Dış kuvvetler tarafından taşınan ve jeosenklinallerde biriken malzemelerin oluşturduğu kalın tortul tabakalar levhaların hareketleri sırasında yan basınçlara uğrayarak yükselir ve dağları oluşturur. Bu olaya orojenez denir. Basınca uğrayan bu malzemelerin sertlikleri farklıdır. Bu farklılık kıvrım ve kırık dağları olmak üzere iki tür dağ oluşumuna neden olur. Bunlara yakından bakalım;

1-) KIRIK DAĞLAR

Sert yapıdaki tortullar yan basınçlara uğradığında kırılırlar. Kırılma sonucunda:

• Yüksekte kalan kısımlar - Horst

• Alçakta kalan/çöken kısımlar - Graben oluşturur.

- Horstlar dağları, grabenler ovaları oluşturur.

=> Başlıca kırık dağlarına örnek olarak;

Menteşe, Kaz, Bozdağlar, Madra, Bakırçay, Gedis, Aydın ve Yunt dağlarını verebiliriz.

2-) KIVRIM DAĞLAR

Yumuşak yapıdaki tortullar yan basınçlara uğradığında kıvrılırlar. Bu kıvrılma sonucunda:

• Yüksekte kalan kısımlar - Antiklinal

• Alçakta kalan kısımlar - Senklinal oluşturur.

=> Başlıca kıvrım dağlarına örnek olarak;

Alp, Himalaya, And, Kayalık, Kuzey Anadolu ve Toros dağlarını verebiliriz.

Geniş kara kütlelerinin yükselip-alçalması hareketlerine epirojenez denir.

Yer kabuğunu oluşturan parçalar manto üzerinde magmaya az ya da çok gömülmek suretiyle belirli bir dengede bulunurlar. Bu dengeye izostatik denge denir. Yer kabuğunda ağırlık değişimi olduğu zaman bu denge bozulur ve epirojenez olayları gerçekleşir. Kıta oluşumu faaliyetlerini iki başlık altında anlatacağım:

1-) TRANSGRESYON

Kara kütlesinin ağırlaşıp alçalması ve denizin karaya ilerlemesi hareketidir. Karanın alçalmasına neden olan olaylar:

• İklim değişikliği sonucu buzul oluşumu

• Volkanik patlamalarla ve dış kuvvetlerle taşınan materyal birikimi

  
  

2-) REGRESYON

Kara kütlesinin hafifleyip yükselmesi ve denizin karadan geri çekilmesidir. Karanın yükselmesine neden olan olaylar:

• İklim değişikliği sonucu buzul erimeleri

• Dış kuvvetlerle malzemelerin taşınarak karanın hafiflemesi

  
  

Magmanın yeryüzüne çıkması ya da yeryüzüne kadar sokulması olayına volkanizma denir. İkiye ayrılır:

1-) YÜZEY VOLKANİZMASI

Magmanın kırıklar boyunca yeryüzüne kadar ulaşarak burada soğuması sonucunda oluşur. Oluşan şekiller ise:

• Volkan Konisi : Magmanın yüzeye çıkması ve üst üste birikmesi sonucunda oluşurlar. Kül konileri, kalkan ve tabakalı volkanlar şeklinde çeşitleri vardır.

• Volkan Bombası : Volkan bacasından sıvı halde çıkmış ancak havada soğumuş büyük boyutlu lav topudur.

• Tüf : Patlama sonucu yüzeye çıkan volkan küllerdir.

• Krater : Volkan konisinin ağız kısmında, lavların çıkış yerinde oluşan çukurlardır.

• Kaldera : Kratere göre daha genişlemiş ve büyümüş çukurlardır.

• Lapilli : Patlama sonucu yüzeye çıkan küçük malzemelerdir.

• Maar : Magmadan çıkan gazların patlaması sonucu oluşmuş çukurlardır.

  
  

2-) DERİNLİK VOLKANİZMASI

Magmanın yüzeye ulaşamadan yerin derinliklerindeki çatlak ve boşluklara sokularak soğuması ve katılaşması sonucunda oluşan şekillerdir. Bu şekiller:

• Sill : Magmanın tortul tabakalar arasına tabakalara paralel biçimde yatay sokulması ile oluşan şekillerdir.

• Batloit : Magmanın yerin derinliklerinde yavaş yavaş soğumasıyla oluşmuş kubbe biçimindeki büyük şekillerdir.

• Lakolit : Magmanın yer altında bulduğu boşluklara sokulup soğuyarak oluşturduğu mantar biçimindeki şekildir.

• Dayk : Magmanın tortul tabakalar arasına tabakalara dik şekilde sokulması ve soğuyarak katılaşması ile oluşan şekillerdir.

  
  

=> Dünyada volkanların en sık görüldükleri yer Büyük Okyanus (Pasifik Okyanusu)'un Asya ve Amerika kıtası kıyılarıdır. Bu bölgeye Ateş Çemberi adı verilir.

Yer kabuğunda çeşitli nedenlerle meydana gelen ani sarsıntılara deprem denir.

Oluşum nedenine göre üç çeşit deprem türü vardır:

1-) ÇÖKÜNTÜ DEPREMLERİ

Karstik arazilerde mağraların, galerilerin çökmesi sonucunda oluşur. Yakın çevrede etkisini gösterir. Küçük çaplıdır.

2-) VOLKANİK DEPREMLER

Volkanizma sırasında ortaya çıkan deprem türüdür. Yakın çevresini etkileyebilir. Aktif volkanik sahalarda görülür.

3-) TEKTONİK DEPREMLER

Levha hareketlerinin neden olduğu sıkışmalar ve gerilmeleri sırasında oluşan kırıklar boyunca görülen depremlerdir. Bunlar etki alanı en geniş, en fazla görülen ve en fazla zarar veren depremlerdir.

Fay ( Kırık ) : Yer kabuğu hareketleri sonucunda oluşan kırık hatlarına fay denir. Hareket yönlerine göre; normal fay, ters fay ve yanal atılımlı fay olmak üzere üçe ayrılırlar.

İç merkez (hiposantır) : Yer kabuğu içerisinde meydana gelen depremlerin başladığı noktaya iç merkez denir.

Dış merkez (episantır) : Deprem dalgalarının yeryüzüne ulaştığı ilk noktaya dış merkez denir.

=> Depremlerin şiddetini belirlemek için Mercalli,

büyüklüklerini tespit etmek için Richter ölçeği kullanılır.

Sismoloji : Yunanca'da "şok" anlamına gelen "sismos" kökünden türeyen sismoloji, deprem bilim anlamına gelmektedir. Sismoloji; depremin oluşumunu, deprem dalgalarının yer içindeki yayılımını ve bunların ölçüm cihazları yardımıyla ölçülmesini inceler.

Sismograf : Yer hareketlerini kaydederek sarsıntıların büyüklüğünü, süresini, merkezini ve saatini ölçen alettir. John Milne tarafından 1876-1895 döneminde icat edilmiştir.

=> Şimdi depremlerin bazı etkilerinden bahsedelim. Depremler sonucunda:

• Yeni faylar oluşur, eski faylar gençleşir.

• Heyelanlar meydana gelir.

• Akarsu yatakları değişikliklere uğrar.

• Yer altındaki mağaraların tavanları çökebilir.

YER YÜZÜNDEKİ DEPREM KUŞAKLARI

> Pasifik Deprem Kuşağı

• Pasifik ateş çemberi olarak adlandırılır.

• Dünyadaki depremlerin %90'ı burada gerçekleşir.

• Amerika'nın batı kıyılarından Asya kıtasına, oradan da

  Japonya üzerinden Yeni Zelanda'ya kadar uzanır.

> Atlantik Deprem Kuşağı

• Atlantik Okyanusundaki okyanus ortası sırtları boyunca uzanan deprem kuşağıdır.

> Alp-Himalaya Deprem Kuşağı

• Avrupa'dan başlayarak Türkiye ve Himalaya üzerinden Endonezya'ya kadar uzanır.

• Pasifik deprem kuşağından sonra 2. büyük kuşaktır.

=> Deprem kuşakları ; Levha sınırları, fay hatları, volkanizma alanları, sıcak su kaynakları ve genç oluşumlu araziler ile paralellik gösterir.

Türkiye'deki önemli fay hatları; Kuzey Anadolu Fay Hattı

(KAF), Batı Anadolu Fay Hattı (BAF) ve Doğu Anadolu Fay Hattı (DAF) dır.

İskandinavya yarımadası ise gittikçe yükselmektedir.