынша үнемді қатынасын қажет ететіндігін атап өтті. Еңбектерінің негізінде адамзаттың (ноосфераның) жоғары даму дәрежесін сипаттайтын " ақыл, парасаттылық " категорияларына баса назар аударды. 

 

20 ғасырда планетаның халқы төрт есе өсті. «Және неліктен халық саны қатты өсті ?» деген сұрақ пайда болады.

Бұның себебі – айтып өткендей, ол демографиялық ауысудың салдарынан туындады.

Демографиялық ауысу – жоғары туу мен жоғары өлімнен -> төмен туу мен төмен өлім-жітімге ауысу болып табылады.

 

Елдердің демографиялық тарихындағы маңызды тұжырымдардың бірі - демографиялық жарылыстар уақытша болуы. Көптеген елдер үшін демографиялық ауысу аяқталды және жаһандық туу коэффициенті қазіргі уақытта екі есеге азайғандықтан, әлем жалпы халықтың қарқынды өсуінің аяқталуына жақындап келеді.

 

Дегенмен, жалпы халық саны әлі де өте көп және жерге ауыр жүктеме түсуде.

 

Сондай-ақ, біз бүгінде жаңа тепе-теңдік жолына өтудеміз.  Бұрын өлім-жітімнің өте жоғары болуы халықтың өсуін тежеп тұрса, жаңа тепе-теңдікте бұл халықтың санының өзгеруін тежейтін «туудың төмен деңгейі» болады.