“Văn chương có loại đáng thờ và loại không đáng thờ. Loại không đáng thờ là loại chỉ chuyên chú ở văn chương, loại đáng thờ là loại chuyên chú ở con người.”(Nguyễn Văn Siêu). Văn chương muôn đời luôn phải phục vụ con người, hướng con người tới những giá trị cao cả của cuộc sống. " Chữ người tử tù" của Nguyễn Tuân là một trong những tác phẩm không thể không kể đến. Huấn Cao là nhân vật được dựng bằng bút pháp lãng mạn lý tưởng hóa thể hiện tư tưởng yêu nước thầm kín của Nguyễn Tuân. Huấn Cao không chỉ là một tài tử, tài hoa mà là một đấng anh hùng với vô vàn những phẩm chất đáng quý.

        Nhân vật Huấn Cao được nhà văn Nguyễn Tuân lấy hình tượng từ Cao Bá Quát. Họ Cao là một lãnh tụ nông dân chống triều Nguyễn năm 1854. Huấn Cao vốn là thủ lĩnh của những kẻ ngang tàng đã dám đứng lên chống lại triều đình, bị kết án, giam cầm, đợi ngày ra pháp trường. Như vậy, Huấn Cao được xuất hiện trong cảnh ngộ là một tử tù. Tác giả nói đến Huấn Cao như là một con người đại diện cho cái đẹp. Ông là người tài hoa với tài viết chữ, là một con người với khí phách hiên ngang một nho sĩ nhưng mang cốt cách ngạo nghễ phi thường của một bậc trượng phu. Huấn Cao còn có một tấm lòng thiên lương trong sáng của một người biết quý trọng cái tài, cái đẹp. Chữ của Huấn Cao đẹp chẳng kém gì nhân cách thanh cao  của ông. Huấn Cao là con người tài tâm vẹn toàn.

        Trước hết, Huấn Cao là người tài năng, đó là tài viết chữ đẹp. Sự tài hoa trong nghệ thuật thư pháp của Huấn Cao được nhắc đến vừa trực tiếp vừa gián tiếp trong tác phẩm. Qua lời đồn mang sự tụng ca, mang tính chất huyền thoại của nhân dân vùng tỉnh Sơn, Huấn Cao gián tiếp được khen tài viết chữ rất nhanh, rất đẹp nổi tiếng cả một vùng. Cái tài viết chữ ấy được truyền tụng đến nỗi mặc dù chưa thấy người, thấy chữ nhưng viên quản ngục và thầy thơ ở cái huyện nhỏ hẻo lánh đã vẫn đem lòng ngưỡng mộ. Sở nguyện cháy bỏng của quản ngục là có được chữ của Huấn Cao để treo trong nhà. Ông nói với thầy thơ rằng: “Chữ của Huấn Cao đẹp lắm, vuông lắm … có chữ Huấn Cao treo trong nhà như có báu vật, không có ân hận suốt đời”. Nguyễn Tuân rất tinh tế, khéo léo sử dụng thêm các thủ pháp nghệ thuật khác để ca ngợi cái tài hiếm quý ấy của Huấn Cao. Sự tài hoa của Huấn Cao còn được thể hiện trực tiếp và rõ nhất đó chính là qua cảnh cho chữ. Một cảnh tượng được Nguyễn Tuân trân trọng dụng công miêu tả tỉ mỉ để xứng tầm với sự tài hoa của Huấn Cao – một Huấn Cao tài hoa hiếm có.

        Huấn Cao là người có cốt cách ngạo nghễ, phi thường của một bậc trượng phu. Ông theo học đạo nho thì đáng lẽ phải thể hiện lòng trung quân một cách mù quáng. Nhưng ông đã không trung quân mà còn chống lại triều đình để giờ đây khép vào tội “đại nghịch” và phải chịu án tử hình. Bởi vì Huấn Cao có tấm lòng nhân ái bao la, ông thương cho nhân dân vô tội nghèo khổ, làm than bị áp bức bóc lột bởi giai cấp thống trị tàn bạo thối nát. Huấn Cao rất căm ghét bọn thống trị và thấu hiểu nỗi thống khổ của người dân “thấp cổ bé họng”. Nếu như Huấn Cao phục tùng bọn phong kiến kia thì ông sẽ được hưởng vinh hoa phú quý. Nhưng không, ông Huấn đã lựa chọn con đường khác: con đường đấu tranh giành quyền sống cho người dân vô tội. Cuộc đấu tranh không thành công ông bị bọn chúng bắt. Giờ đây phải sống trong cảnh ngục tối chờ ngày xử chém. Trước khi bị bắt vào ngục, viên quản ngục đã nghe tiếng đồn Huấn Cao có tài “bẻ khóa, vượt ngục” - điều đó chứng tỏ Huấn Cao là một người văn võ toàn tài, quả là một con người hiến có trên đời. Tác giả cũng miêu tả sâu sắc trạng thái tâm lý của Huấn Cao trong những ngày chờ thi hành án. Khi mà người anh hùng đã đến ngưỡng cửa sinh tử nhưng Huấn Cao vẫn giữ được khí phách hiên ngang, kiên cường. Tuy bị giam cầm về thể xác nhưng ông Huấn vẫn hoàn toàn tự do, bằng hành động như “dỡ cái gông nặng tám tạ xuống nền đá tảng đánh thuỳnh một cái” và “lãnh đạm” không thèm chấp sự đe dọa của tên lính áp giải. Dưới mắt ông, bọn kia chỉ là một lũ tiểu nhân thị oai. Cho nên, mặc dù chịu sự giam giữ của bọn chúng nhưng ông vẫn tỏ ra “khinh bạc”. Người anh hùng ấy dù cho thất thế nhưng vẫn giữ được thế lực, uy quyền của mình. Mặc dù ở trong tù, ông vẫn thản nhiên “ăn thịt, uống rượu như một việc vẫn làm trong hứng bình sinh”. Huấn Cao hoàn toàn tự do về tinh thần. Khi viên cai ngục hỏi Huấn Cao cần gì thì ông trả lời: “Ngươi hỏi ta muốn gì? Ta chỉ muốn có một điều. Là nhà ngươi đừng đặt chân vào đây”. Cách trả lời ngang tàng, ngạo mạn đầy trịch thượng như vậy là bởi vì Huấn Cao vốn hiên ngang, bất khuất, “đến cái chết chém cũng còn chẳng sợ”. Ông không thèm đếm xỉa đến sự trả thù của kẻ đã bị mình xúc phạm. Huấn Cao rất có ý thức được vị trí của mình trong xã hội, ông biết đặt vị trí của mình lên trên những loại dơ bẩn “cặn bã” của xã hội - “Bần tiện bất năng di, uy vũ bất năng khuất”.

        Dù nghạo nghễ ngang tàn là thế nhưng con người  Huấn Cao lại mang bên trong “thiên lương” trong sáng, cao đẹp. Nó được tác giả thể hiện trong cảnh Huấn Cao cho chữ. “Ta cảm tấm lòng biệt nhỡn liên tài của các ngươi. Ta biết đâu một người như thầy quản đây mà lại có sở thích cao quý đến như vậy. Thiếu chút nữa, ta đã phụ một tấm lòng trong thiên hạ” câu nói thể hiện sự quý trọng người tài của Huấn Cao đối với viên quản ngục. Ông cho chữ viên quản ngục không phải để trả ơn cho người đã dâng rượu thịt cho mình trong những ngày cuối cuộc đời hay cũng chẳng phải do “vì vàng bạc hay quyền thế mà ép mình cho chữ”. Ông chỉ tặng những người ông coi là tri âm tri kỉ. Ông cho chữ viên quản ngục vì cảm động và trân trọng một nhân cách cao quý. “Tính ông vốn khoảnh, trừ chỗ tri kỉ ông ít cho chữ”. Cho chữ chính là khoảnh khắc ông đã coi như viên quản ngục là một người bạn, một tri kỉ. Ông đã đem tấm lòng tri âm để đáp lại một bậc tri kỉ. Phát hiện thấy một nhân cách cao quý giữa chốn tối tăm, ông không nỡ để cho nhân cách ấy hoen ố đi. Ông còn rất chân thành, ân cần dặn dò viên quản ngục những lời tâm huyết sau khi cho chữ “.........”. Vẻ đẹp của hình tượng Huấn Cao thực sự tỏa sáng một cách toàn diện, hài hòa trong cảnh ông viết chữ. Đây là một cảnh tượng “xưa nay chưa từng có”, nó diễn ra dưới ngòi bút lãng mạn như một câu chuyện huyền thoại, đầy kịch tính. 

        Nhân vật Huấn Cao - một nhân vật được nhìn nhận từ phương diện tài hoa nghệ sĩ - được xây dựng bằng bút pháp lãng mạn, cường điệu và lí tưởng hóa. Tác giả không chú ý xây dựng nhân vật theo kiểu miêu tả chi tiết ngoại hình hay xuất thân. Chỉ một vài nét đủ gợi lên chân dung một con người. Nhà văn chủ yếu tập trung khắc họa những phẩm chất của một con người lí tưởng và để cho nhân vật hiện lên chủ yếu thông qua những tiếng đồn, những câu chuyện của các nhân vật khác. Chính bút pháp vẽ mây nảy trăng, vẽ bóng để lộ hình đó đã tạo nên những vòng hào quang rực rỡ bao quanh nhân vật Huấn Cao, khiến cho vẻ đẹp của nhân vật này nhuốm màu huyền thoại. Chân dung Huấn Cao được khắc họa, trở thành hình tượng đẹp đẽ trong thế giới nghệ thuật của Nguyễn Tuân.

        Qua hình tượng nhân vật Huấn Cao, nhà văn Nguyễn Tuân không chỉ thể hiện sự trân trọng của mình với tài năng của người nghệ sĩ mà còn nói lên được quan điểm về nghệ thuật, về cái đẹp: Cái đẹp chỉ thực sự mang giá trị khi nó được kết tinh từ tài năng, tâm hồn của người nghệ sĩ. Sứ mệnh của cái đẹp luôn chỉ có một – đó là làm cuộc sống trở nên tốt đẹp hơn. Đó là triết lý cao cả, dù trong hoàn cảnh nào, dẫu có tối tăm, u ám thì phải luôn giữ lấy cái đẹp, sự “thiên lương” trong ta theo đúng cái bản chất tốt đẹp của nó. Từ đó, ta còn thấy quan niệm thẩm mĩ của nhà văn còn gắn liền với ý thức dân tộc và tinh thần yêu nước. Nguyễn Tuân kín đáo gửi gắm niềm ngưỡng mộ đối với những người dám xả thân vì nghĩa lớn, vì độc lập tự do của dân tộc trong thời đại của ông.

        Không chỉ dừng lại ở vai trò phản ánh hiện thực xã hội, văn học còn nuôi dưỡng tâm hồn và giúp ta rung động một cách chân thành trước hình tượng nhân vật điển hình, trước cách cảm, cách nghĩ của nhà văn về con người, về cuộc sống. Cũng như rung động trước hình tượng nhân vật Huấn Cao tài hoa, khí phách, hiên ngang và là một con người có thiên lương trong sáng. Nhân vật Huấn Cao là một chân dung sắc sảo theo  bút pháp lãng mạn, từ đó còn thể hiện tình yêu nước thầm kín trong lòng nhà văn Nguyễn Tuân.