Het Dadaïsme was een kunststroming die zich afzette tegen het burgerlijke, de kunst en de cultuur. Het is midden in de Eerste wereldoorlog ontstaan. Het was een reactie van ontgoocheling en ontreddering. Het was een uiting van het ‘nihilistisch wereldbeeld’: er werden geen idealen verdedigd en er kwam geen geloof aan te pas. Dada was tegen de normale dingen. De kunstenaar uitte in zijn werk dat hij zich wil bevrijden uit de cultuur. Er werd gebruik gemaakt van de collage – en montagetechniek. Belangrijke vertegenwoordigers hiervan waren Raoul Hausmann en Piet Mondriaan.

hieronder een bekend werk van Raoul Hausmann. Hij heeft de montagetechniek gebruikt bij dit kunstwerk. Dada is een vorm van abstractie, zo ook dit werk. De inhoud is niet cultureel, historisch, of gelovig. De compositie, vorm en kleuren is dominant. Het is geen harmonieuze eenheid: het is een werk vol tegenspraken (een machine als hersenen?) en meerdere fragmenten samen zijn in een nieuw verband gemonteerd. 

De poëzie in de jaren zeventig en tachtig kende veel afwijzing. Schrijvers schreven in traditie van het realisme. Anderen brachten oudere traditionele vormen terug zoals het sonnet en rijm. Maar er zijn ook nieuwe impulsen. Een aantal jonge poëzieschrijvers groeperen die voor iedereen bevattelijke verhalen wilden vertellen. De poëzie van deze tijd viel nogal buiten de boot: het was vaak grof en enigszins zelfzuchtig. Het is niet zo tegendraads als de jaren 50 en 60. Het ging vooral over het ik, en nauwelijks over de maatschappij. 

 

 

Gerrit Komrij (1944) hanteerde traditionele dichtvormen, ambachtelijke dichttechnieken en rijmschema’s. zijn gedichten bevatten een absurde wending of buitenissige elementen. Hij laat zijn lezers worstelen met de vraag hoe serieus zijn gedichten gelezen moeten worden. 

 

Antipode

Bewaar me voor de helderheid der dingen,

Het schone hemd, de reidans en de zon.

Geef mij het spiegelbeeld, herinneringen,

De valse schutskleur van het kameleon. 

 

Ik ben er niet. Geen bloedbaan ruist in mij.

Ik leef in schaduwen, ben nameloos. 

Laat me verdorren in het wintertij,

Ver van de zomers met hun hels gehoos.

 

Ik kan de lichte stormen niet verdragen.

Kijk niet naar me. Behoed me voor die pijn.

O camera. O beeld van welbehagen.

Laat me van dit antipode zijn.

 

Uit: ‘De os op de klokketoren, 1981

 

 

Er is een duidelijk rijmschema te zien, en in dit gedicht gaat het over de ik-persoon. Het is  een traditioneel gedicht, maar het gaat niet over de maatschappij.

 

 

Rutger Kopland (1934) debuteerde eind jaren 60 met gedichten over persoonlijke emoties en onderwerpen. Je wordt bij zijn gedichten als het ware opgenomen in persoonlijke  waarnemingen, gedachten en gevoelens van de ik-figuur.

 

 

Ze moesten inderdaad gaan, ik had het gezien 
 aan hun gezichten die langzaam veranderden 
 van die van kinderen in die van vrienden, 
 van die van vroeger in die van nu.

En gevoeld en geroken als ze me kusten, 
 een huid en een haar die niet meer voor mij 
 waren bedoeld, niet zoals vroeger, 
 toen we de tijd nog hadden.

Er was in ons huis een wereld van verlangen, 
 geluk, pijn en verdriet gegroeid, in hun 
 kamers waarin ze verzamelden wat ze mee 
 zouden nemen, hun herinneringen.

Nu ze weg zijn kijk ik uit hun ramen en zie 
 precies dat zelfde uitzicht, precies die 
 zelfde wereld van twintig jaar her, 
 toen ik hier kwam wonen.

Rutger Kopland
 Uit: 'Dit Uitzicht'
 Uitgeverij G.A. Van Oorschot, Amsterdam, 1982

 

Ook in dit gedicht is de ik – vorm terug te vinden en zoals  beschreven zijn er veel persoonlijke waarnemingen te vinden. 

 

 

‘de schreeuw’ is een bekend expressionistisch schilderij. Het felle kleurgebruik, het vernieuwende effect van de met golven gevormde achtergrond, en de expressie van het figuur op de voorgrond maken het een onderdeel van de stroming van het expressionisme.

 

Heimwee

De tijden zijn zwart
 wij zijn eeuwen en eeuwen te laat geboren.
 in een mantel gehuld, door een
 engel op weerlichten doortocht verloren
 en door het onuitroeibaar heimwee vervuld
 den Koning te zien voor Wien ik had willen strijden,
 schrijd ik naar den Dood
 en die krijgsman had willen zijn 
 in de hartstochtelijkste aller tijden,
 moet nu in late verwilderde woorden gewagen
 van eeuwen, die versomberden tot verhalen
 -duister en vurig- van Kruistochten
 en Kathedralen.

In dit gedicht spreekt Marsman zijn verlangen naar een tijd uit die volgens hem een grootsere tijd was. Hij heeft gebruik gemaakt van vrij directe beeldspraak: ‘de tijden zijn zwart’ (somber) en ‘onuitroeibaar heimwee’. Er is veel enjambement in dit gedicht te vinden en zijn er op sommige plekken grammaticale constructie opzettelijk vergeten: geen hoofdletter, komma’s weggelaten etc. Dit vernieuwende gedicht is daarom expressionistisch te noemen: niet alleen de inhoud maar ook het uiterlijk van het gedicht straalt een emotie uit.

Bernlef maakte zijn gedichte voor het vluchtige,, niet voor het eeuwige.hij schreef voor het tijdschrift realistische en neo-realistische gedichten. Zijn poëzie werd lyrischer van aard en persoonlijker.

 

de mist veegt met haar zieke handen
 over het spiritistische water
 (kun jij je voorstellen
 hoe wij 4 maanden geleden
 als lachende keien in dit water plonsden
 met de zon 5 meter boven ons hoofd?)
(p. 23)

gewone dingen zijn in dit gedicht als ongewoon voorgesteld: het witte landschap is was middel, de zon is de o van de thermometer etc…. deze woordspelingen maken het gedicht enigszins lyrisch.

 

Hij wilde ook het gewone ongewoon maken. Samen met andere Barbarber-schrijvers introduceerde hij de ‘ready-mades’ en relativeerde de grens tussen de kunst en werkelijkheid. Zijn doel in zijn schrijfstukken was om verbazing te wekken over de wereld.

 

 

Er stapt een man in een auto
 verricht de nodige handelingen
 voor het rijden
 en rijdt daarna
 dan ook
 inderdaad weg’

 

In dit gedichtje word een doodnormale handeling beeldend verwerkt, waardoor deze ‘gewone’ handeling ‘ ongewoon’ wordt. Ook op deze manier laat hij mensen verbazen: deze handeling is een tijdje raar voor de lezers.