Дәстүрлі мектеп жүйесі көбіне авторитарлы болды: оқушыларды қатаң тәртіпке бағындырып, тек теорияны жаттатқызды. Бірақ мұндай тәсіл өмірден алшақтап, оқушының қызығушылығы мен қабілеттерін ескерген жоқ. Дьюи осыған қарсы шығып, мектепті өзгертуді ұсынды. Оның ойынша, мектептегі оқу баланың өмірімен тығыз байланысты болуы тиіс, сонда ғана ол шынайы білім береді.

Дьюидің дидактикасында екі өлшем бар:

1. Баланың іс-әрекеті (ойын, тәжірибе, зерттеу, еңбек т.б.).

2. Мұғалімнің сол әрекеттерге байланыстыра отырып құрастырған оқу мазмұны.

Оқытуда баланың қызығушылығын ояту, оны белсенді ету, шығармашылыққа жетелеу, бірлесіп жұмыс істеуді үйрету маңызды. Бала оқу барысында белгілі бір қиындықтарды өзі жеңуі тиіс, сол кезде білім шын мәнінде игеріледі.

Сонымен қатар Дьюи әрбір баланың даму кезеңін ескеруді талап етеді. Әр кезеңде оқу мазмұны мен әдісі соған сәйкес болуы керек. Бұл – баланың дамуын табиғи жолмен, біртіндеп жетілдірудің кепілі.

Дьюидің жүйесінде оқушы тек білім алушы ғана емес, сонымен бірге қоғамның мүшесі. Сондықтан мектептің міндеті – жеке тұлғаны дамыту арқылы оны қоғамға пайдалы азамат етіп тәрбиелеу.

Мақаланың түйіні мынадай: білім беру – жай ғана ақпарат беру емес, ол баланың белсенді әрекеті арқылы іске асуы керек. Нағыз білім тек тәжірибеде, іс жүзінде қалыптасады, ал мұғалімнің рөлі – баланы сол әрекетке бағыттап, жол көрсету.

Мақалада мынадай бағалау түрлері қарастырылады:

1. Процессуалды бағалау – оқушының оқу барысындағы белсенділігі, қызығушылығы, күш-жігері ескеріледі.

2. Нәтижеге қарай бағалау – дайын білімді қаншалықты қайталағанына емес, жасаған жұмысының сапасына, тәжірибелік нәтижесіне қарай бағаланады.

3. Өзін-өзі бағалау – бала өзінің жетістіктерін өзі талдап, өзіне баға беруді үйренеді. Бұл оның дербестігін арттырады.

4. Қоғамдық маңызы бар бағалау – оқушының еңбегі тек мұғалім үшін емес, қоғам үшін де пайдалы болуы тиіс; яғни оның білімі өмірде қолдануға жарайтын болса, сол ең маңызды бағалау болып есептеледі.

Қысқаша айтқанда, Дьюи үшін бағалау – «білімді қаншалықты жаттап алғанын тексеру» емес, оқушының әрекет арқылы даму деңгейін, ойлауын, өзін-өзі жетілдіру қабілетін өлшеу.

Дьюидің жүйесінің ең үлкен артықшылығы – оқушыны белсенді әрекетке тартады. Бала дайын білімді жаттап алмайды, керісінше тәжірибе жасап, істеп көріп, әрекет арқылы үйренеді. Мұндай оқыту баланың өмірімен байланысты болғандықтан, ол алған білімін күнделікті жағдайларда қолдана алады. Сонымен қатар, бұл тәсіл баланың шығармашылығын дамытады, ойлауға, шешім қабылдауға, қиындықты өз күшімен жеңуге үйретеді. Мектеп осы арқылы қоғамға пайдалы азамат тәрбиелейді. Мұғалімнің рөлі де өзгереді: ол тек дайын білім беруші емес, оқушыға бағыт-бағдар көрсететін ұйымдастырушы болады.

Кемшіліктері

Әрине, мұндай жүйенің кейбір қиындықтары бар. Біріншіден, іс-әрекетке көп көңіл бөлінгендіктен, теориялық білім екінші орында қалып қоюы мүмкін. Екіншіден, оқу мазмұны кейде жүйесіз болып кетеді, пәндік білімнің құрылымы әлсірейді. Үшіншіден, оқушының дамуын бағалау өте күрделі: оның жеке ойлауын, шығармашылығын нақты өлшеу оңай емес. Төртіншіден, мұғалімге қойылатын талап та жоғарылайды – ол тек сабақ түсіндіріп қана қоймай, әртүрлі әрекеттерді ұйымдастыруы керек, бұл көп еңбекті қажет етеді.

Қысқаша айтқанда, Дьюидің жүйесі оқушыны дамытатын, өмірге бейімдейтін мықты артықшылықтарға ие, бірақ пәндік білімнің жүйелілігі мен бағалау әдістерінде қиындықтар туғызуы мүмкін.

Ал Жапонияның дәстүрлі білім беру жүйесі бұған мүлде өзгеше. Жапон мектебінде тәртіп пен ұжымдық жауапкершілікке баса мән беріледі. Мұнда мұғалім – беделді тұлға, оқушылар оны қатаң тыңдап, нақты талаптарды орындауы тиіс. Білім мазмұны теорияға, қайталауға, жаттығуларға негізделген. Бағалау да қатаң: ол оқушының емтихан нәтижесіне, үлгеріміне және тәртібіне қарай қойылады. Жапон мектебі оқушының ұжыммен үйлесімді болуына, еңбекқорлыққа, табандылыққа үйретеді.

Екі елдің тәжірибесін салыстырсақ, АҚШ-тағы Дьюи жүйесі – оқушыны шығармашыл, ойшыл тұлға етіп тәрбиелеуге бағытталса, Жапонияның дәстүрлі жүйесі – тәртіпті, жауапты, еңбекқор азамат қалыптастыруға негізделген. Біріншісінде – еркін ойлау мен дербестік артықшылық болса, екіншісінде – ұжымшылдық пен тәртіпке баулу күштірек. Сондықтан қазіргі педагогикада осы екі бағытты үйлестіру маңызды: әрі дербес ойлайтын, әрі тәртіпті тұлға тәрбиелеу.