1. Suje (Özne)     : Düşünen insan, bilmek isteyen. (Bilginin konusu olan nesneye yönelerek, onun hakkında bir yargı ortaya koyan insan(özne)dir.)

2. Obje(Nesne)   : Bilinen varlık, bilgiye konu olan. (Var olan bilgilerin konusu yapılan her şeydir.)

3. Bilgi Aktı         : Bilgiye ulaşılan yol. (Akıl, duygu,deneyim,inanç vs.)

Bilgi : Özne ile Nesne arasındaki ilişkiden doğan ürün.

• Aktı (Bilgiye Ulaşılan Yolu) : Deneyim, tecrübedir.

• Gündelik tecrübelerden yola çıkarak elde edilir.

• Öznel bir bilgidir. Kişiden kişiye değişir.

• Bilimsel kanıtları yoktur. Sonuçları kesin değildir.

• Günlük hayatı kolaylaştırmaya yönelik pratik bilgilerdir.

• Örn; Nane-limon gribe iyi gelir. / Kavak ağacı erken yaprak dökerse kış sert geçeçektir.

• Aktı (Bilgiye Ulaşılan Yolu) : İnanç

• Tanrı’nın bilgisine, kutsal kitaplara, peygamber sözlerine dayanır.

• Özneldir.

• Dogmatiktir. (Eleştiriye,kuşkuya,sorgulamaya kapalı)

• Mutlaktır. (Değişime kapalı)

• Normatiftir. (Kural koyucu)

• Örn; Ölümden sonra hayat vardır ⇒ Buna, mensup olduğum dinin yoluyla ulaşırım.

• Aktı (Bilgiye Ulaşılan Yolu) : Hayal gücü, Sezgi, Duygu

• Özneldir.

• Sanatçının duygularıyla yoğrulmuş bir bilgi türüdür.

• Tektir/ Özgündür. ( Sanatçı ilk yaptığı eserin birebir aynısını bir daha yapamaz.)

• Amaç estetik haz sağlamaktır.

• Eleştireldir. Ölçüt doğru-yanlış değil ; güzel-çirkindir.

• Aktı (Bilgiye Ulaşılan Yolu) : Beceri ve Ustalık

• Günlük hayatı kolaylaştırmak için araç yapmaya yarayan bilgidir.

• Nesnel ve Evrenseldir.

• Doğanın insan yararına kullanılmasını sağlar.

• İnsanın doğaya egemen olmasını sağlar.

• Örn; İnsanın suda yüzen tahta parçasına bakarak sal yapması./ Kullandığımız Buzdolabı, Çamaşır makinesi vs.

• Yöntemli, sistemli, tutarlı, düzenli, kanıtlanabilir ve denetlenebilir olan bilgi türüdür. Evrenseldir, kişisel değer ve ön yargılardan arınmıştır. Nesneldir. İlerlemecidir (birikerek ilerler).

• Konusu ve Yöntemi bakımından 3 gruba ayrılır:

a) Formel (İdeal-Düşünsel) Bilimler : Zihinsel olarak kabul ettiğimiz bilimlerdir. Örn; Matematik, Mantık, Geometri

b) Doğa Bilimleri (Pozitif Bilimler) : Deney-gözlem yapar. Neden-sonuç ilişkisi kurar. Örn; Fizik, Kimya, Coğrafya

c) Sosyal Bilimler (İnsan-Beşeri Bilimler) : Konusu insan ve toplumdur. Örn; Tarih, Sosyoloji, Psikoloji, Antropoloji, Arkeoloji

• Kullandığı tek yol düşünmektir. Akıl ve Mantık ilkelerine dayanır.

• Diğer tüm bilgi türleriyle ilişkilidir.

• Özneldir.

• Evrenseldir. Soruları ve cevapları bütün insanlığa aittir.

• Eleştiricidir.

• Soru sorar, sorgular.

• Kümülatiftir (Yığılır)

M.Ö 5. yüzyılda  para  karşılığı ders veren, öğrencilerine siyaset, hukuk ve retorika(hitabet sanatı) öğreten kişilerdir. Sofistler bilginin toplumsal, kültürel ve doğal koşullara bağlı olarak oluştuğunu, dolayısıyla da kişiden kişiye değişeceğini ve herkes için aynı olamayacağını savunurlar. Eğer bilgi kişiden kişiye değişiyorsa, herkesin kendine göre bir doğrusu var demektir şu halde, kesin bir doğru bilgi mümkün değildir.

İki önemli sofist düşünür,  Protagoras ve Gorgias’tır.

Protagoras ; “İnsan her şeyin ölçüsüdür.” O bununla, bilginin göreceli olduğunu yani kişiden kişiye değişeceğini ifade etmek istemektedir. Örneğin rüzgar üşüyen bir insan için soğuk, üşümeyen biri içinse soğuk değildir. Tek bilgi kaynağımızın duyu verilerimiz olduğunu, onların da insandan insana değiştiğini, bu durumda objektif doğrular aramanın yersiz olduğunu söylüyordu. Ne kadar insan, o kadar doğru var, demektir.

Gorgias ; “hiçbir şey yoktur, olsa da bilinemez, bilinse de aktarılamaz.” Gorgias da bu ifadesiyle, bilmeyi hemen hemen olanaksız saymaktadır.

Septikler aşırı kuşkucu filozoflardır. Bilgi konusunda her türlü yargıdan kaçınırlar.

Septisizme göre duyu organları ve akıl bize nesneleri oldukları gibi değil göründükleri gibi gösterir. (Su dolu bir bardağın içe atılan çay kaşığının kırıkmış gibi görünmesi buna örnek olarak verilebilir.) Bu nedenle de biz nesnelerin kendini (özünü) değil, görünüşlerini bilebiliriz.

. Akla dayanan bilginin doğru, kesin, zorunlu olduğunu söyleyen akımdır.Bilginin kaynağı akıl ve akıl yürütme yeteneğidir.

· Duyu verilerine, deneyimlere güven olmaz. Duyumların sağladığı bilgi, yanıltıcı ve görecelidir.

· Bilim modeli matematik ve geometridir.

Temsilcileri: Sokrates, Platon, Aristoteles, Farabi, Descartes ve Hegel‟dir.

2. EMPİRİZM (DENEYCİLİK) :

. Rasyonalizme (akılcılığa) karşı çıkar.

. Empirizme göre “deneye dayanan bilgi doğru bilgidir.“

. İnsan zihninde doğuştan hiçbir bilgi yoktur.

. Zihin boş bir levha gibidir (Tabula Rasa). Her şey sonradan öğrenilir ve bu levha dolmaya başlar. (Duyum ve gözlem-deney ile dolmaya başlar)

.  Bilim modeli fiziktir. (Doğa bilimleri doğru bilginin en güzel örnekleridir.)

Temsilcisi: J.Locke

Bu akımının kurucusu ve temsilcisi Kant’tır. Kant’a göre bir bilginin bilgi niteliğini kazanması için her türlü eleştiriden, sorgulamadan geçirilmesi gerekir.

Bu yaklaşım rasyonalizm(akılcılık) ile empirizmi(deneycilik) hem eleştirmiş hem de birleştirmiştir. Kritisizme göre bilgilerimiz bir yönü ile akla bir yönü ile deneye dayanır.(Bilginin kaynağı akıl+deney’dir)

Bilginin meydana gelebilmesi için deney kadar akla da ihtiyaç vardır. Deney bilginin ham maddesidir, akıl ise onu işleyen fabrika gibidir.

Duyu verilerimiz ile dışarıdan almış olduğumuz bilgileri, akıl yoluyla işleriz ve bilgiye çeviririz.

Kant, metafiziğe karşıdır. Ona göre Tanrı, ruh vb. metafizik(soyut) konuların doğru bilgisini elde edemeyiz. Çünkü bilgilerimizin hammaddesini duyu organları sağlar. Metafizik konular hakkında duyular bize hiçbir bilgi vermez. Bu nedenle metafizik konuların gerçek(doğru) bilgisine ulaşamayız. Felsefe de bu nedenle metafizik konuları incelemekten vazgeçmelidir.

Temsilcisi ; A. Comte.

Doğru bilgi olguların bilgisidir. Olgu,  deney ve gözlem konusu olan olaylardır. Örneğin yağmur bir olgudur. Deney ve gözlem yapılabilir. Comte’a göre bilim olgulardan hareket ettiği için bilimin bilgisi doğru bilgidir.

Comte, metafizik(soyut) konulara karşı çıkar. Olgusal olmayan bu tür konuların doğru bilgisine ulaşılamayacağı düşüncesindedir. Çünkü metafizik konular deney ve gözlem dışıdır. Felsefede metafizik konuları bırakıp bilimsel bir biçim almalıdır.

Doğru bilgiye sezgi ile ulaşılabilir. Sezgi, insanda var olan özel bir yetidir. Sezgi: bir bütünü bir bakışta doğrudan kavrama, sezip keşfetmedir.

Temsilcileri ;  Gazali ve H.Bergson

İslam dünyasında sezgi ; Kalp Gözü / Batı dünyasında sezgi ; Zeka+İçgüdü

6. PRAGMATİZM (FAYDACILIK) :

Doğru bilgi yararlı olan bilgidir. Pragmatizm faydayı doğruluğun tek ölçütü sayar. Pragmatizm’e göre bir şey yararlı olduğu sürece değerli, önemli ve doğrudur. En önemli temsilcisi John Dewey’dir.

Bilgi edinme, insanın bir sorunla karşılaşması durumunda başlar, problemin çözümüyle de sona erer. Bu problem çözümünde bizi başarıya götüren, sorunumuzu çözmemizde yardımcı olan bilgiler doğrudur.

Yararlılık (fayda) yalnızca bireyin maddi ihtiyaçlarının karşılanması değil, aynı zamanda insanın ve toplumun gelişmesine katkıda bulunan her şeydir. Din, ahlak gibi değerler de manevi tatmin ve iç huzuru sağladıkları sürece doğrudurlar.

“İnsan yaşamı bilginin değil, bilgi insan yaşamının hizmetindedir.”

Kurucusu E.Husserl’dir. Fenomenoloji özün bilinebileceğini ileri süren bir görüştür. Öz (fenomen), varlıkların duyulardan arınmış düşünsel içeriğidir. Özü bilirsek gerçek bilgiye de ulaşabiliriz.

Bir nesnenin öz bilgisine ulaşabilmek için önce onun özüne ait olmayan tüm özelliklerin ayıklanmasını gerekir. Örneğin; bir kalemin özüne ulaşmak istiyorsak, kalemin olgusal özelliklerini (şeklini, rengini, ağırlığını vb.) bir kenara bıraktığımızda bilincimizde, onu kalem yapan saf özü (yazı yazmaya yarayan bir araç) kalır.

8. ANALİTİK FELSEFE (ÇÖZÜMLEYİCİ FELSEFE) :

Temsilcisi ; Wittgenstein.

Analitik felsefecilere göre matematik ve mantık ile doğru olarak tanımlanamayan veya deney ve gözlem ile doğrulanamayan her bilgi değersiz, boş laftan başka bir şey değildir.   Bu felsefe anlayışına göre bilime dayanan bilgi doğru bilgidir.

Felsefedeki problemlerin çoğu dildeki çok anlamlılıktan kaynaklanmaktadır. Bunu ortadan kaldırmak için bilimin önermeleri sembolik mantık diline dönüştürülmelidir.Böylece herkes aynı şeyi anlar.

Bu görüşü benimseyen filozoflar dil analizi için sembolik mantığı kullanırlar.

Yani , felsefenin görevi dildeki kavramları çözümlemektir.(Dil çözümlemeleri yapmak)

a) “Doğru bilgi mümkün müdür?", "Bilginin kaynağı nedir?", "Bilginin sınırları ve doğru bilginin ölçütleri nelerdir?” problemlerinden hareketle bilgi felsefesinin konusu kısaca açıklanır.

b) Felsefi bir metnin üzerinden doğruluk ve gerçeklik kavramları arasındaki ilişkinin tartışılması sağlanır.

c) Öğrencilerin dergi ve gazete haberleri, internet, sosyal medya veya TV programlarında paylaşılan bilgileri, bilginin değeri ve güvenilirliği açısından tartışmaları sağlanır.