Đọc "Nỗi buồn chiến tranh" của Bảo Ninh không đơn thuần là lần theo những trang hồi ức, mà là bước vào một thế giới tâm linh đầy thương tích. Đó không phải một bản anh hùng ca, mà là một bản giao hưởng của những mảnh vỡ, nơi nỗi buồn không còn là một cảm xúc, mà trở thành một thực thể sống, một lớp không khí đặc quánh, bủa vây lấy từng con chữ.

Cuốn tiểu thuyết là một dòng chảy ý thức không ngừng chuyển mình giữa hai thái cực: quá khứ đẫm máu và hiện tại hoang tàn. Kiên, người lính sống sót, không thể tìm thấy sự bình yên. Anh bị mắc kẹt trong một mê cung ký ức mà lối ra đã bị chính những trải nghiệm kinh hoàng phá hủy. Cấu trúc tác phẩm phi tuyến tính, đứt gãy, chính là sự mô phỏng chân thực nhất của một tâm hồn bị chấn thương. Những mảnh ghép thời gian xô đẩy nhau, không theo trật tự nào: một buổi chiều hòa bình đổ nát, một trận đánh khốc liệt trong rừng sâu, một khuôn mặt đồng đội biến dạng, một thoáng hương thơm từ người con gái tên Phương… Tất cả hiện lên rồi vụt tắt, như những tia sáng lập lòe trong đêm đen tâm tưởng. Nó khiến người đọc không còn là kẻ đứng ngoài quan sát, mà bị cuốn vào chính cơn lốc xoáy của ký ức, cảm nhận được sự rối loạn và bất an đang gặm nhấm nhân vật.

Bảo Ninh đã dũng cảm hạ bệ thần tượng anh hùng để phơi bày sự thật trần trụi của thân phận con người. Chiến tranh trong trang sách của ông không được tô vẽ bằng sơn son thiếp vàng của chủ nghĩa yêu nước trừu tượng, mà hiện nguyên hình với tất cả sự hỗn độn, dơ bẩn và tàn khốc. Những người lính của ông không phải là những siêu nhân, họ là những con người bằng xương bằng thịt, biết sợ hãi, biết hoài nghi, biết yếu mềm và mang trong mình những khát khao cá nhân đến tội nghiệp. Cái chết của đồng đội không phải lúc nào cũng hào hùng; nó có thể vô lý, tầm thường và thảm khốc đến mức ám ảnh. Sự tàn bạo không chỉ đến từ kẻ thù, mà đôi khi nảy sinh từ chính sự điên cuồng của chiến tranh. Bảo Ninh không ngần ngại chạm vào những vùng ký ức u tối nhất, nơi lương tâm bị dày vò, nơi biên giới giữa thiện và ác trở nên mờ nhòa.

Và ở trung tâm của mọi nỗi đau, xuyên suốt những mảnh vỡ thời gian, là hình bóng Phương - một biểu tượng cho cái đẹp, cho tình yêu và cho một thế giới đã mất. Tình yêu của Kiên dành cho Phương là thứ ánh sáng duy nhất, mong manh như sương khói, cố gắng xuyên thủng màn đêm chiến tranh. Nhưng ngay cả thứ tình yêu ấy cũng không thoát khỏi sự bủa vây của hủy diệt. Nó trở thành một vết thương không bao giờ lành, một nỗi buồn mênh mang về những gì đã có thể, nhưng không bao giờ thành hiện thực. Phương là hiện thân của sự sống mà chiến tranh đã cướp đi, khiến Kiên, dù đã sống sót, vẫn cảm thấy mình như một kẻ đã chết từ lâu.

Bởi vậy, "Nỗi buồn chiến tranh" không chỉ là nỗi buồn về sự tàn phá của xương máu, mà là nỗi buồn của sự cô đơn tận cùng trong một thế hệ bị mất kết nối. Nó là nỗi buồn của những linh hồn không tìm được bến đỗ, của một cá nhân vật vờ giữa những diễn ngôn lớn lao, mang theo một trái tim rỉ máu và một tâm hồn đầy những vết sẹo không thể liền.

Khi gấp cuốn sách lại, thứ đọng lại không phải là tiếng súng, mà là một sự im lặng đầy ám ảnh. Bảo Ninh đã viết không phải bằng mực, mà bằng chính nỗi đau của một nhân chứng. Ông đã biến nỗi buồn thành một kiệt tác, một tượng đài văn chương cho những gì con người phải gánh chịu, và trên hết, cho khát vọng khôn nguôi về hòa bình, không phải như một khái niệm chính trị, mà như sự cứu rỗi cuối cùng cho những linh hồn lạc lối. Tác phẩm là lời ai điếu không dành cho cái chết, mà dành cho sự sống đã bị chiến tranh làm cho biến dạng.

Đọc bài thơ sau và thực hiện các yêu cầu: 

CẢM ƠN ĐẤT NƯỚC

..Thời gian qua
Xin cám ơn đất nước
Bom đạn mấy mươi năm vẫn lúa reo, sóng hát
Còn vọng vang với những câu Kiều
Trong từng ngần ấy những thương yêu
Tiếng mẹ ru hời
Điệu hò thánh thót
Mang hình bóng quê hương tôi lớn thành người

Đất nước của tôi ơi!
Vẫn sáng ngời như vầng trăng vành vạnh.

                                                  (Cảm ơn đất nước - Huỳnh Thanh Hồng)

Câu 1 (1,0 điểm). Nêu cảm hứng chủ đạo của đoạn thơ

Câu 2 (1.0 điểm). Chỉ ra và cho biết tác dụng của biện pháp tu từ nhân hoá được sử dụng trong hai câu thơ sau: 

 “Bom đạn mấy mươi năm vẫn lúa reo, sóng hát.”

Câu 3 (1.0 điểm). Thông điệp nào được gửi gắm trong câu thơ: “Mang hình bóng quê hương tôi lớn thành người.”?

Câu 4 (1,0 điểm) Ghi lại cảm xúc của em khi đọc đoạn thơ trên bằng một đoạn văn từ 7 đến 10 câu.

II. Làm văn

Câu 1 (8,0 điểm)

Đọc câu chuyện sau:

NGƯỜI ĐẦU TIÊN

Trong hai nhà du hành vũ trụ đầu tiên đặt chân lên mặt trăng, ngoại trừ Neil Alden Armstrong mà ai cũng biết, còn một người nữa là Edwin Eugene Aldrin. Chuyến du hành của hai ông là chuyến đi vĩ đại của lịch sử loài người. “Bước chân nhỏ của riêng tôi nhưng là bước đi lớn của nhân loại”. Câu nói bất hủ này của Armstrong đã trở thành danh ngôn được mọi người truyền tụng.

Trong cuộc họp báo chúc mùng chuyến đổ bộ lên mặt trăng thành công, có nhà báo hỏi Aldrin một câu khá nhạy cảm: “Ông có cảm thấy tiếc nuối không khi để cho Armstrong trở thành người đầu tiên bước chân lên mặt trăng?”

Câu hỏi gây được sự quan tâm đặc biệt cho cả khán phòng. Trước sự chú ý của mọi người, Aldrin đã tỏ ra rất phong độ, đĩnh đạc trả lời: “Thưa quý vị, các vị nên nhớ, khi trở về Trái Đất, chính tôi là người đầu tiên bước ra khoang tàu vũ trụ đấy”. Ai nấy im lặng, lấy làm khó hiểu không biết ông định nói gì. Ông ngừng một lát, nhìn khắp lượt rồi cười xòa, hóm hỉnh tiếp: “vì thế tôi là người đầu tiên từ hành tinh khác bước chân lên Trái Đất chứ còn gì nữa!”

Mọi người cười vang và vỗ tay hoan hô nồng nhiệt.

(Trích từ “Điểm rơi của tâm hồn” - NXB Văn hóa Sài Gòn)

Anh/chị có suy nghĩ gì về “người đầu tiên” trong câu chuyện trên ?

Câu 2 (12,0 điểm)

 “Người đọc thơ muốn rằng thơ phải xuất phát từ thực tại, từ đời sống, nhưng phải đi qua một tâm hồn, một trí tuệ và khi đi qua như vậy, tâm hồn, trí tuệ phải in dấu vào đó thật sâu sắc, càng cá thể càng độc đáo, càng hay”. (Xuân Diệu)

            Anh/chị hiểu ý kiến trên như thế nào ?

Bằng việc phân tích một số bài thơ đã học trong chương trình, anh (chị) hãy bình luận ý kiến trên.

1. Mỗi tác phẩm nghệ thuật phải là mỗi phát minh về hình thức và khám phá mới về nội dung. (Lêonit Lêonop) 

2. Văn chương trước hết phải là văn chương, nghệ thuật trước hết phải là nghệ thuật. (Nguyễn Tuân) 

3.Điển hình nghệ thuật là “người lạ mặt quen biết”( bê lin xki)

4. "Thơ là mở ra được một cái gì đó mà trước câu thơ đó, trước nhà thơ đó vẫn như là bị phong kín" (Nguyễn Tuân)

5. “Nghệ thuật là lĩnh vực của sự độc đáo vì vậy nó đòi hỏi người viết sự sáng tạo phong cách mới lạ, thu hút người đọc.” (Phương Lựu)

6. . “Công việc của nhà văn là phát hiện ra cái đẹp ở chỗ không ai ngờ tới, tìm cái đẹp kín đáo và che lấp của sự vật, để cho người đọc một bài học trông nhìn và thưởng thức.” (Thạch Lam)

7. Nhân vật là bản sao của đời sống nhưng không phải là bê nguyên xi trần trụi vào tác phẩm mà đã được nhà văn gọt giũa bằng lớp lớp ngôn từ nên khi vào tác phẩm nhân vật đã trở thành hình tượng nghệ thuật. (Lê-ô-nốp -Lê-ô-nit)

8.“Quá trình sáng tạo nghệ thuật chân chính bao giờ cũng là một quá trình kép: vừa sáng tạo ra thế giới, vừa kiến tạo nên bản thân mình”

9. Nam Cao viết: “Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho. Văn chương chỉ dung nạp được những người biết đào sâu… và sáng tạo những cái gì chưa có”.

10. Xuân Diệu đã nói: “chỉ có những tâm hồn đồng diệu chứ không thể có những con người là phiên bản của nhau. Bởi vậy, sáng tác văn học, một thứ sản xuất “đặc biệt và cá thể” nhất quyết không thể tạo ra những tác phẩm giống nhau như khuôn đúc”.

11. Viên Mai cho rằng: “Làm thơ quý nhất là lật đổ cái án cũ mới hay”

12. Bàn về lao động nghệ thuật của nhà văn, Mác-xen Pruxt cho rằng:

“Một cuộc thám hiểm thực sự không phải ở chỗ cần một vùng đất mới mà cần một đôi mắt mới”.

13. Nhà thơ Nguyễn Đình Thi cũng khẳng định: “Tác phẩm nghệ thuật nào cũng xây dựng bằng những vật liệu mượn ở thực tại. Nhưng nghệ sĩ không những ghi lại cái đã có rồi mà còn muốn nói một điều gì mới mẻ.”

14. Mỗi sáng tạo nghệ thuật chân chính tuyệt nhiên không phải là sự minh họa đơn giản cho tư tưởng này hoặc tư tưởng khác, cho dù ấy là tư tưởng rất hay. (Khrapchenkô – Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển của văn học). Hãy trình bày ý kiến của anh (chị) về vấn đề trên.

15. Huygô đã từng nói: “Cái tầm thường là cái chết của văn chương nghệ thuật”.

16. Trần Đình Sử: Điều then chốt là phải luôn luôn sáng tạo cái mới, cái quý của nhà văn là sáng tạo cái mới chứ không phải viết được nhiều

1. Tô Hoài: "Truyện ngắn chính là cách cưa lấy một khúc đời sống".

2. Nguyễn Minh Châu: "Tôi thường hình dung thể loại truyện ngắn như mặt cắt giữa một thân cây cổ thụ : Chỉ liếc qua những đường vân trên cái khoanh gỗ tròn tròn kia, dù sau trăm năm vẫn thấy cả cuộc đời của thảo mộc".

3. Maugham:"Truyện ngắn là sự trình bày một sự kiện theo trình tự của câu chuyện diễn biến hoăc theo trình tự của tâm tình".

4. Pauxtopki:"Truyện ngắn là một truyện viết rất ngắn gọn, trong đó cái không bình thường hiện ra như một cái gì đó bình thường, và cái bình thường hiện ra như một cái gì không bình thường".

5. Pauxtopki:"Nếu như thơ có những vần luât chặt chẽ , chính xác thì theo tôi hiểu văn xuôi cũng phải có nhịp điệu của nó".

6. Varonin: "Cả tư tưởng , cả tính cách nhân vật cũng chưa làm nên truyện ngắn thực thụ. Còn phải nói cái này nữa: giọng điệu, cái nhạc tính của tâm trạng, cái khiến cho người đọc không ngừng nảy sinh những liên tưởng , những cảm xúc , thiếu nó, không thể có nghệ thuật".

7. Pauxtopxki: Chi tiết làm nên bụi vàng của tác phẩm.

8. M. Gorki: Tôi khuyên bạn nên đọc truyện cổ tích… thơ ngụ ngôn, các tuyển tập ca dao… Hãy đi sâu vào vẻ đẹp quyến rũ của ngôn ngữ bình dân, hãy đi sâu vào những câu hài hòa cân đối trong các bài ca, trong truyện cổ tích… Bạn sẽ thấy ở đó sự phong phú lạ thường của các hình tượng, sự giản dị sức mạnh làm say đắm lòng người, vẻ đẹp tuyệt vời của những định nghĩa… Hãy đi sâu vào những tác phẩm của nhân dân, nó trong lành như nguồn nước ngọt ngào, tươi mát, róc rách từ khe núi chảy ra.

9. Nguyên Ngọc: “Không nên nhất thiết trói buộc truyền ngăn vào những khuôn mẫu gò bó. Truyện ngắn vốn nhiều vẻ, có truyện viết về cả một đời người, lại có truyện chỉ ghi lại một giây phút thoáng qua”

10. Nguyễn Quang Sáng: “Theo tôi quan niệm truyện ngắn phải có “chuyện” tức có thể kể lại cho người khác nghe được. Mà muốn kể, câu chuyện phải chặt chẽ, hấp dẫn. Yêu cầu bố cục đặt ra từ đây”

11. Nguyễn Kiên: “Theo tôi hiểu thì mọi truyện ngắn chỉ chứa đựng một tình thế như thế nào đó đã xảy ra trong đời sống, nếu có đến hai tình thế trở lên, truyện ngắn sẽ bị phá vỡ.”

12. Ma Văn Kháng: “Bắt đầu viết truyện, tôi cố gắng tìm ra một cái tứ. Nó là cái gì ư, nó là chủ đề đấy, nhưng đã gắn với hình ảnh, với chất liệu”

13. Nguyễn Thành Long: “Nhưng viết cách nào thì viết, truyện ngắn cũng như mọi thể tài văn học khác, là một phương tiện để nhà văn tiếp xúc với đời giá. Sau cùng văn là sự đối thoại giữa người đọc và người viết. Truyện ngắn phải mang đậm dấu ấn của tác giả, biểu hiện sự tồn tại của tác giả. Đầu tiên, trước hết là tấm lòng đằm thắm của anh, sau đó là bút pháp, giọng nói, nhịp điệu câu chuyện của anh, những “cái áo” “làn da” của tấm lòng tác giả. Nếu không có gì đó nói, làm sao anh nâng nổi ngôi bút của anh cho được?

14. Đỗ Chu: “Với tôi, thường cốt truyện không thành vấn đề lắm. Và cả nhân vật nữa, giữa nhân vật và tôi không có những phân biệt đáng kể. Tôi không bám vào hiện tượng quan sát được, mà thường ướm mình vào nhân vật, không giả sử mình đóng vai người khác sẽ ra sao, mà thường giả sử trong trường hợp đó, mình sẽ xử sự ra sao. Tôi muốn huy động vai trò của bản thân tới mức cao nhất. Và mỗi truyện ngắn trở thành một mảnh của sự phân thân”

15. Bùi Hiển: “Từ nguyên mẫu đến nhân vật, có sự tái tạo của nhà văn. Đây là một điều quan trọng. Trong tác giả, hình tượng nhân vật dần dà dậy lên một đời sống riêng, nó gồm những nét chủ yếu trong thực tế, cũng đồng thời lại óng ả lên những sắc thái mới, khiến cho đẹp đẽ hơn, thân thiết hơn. Cái gì đã xảy ra vậy? Nhà văn hồi tưởng lại một hình ảnh cụ thể. Những cái hình ảnh ấy đã trở thành một kỷ niệm, một mảnh của quá khứ, của tâm hồn. Nó lại giữ được đến những khi kỷ niệm khác vang vọng, giao lưu, bồi đắp; đó những tình cảm, suy nghĩ cũ, mới; do những ước vọng ấm áp thiết tha; tóm lại, do cả cuộc đời, sự từng trải của tác giả.

16. Nhà văn Liên Xô Alexandr Fadeev: “Về mặt nội dung cũng như về tư tưởng, truyện ngắn không có gì khác tiểu thuyết. Nó cũng phải nói những gì cần thiết cho nó, chỉ có điều do ngắn, nên khó hơn. Truyện ngắn đòi hỏi sự nghiêm khắc, sự chính xác trong hình thức. Truyện ngắn đòi hỏi một công phu lao động lớn. Đây là chỗ đánh dấu trình độ nghệ thuật một nền văn học. Nhà văn cần phải cảm thấy vinh dự khi thấy mình trước tiên là một người viết truyện ngắn.”

17. Aleksey Nikolayevich Tolstoy: “Truyện ngắn là một hình thức nghệ thuật khó khăn bậc nhất. Trong các tác phẩm thể tài lớn, chúng ta có thể “đơn” cho độc giả “no” với những món sang đại loại như miêu tả cho thật sinh động, đối thoại cho thật sắc,… Còn như trong truyện ngắn, tất cả như trong bàn tay anh. Anh phải thông minh, như anh đã phải biết. Bởi lẽ, hình thức nhỏ không có nghĩa là nội dung không lớn lao. Anh phải viết một cách ngắn gọn, như nhà thơ làm thơ tuyệt. Nhưng ngắn gọn đây là ngắn gọn tập trung tài liệu, lựa chọn những gì cần viết. Về mặt kiến tạo, truyện ngắn cần phải có những dấu phẩy, những chữ “nhưng”. Cần phải có những tác phẩm trọn vẹn. Truyện ngắn là một trường học tốt nhất đối với các nhà văn”

18. Nguyễn Đình Thi: “Muốn tạo nên một đêm trăng, anh nói đến nào là bầu trời trong, ánh mây bạc, ánh trăng dịu dàng, tiếng đàn văng vẳng…, viết xong thấy chán ngấy không thể chịu được, trong khi một nhà văn khác chỉ nhắc đến một mảnh chai lấp loáng bên đường là người ta biết có trăng sáng”.

19. Nguyễn Minh Châu: “Tình huống là cái sống còn của truyện ngắn”

20. Nguyễn Đăng Mạnh: “Tình huống truyện như một thứ nước rửa ảnh làm nổi hình nổi sắc nhân vật”

21. Mao Tôn Cương: “Xem văn vẻ tự nhiên của trời đất xưa nay, có thể ngộ ra phép kết cấu của người viết văn. Văn tự nhiên như núi sông thường thấy, nhìn đầu biết cuối sẽ ứng theo, nhìn cuối lại ứng với đầu, nhìn giữa lại ứng cả đầu với cuối, đó há không phải là kết cấu tuyệt diệu hay sao?”

22. Nhà văn Vũ Thị Thường: “Những chi tiết hay đến mấy đi chăng nữa mà không phục vụ chủ đề, thì cũng trở nên vô ích”

23. Tô Hoài: “Nhân vật là trụ cột của sáng tác, phải chuẩn bị nhân vật trước tiên”

24. Juan Bosch – nhà văn Trung Mỹ: "Có thể vì một truyện ngắn hay như một thứ quà có nhiều vỏ, luôn luôn làm cho đứa trẻ háu ăn bị “nhỡ tàu”. Mỗi lần bóc ra một lớp vỏ, người đọc thở phào thế là xong mọi chuyện, chắc là không phải chỉ đợi gì nữa, thì một lớp vỏ khác lại hiện ra. Hành động bên trong của truyện cần phải phát triển một cách kín đáo, trong từng câu văn, luôn luôn nó cần được bao phủ bằng những gì bề ngoài, để rồi, rút cục, những cái bề ngoài này lại góp vào việc giúp cho người đọc hiểu ra sự kiện chủ yếu. Đó chính là thứ vỏ lần lần giúp ta thấy rõ cái quả ẩn mãi bên trong".

25. Phạm Thị Hoài: “Truyện ngắn dường như là đứa con tất yếu của người mẹ thơ và người cha văn xuôi. Nó là thơ viết bằng văn xuôi, bề ngoài mang tính cha mà bề trong mang tính mẹ”.

26. Nguyễn Minh Châu: “Tôi thường hình dung thể loại truyện ngắn như mặt cắt giữa một thân cây cổ thụ : Chỉ liếc qua những đường vân trên cái khoanh gỗ tròn tròn kia, dù sau trăm năm vẫn thấy cả cuộc đời của thảo mộc”.

27. Tô Hoài: “Nhân vật là nơi duy nhất tập trung tất thảy, giải quyết hết thảy trong một sáng tác”

28. Ma Văn Kháng: “Toàn truyện ngắn phải là vòng tròn khép kín, không dài quá, không ngắn quá, không xô đẩy xộc xệch, thậm chí không thừa một chi tiết”

CẢM HỨNG NHÂN VĂN

Cảm hứng nhân văn là ngọn lửa ấm trong trái tim người nghệ sĩ — nơi những câu chữ, hình tượng, giai điệu hay nét cọ không chỉ cất lên tiếng nói của cái đẹp, mà còn vang vọng nỗi đau và niềm tin của con người. Đó là nguồn cảm xúc chân thành xuất phát từ lòng yêu thương, trân trọng con người và khát vọng hướng tới cái thiện, cái cao cả trong cuộc sống.

Cảm hứng nhân văn không chỉ là sự thương cảm, mà là niềm tin mãnh liệt vào phẩm giá, vào khả năng hướng thiện và vươn lên của con người. Nó giúp nhà văn nhìn thấy “ánh sáng trong bóng tối”, phát hiện ra vẻ đẹp ẩn sâu trong những phận đời nhỏ bé, những tâm hồn bị tổn thương nhưng vẫn biết yêu thương, hy vọng và sống nhân ái.

Gs. Nguyễn Đăng Mạnh từng nói: “Tư tưởng nhân đạo trong văn học là lòng yêu thương con người, là niềm tin vào con người”. Chính nhờ cảm hứng nhân văn mà văn học vượt khỏi biên giới của nỗi buồn để trở thành "liều thuốc cho tâm hồn", là “tiếng nói của trái tim, của lương tri” (Nguyễn Minh Châu).

Từ những trang viết của Nam Cao, Kim Lân đến những vần thơ của Tố Hữu, Xuân Quỳnh, ta luôn bắt gặp ánh sáng nhân văn — ánh sáng soi rọi cho con người tin vào điều tốt đẹp, ngay cả giữa những tháng ngày đen tối nhất.

"Đấy tình yêu, em muốn nói cùng anh:

Nguồn gốc của muôn ngàn khát vọng

Lòng tốt để duy trì sự sống

Cho con người thực sự người hơn."

(Nói cùng anh - Xuân Quỳnh)

Bởi văn học, tự bản chất, là hành trình đi tìm con người trong con người, và cảm hứng nhân văn chính là chiếc la bàn dẫn lối cho hành trình ấy.

Cảm hứng nhân văn là ngọn lửa được thắp lên từ mạch nguồn của sự đồng cảm, là ánh sáng dịu dàng xuyên qua kẽ lá của những thân cây đời khô khát, để rọi vào những góc khuất nơi tâm hồn con người. Nó không phải là thứ tình cảm bốc đồng chóng vánh, mà là dòng chảy ngầm âm ỉ, len lỏi qua những thăng trầm của kiếp người, để rồi bật lên thành suối nguồn của tình yêu thương và lòng trắc ẩn.

Cảm hứng nhân văn là khi ta đứng trước một thân phận bé nhỏ, một cuộc đời lầm than, trái tim không chỉ đau đớn mà còn thấy được trong đó vẻ đẹp của sự kiên cường. Đó là ánh mắt nhìn thấy bông sen vươn lên từ bùn lầy, là đôi tai lắng nghe được khúc nhạc du dương giữa biển đời giông bão. Nó khiến ta rung động trước cái đẹp mong manh của một nụ cười trong nước mắt, trước vẻ hùng tráng của ý chí vượt lên trên hoàn cảnh.

Chất nhân văn không tìm kiếm những nhân vật phi thường, nó ẩn mình trong những điều bình dị nhất. Đó có thể là bàn tay nhăn nheo của mẹ chắt chiu từng hạt gạo, là đôi vai gầy của cha gánh cả bầu trời mưa nắng, là giọt nước mắt của một đứa trẻ lần đầu nhận ra nỗi đau của tha nhân. Nó là sự thấu hiểu rằng, trong mỗi số phận dù nhỏ bé đến đâu, cũng chứa đựng cả một vũ trụ với những niềm vui, nỗi buồn, khát khao và dằn vặt.

Cảm hứng ấy khiến người nghệ sĩ cầm bút không phải để tô vẽ cho cuộc đời thêm hào nhoáng, mà để viết lên những câu chuyện khiến trái tim người đọc thổn thức. Nó khiến bức tranh không chỉ là sự pha trộn của màu sắc, mà còn là tiếng nói của những phận người. Nó biến bản nhạc không đơn thuần là những nốt thăng trầm, mà còn là lời thì thầm của tâm hồn đồng điệu.

Cốt lõi của cảm hứng nhân văn chính là niềm tin bất diệt vào CON NGƯỜI. Dẫu biết rằng cuộc đời vẫn còn đó những bất công, rằng trái tim con người vẫn có lúc vụng về, ích kỷ, nhưng cảm hứng nhân văn vẫn kiên tâm đi tìm và ngợi ca những hạt giống tốt lành. Nó là chiếc la bàn luôn chỉ về phía Chân - Thiện - Mỹ, là sợi dây vô hình kết nối những tâm hồn tưởng chừng xa lạ, để họ nhận ra mình cùng chung một nhịp đập.

Vì vậy, cảm hứng nhân văn giống như cơn mưa xuân tưới mát cho những cánh đồng tâm hồn khô cằn. Nó không làm thay đổi cả thế giới trong một sớm một chiều, nhưng từng chút một, nó gột rửa những vết xước của cuộc đời, hàn gắn những vết nứt của lòng người, và quan trọng nhất, nó nhắc nhở chúng ta rằng: Dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào, hãy giữ cho mình một trái tim biết rung động, một đôi mắt biết nhìn thấy nỗi đau, và một bàn tay sẵn sàng nâng đỡ. Bởi lẽ, trong sự cho đi và đồng cảm ấy, chúng ta mới thực sự tìm thấy ý nghĩa làm Người.

Đặc trưng cơ bản của tác phẩm văn học là phản ánh chân thực bức tranh đời sống và tư tưởng, tình cảm của người sáng tác.

Bằng trải nghiệm văn học của mình,  anh/chị hãy làm rõ điều đó.

Dưới đây là 10 câu lý luận văn học hay, sâu sắc và có thể dùng làm dẫn chứng cho phần mở rộng hoặc bình luận trong bài nghị luận về chủ đề văn học, đề tài văn học.

1. “Mỗi tác phẩm văn học lớn đều xoay quanh một câu hỏi lớn của đời sống.” (M.M.Gorki)

– Chủ đề chính là nơi hội tụ tư tưởng, là linh hồn của tác phẩm.

2. “Chủ đề là nơi hội tụ mọi mạch ngầm ý nghĩa của tác phẩm, là hạt nhân tư tưởng kết tinh từ cảm xúc và nhận thức của nhà văn.” (M.Gorky)

3. “Tác phẩm nghệ thuật chân chính không chỉ kể một câu chuyện, mà nói lên một vấn đề.” (M.M.Bakhtin)

– Mọi chi tiết, nhân vật, tình huống đều nhằm biểu hiện một chủ đề tư tưởng.

4. “Chủ đề là cái nhìn của nhà văn trước cuộc đời – vừa là ánh sáng soi chiếu hiện thực, vừa là tấm gương phản chiếu tâm hồn.” (M.M.Bakhtin)

5. “Một tác phẩm không có chủ đề rõ ràng thì như một dòng sông không nguồn, dễ tan biến trong quên lãng.” (M.Gorky)

6. “Văn học là sự khám phá cái ‘tại sao’ của đời sống. Mỗi chủ đề vì thế là một cách lý giải con người trong một thời đại cụ thể.” (M.Gorky)

7. “Chủ đề là linh hồn thống nhất chi phối mọi thành tố nghệ thuật của tác phẩm.” (M.M.Bakhtin)

8. “Chủ đề trong văn học không nằm ngoài hiện thực, mà là hiện thực được chiếu rọi bởi ánh sáng tư tưởng và xúc cảm của nhà văn.” (M.Gorki)

9. “Chủ đề lớn bao giờ cũng mang tính nhân loại: nói chuyện con người hôm nay nhưng để suy ngẫm về con người muôn thuở.” (Bakhtin)

10. “Văn học không chỉ miêu tả cuộc sống, mà chọn cho mình một vấn đề để đấu tranh, một chủ đề để gửi gắm niềm tin.” (M. Gorki)

CÁC LỖI THƯỜNG GẶP KHI MỞ BÀI CỦA HỌC SINH GIỎI

I. Lỗi về tư duy nội dung

1. Mở bài chung chung, sáo rỗng

- Dùng những câu như: “Từ xưa đến nay văn học luôn phản ánh đời sống”, “Nhà văn là người thư kí trung thành của thời đại”…

- Không hướng vào vấn đề cần nghị luận, mất điểm tính tập trung.

2. Không nêu đúng trọng tâm đề

- Đề yêu cầu phân tích “giọng điệu”, “triết lí”, “tính biểu tượng”… nhưng người viết lại mở bài theo hướng giới thiệu tác phẩm hoặc tác giả quá dài.

- Không nêu trực tiếp luận đề, thiếu tính định hướng.

3. Mở bài không gắn với phạm vi nghị luận

- Đề hỏi về một đoạn thơ, nhưng mở bài lại giới thiệu cả sự nghiệp tác giả hoặc cả bài thơ, dẫn đến thừa, loãng.

- Đề hỏi về một nhận định, nhưng lại đi vào tác phẩm, sai hướng.

4. Mở bài quá dài, lấn chiếm nội dung thân bài

- Học sinh giỏi thường cố thể hiện vốn hiểu biết, khiến mở bài quá dông dài, lan man, có khi dài đến nửa trang.

- Giới thiệu xong vấn đề nghị luận lại lấn sang cả nội dung của thân bài, mất bố cục.

5. Mở bài quá ngắn, cụt, khô

- Chỉ viết 1–2 câu: “Bài thơ X của tác giả Y rất tiêu biểu. Sau đây là phân tích.”

- Không có tính văn chương, không thể hiện năng lực cảm thụ.

6. Dẫn dắt lạc đề

- Dẫn dắt từ triết học, chính trị, lịch sử, khoa học… nhưng không kết nối được với vấn đề văn học, gượng gạo, không logic.

- Không nắm rõ yêu cầu của đề bài, dẫn đến việc viết sai hướng ngay từ đầu.

II. Lỗi về kĩ thuật viết

1. Thiếu cấu trúc 3 phần của một mở bài chuẩn

- Không có 3 bước: dẫn dắt - giới thiệu - nêu vấn đề.

- Nhiều bài viết nhảy thẳng vào tác phẩm mà không tạo bối cảnh.

2. Lỗi liệt kê kiểu “kể công”

- Giới thiệu dài dòng: hoàn cảnh sáng tác, thể loại, nhan đề, xuất xứ… ngay trong mở bài, không cần thiết.

- Lỗi rất phổ biến ở học sinh giỏi vì muốn “khoe kiến thức”.

3. Lỗi “chơi chữ” hoặc dụng công quá mức

- Dùng những hình ảnh ẩn dụ, chơi chữ khó hiểu, khập khiễng, khiến nó phản tác dụng.

Ví dụ: “Văn học là dòng sông suối nguồn tâm hồn, và bài thơ này như một hạt phù sa…”

- Dùng quá nhiều ngôn từ hoa mĩ nhưng sáo rỗng, không rõ ý, không liên quan đến vấn đề nghị luận: “Những trang sách suốt đời đi vẫn nhớ. Như đám mây ngũ sắc ở trên đầu.”

4. Lỗi sao chép khuôn mẫu

- Mở bài công thức, thiếu sáng tạo, giảm điểm năng lực tạo lập văn bản: “Tác giả A là gương mặt tiêu biểu của nền văn học B. Tác phẩm C ra đời năm D…”

- Học thuộc các câu nói cố định của một học giả nào đó và đề nào cũng đưa vào dù có liên quan hay không.

III. Lỗi về phong cách và giọng văn

1. Dùng giọng điệu thô, thiếu chất văn

- Diễn đạt cộc lốc: “Đề yêu cầu phân tích nên tôi sẽ phân tích…”.

- Văn nghị luận văn học phải mềm, gợi, giàu chất thẩm mĩ.

2. Lạm dụng trích dẫn dài

- Lấy nguyên văn nhận định và lời bình từ sách hoặc mạng, rườm rà, phá nhịp văn.

- Trích dẫn quá mức chỉ để đạt yêu cầu về số lượng từ ngữ, trong khi giá trị thực tế của trích dẫn không cao.

3. Mở bài “đao to búa lớn”

- Dẫn dắt bằng tư tưởng lớn, triết lí rộng: “Con người sinh ra trong cuộc đời ai cũng mơ ước hạnh phúc…” -> Không khoanh vùng liên quan trực tiếp đến vấn đề.

- Mở bài theo lối khoa trương, cường điệu, không phù hợp với nội dung thực tế của bài viết: “Trong kỷ nguyên cách mạng 4.0 này, tác phẩm là một thực thể vĩ đại, một siêu kiệt tác của thế kỷ 21, đã mở ra một kỷ nguyên mới, một bước nhảy vọt mang tính đột phá lịch sử…”

IV. Lỗi về logic và liên kết

1. Không tạo được cầu nối giữa dẫn dắt và nêu vấn đề

- Đang nói về văn hóa, xã hội, tư tưởng một cách chung chung rồi “nhảy cóc” sang bài thơ, truyện, dẫn đến đứt mạch.

- Khi trở về với đề bài, mạch cảm xúc bị ngắt, người đọc cảm thấy mất sự tập trung và thiếu logic suy luận.

2. Mâu thuẫn nội dung

- Dẫn dắt theo một hướng nhưng nêu vấn đề theo hướng khác, khiến người đọc bị lệch thông tin.

- Dẫn dắt giới thiệu một phạm vi rất rộng (văn học Việt Nam hiện đại, thơ ca thời chống Mĩ…), nhưng vấn đề cần phân tích lại thuộc một phạm vi rất hẹp hoặc không liên quan trực tiếp.

V. Lỗi về mặt hình thức

1. Sai chính tả, thiếu chuẩn mực học thuật

- Lỗi nhỏ nhưng gây ấn tượng xấu, đặc biệt trong bài của học sinh giỏi cần sự chỉn chu.

- Câu thiếu thành phần câu, đặc biệt là các thành phần chính chủ ngữ, vị ngữ.

2. Cấu trúc câu rườm rà, khó hiểu

- Dùng câu phức quá dài, nhiều mệnh đề, dễ mắc lỗi ngữ pháp, mờ nghĩa.

- Dẫn dắt và nêu vấn đề được đặt cạnh nhau không có câu nối, khiến người đọc có cảm giác các câu văn “rời rạc”, như nhiều mảnh ghép chưa ghép thành một chỉnh thể.

Bồi dưỡng HSG

(Trích khóa Văn 12 - điểm 9+)

Bản rút gọn.

Thiên chức nhà văn không phải là một danh hiệu trao tặng, mà là một gánh nặng vinh quang và đau đớn tự nguyện đặt lên vai mình. Đó không chỉ là việc "viết văn", mà là một hành trình khai phá và kiến tạo ý nghĩa, một cuộc đối thoại không ngừng với cõi người, cõi đời và cõi chữ. Nhà văn chân chính, trước hết, là một kẻ nổi loạn chống lại sự tầm thường, chống lại sự lãng quên, và trên hết, chống lại sự dối trá của chính mình.

1. Nhà văn – Kẻ lưu giữ ký ức nhân loại

Trong dòng chảy bất tận của thời gian,con người dễ bị cuốn trôi vào cõi vô danh. Nhà văn là người đứng lại, cúi xuống nhặt lấy những mảnh vỡ của số phận, những tiếng thầm thì của lịch sử, những niềm vui và nỗi đau tưởng chừng vô nghĩa. Họ lưu giữ không phải bằng đá hay băng khối, mà bằng thứ ngôn ngữ mong manh và bất diệt – ngôn ngữ của tâm hồn. Từ những trang sách, quá khứ không còn là một nghĩa địa lạnh lẽo, mà trở thành một mạch ngầm nuôi dưỡng hiện tại. Thiên chức này đòi hỏi sự trung thực tuyệt đối với ký ức, một lòng thương xót không biên giới với những gì đã qua, và một tầm nhìn để thấy cái phổ quát ẩn trong cái cá biệt.

2. Nhà văn – Nhà giải phẫu tâm hồn.

Con người là một vũ trụ bí ẩn,với những tầng sâu chập chờn giữa ánh sáng và bóng tối. Nhà văn cầm ngòi bút như một nhà giải phẫu tinh thần, dũng cảm phẫu tích những ngóc ngách phức tạp nhất của lòng tham, sự hèn nhát, tình yêu, sự phản bội và lòng vị tha. Họ không tô hồng cũng không bôi đen, mà kiên nhẫn vạch ra từng đường gân thớ thịt của tâm hồn. Qua lăng kính văn chương, độc giả nhìn thấy chính mình trong trạng thái phóng đại và tinh luyện, từ đó có cơ hội tự thấu hiểu và thanh lọc. Thiên chức này đòi hỏi lòng dũng cảm để đối diện với cái xấu, sự tinh tế để nắm bắt cái đẹp, và một trí tuệ biết thương cảm mà không dễ dãi.

3. Nhà văn – Người kiến tạo thế giới song song.

Họ không chấp nhận thế giới hiện hữu như một sản phẩm hoàn chỉnh.Bằng sức mạnh của ngôn từ và trí tưởng tượng, họ dựng lên những vũ trụ song song: có khi là hiện thực được nén chặt, có khi là giấc mơ được hiện hình, có khi là tương lai được cảnh báo. Thế giới ấy vừa là tấm gương phản chiếu, vừa là lời chất vấn, khi thì là bản cáo trạng, khi lại là khúc ca hy vọng. Trong thế giới đó, cái có thể xảy ra đôi khi chân thực hơn cái đã xảy ra. Thiên chức này đòi hỏi một trí tưởng tượng không biên giới, nhưng phải bắt rễ sâu từ hiện thực; một khát vọng cải tạo thế giới, nhưng không rơi vào giáo điều.

4. Nhà văn – Kẻ nâng giấc cho những thân phận bé mọn.

Văn chương chân chính luôn đứng về phía con người,đặc biệt là những con người không có tiếng nói. Nhà văn trao cho họ một ngôn ngữ, biến nỗi đau cá nhân thành bi kịch của nhân loại, thắp lên ngọn lửa đồng cảm nơi độc giả. Họ khiến chúng ta thấy được vẻ đẹp của một tâm hồn lam lũ, sự cao cả trong một thân phận tội nghiệp, và phẩm giá bất diệt của con người ngay cả trong bùn lầy của hoàn cảnh. Đây là thiên chức nhân văn nhất, đòi hỏi một trái tim biết rung động trước nỗi đau của kẻ khác, và một ý thức sâu sắc về công lý.

5. Nhà văn – Người giữ gìn sự tinh luyện của ngôn ngữ.

Trong một thế giới ngập tràn ngôn từ rẻ tiền, thông tin hỗn độn và ngôn ngữ bị bạo hành, nhà văn là người thợ thủ công kiên nhẫn gọt giũa ngôn từ. Họ khiến tiếng nói của dân tộc trở nên trong sáng, uyển chuyển, sâu sắc và giàu có hơn. Mỗi tác phẩm lớn là một cuộc cách mạng ngôn ngữ, mở rộng biên giới của sự diễn đạt. Họ chiến đấu chống lại sự xói mòn của ý nghĩa, giữ cho ngôn ngữ không trở thành công cụ rỗng tuếch. Thiên chức này đòi hỏi sự tôn thờ cái đẹp của chữ nghĩa, một ý thức trách nhiệm cao độ với từng câu chữ mình viết ra.

Tuy nhiên, thiên chức ấy luôn ẩn chứa nghịch lý: Cô độc để hòa nhập, đau đớn để chữa lành, phá hủy để kiến tạo, và sống trong thế giới ảo để nói lên sự thật. Nhà văn phải đối mặt với sự cô đơn của kẻ sáng tạo, với nỗi hoài nghi về giá trị của chính mình, với sự dày vò của những điều chưa viết ra được.

Kết lại, thiên chức nhà văn là một hành trình đi tìm và trao tặng ý nghĩa. Họ viết không chỉ bằng trí tuệ hay kỹ thuật, mà viết bằng máu, nước mắt và lương tri của một con người đang sống trọn vẹn kiếp người. Mỗi tác phẩm lớn là một câu hỏi được đặt ra cho thời đại, một vết thương được bộc lộ để chữa lành, và một ánh sáng le lói dẫn đường trong bóng tối. Đó là thiên chức không bao giờ kết thúc, bởi chừng nào con người còn khát khao hiểu về chính mình, còn cần lòng trắc ẩn và sự thật, thì tiếng nói của nhà văn – với tất cả sức nặng và vẻ đẹp của nó – vẫn là một điều thiết yếu cho sự tồn tại có chiều sâu của nhân loại.

(Bồi dưỡng HSG Văn)

I. Hiểu đúng “luật chơi” của phần lý luận văn học HSG

- Trong bài thi HSG, lý luận văn học không phải để định nghĩa, mà để soi sáng tác phẩm và thể hiện năng lực tư duy trừu tượng của thí sinh.

- Giám khảo khó tính thường đánh giá bài viết qua 4 tiêu chí ngầm:

1. Độ chính xác học thuật (không sai, không hời hợt)

2 Độ sâu tư duy (biết đi từ khái quát - cụ thể - khái quát cao hơn)

3. Khả năng vận dụng (lý luận gắn với tác phẩm)

4. Giọng văn có bản lĩnh (không rập khuôn, không sao chép)

Vì vậy: Viết hay lý luận văn học = hiểu sâu + biết chọn + biết đặt vào đúng chỗ.

II. Cách viết phần lý luận văn học “ăn điểm cao”

1. Không mở đầu bằng định nghĩa sách giáo khoa.

- Sai lầm thường gặp: Hs hay viết kiểu: “Theo từ điển thuật ngữ văn học, hình tượng là…”. Đây là cách khô cứng, rập khuôn kiểu viết văn theo công thức mà có nhiều người hay nói trên mạng.

- Cách viết chinh phục giám khảo:

+ Mở bằng nhận định. Hoặc khái quát vấn đề.

Hoặc một mối quan hệ bản chất.

Ví dụ:

Văn học, với tư cách là một hình thái ý thức thẩm mỹ, không phản ánh đời sống bằng sự sao chép giản đơn hiện thực khách quan, mà bằng quá trình tái tạo nghệ thuật thông qua hệ thống hình tượng mang dấu ấn sáng tạo của chủ thể nghệ sĩ. Hiện thực khi đi vào tác phẩm đã trải qua một quá trình chọn lọc, khái quát và thẩm mỹ hóa, nơi cảm xúc, tư tưởng và cá tính sáng tạo của nhà văn cùng tham dự để tạo nên một “hiện thực thứ hai” – hiện thực của nghệ thuật. Chính trong thế giới hình tượng ấy, những vấn đề vốn trừu tượng và phức tạp của đời sống như số phận con người, bản chất nhân tính hay những xung đột tinh thần của thời đại được cụ thể hóa bằng những hình ảnh sống động, giàu sức gợi và ám ảnh. Vì vậy, hình tượng văn học không chỉ là phương tiện chuyển tải nội dung, mà là phương thức phản ánh đặc thù, nơi tư duy nghệ thuật được hiện hình trong cảm xúc, và tư tưởng được truyền đạt bằng con đường thẩm mỹ. Cũng từ đó, văn học khẳng định sức mạnh riêng của mình: không áp đặt chân lý, mà đánh thức nhận thức con người thông qua sự rung động sâu xa của cảm xúc và liên tưởng.

2. Viết lý luận theo cấu trúc “3 tầng tư duy”

- Giám khảo HSG thích bài viết có trí tuệ, không phải học thuộc rồi đưa vào một cách khô khan.

- Một đoạn lý luận chuẩn nên có 3 tầng:

Tầng 1: Khái quát bản chất: Nêu bản chất của vấn đề (hình tượng, ngôn ngữ, tư tưởng, cái tôi, thể loại…)

Tầng 2: Phân tích – lí giải: Vì sao lại như vậy?

Cơ chế nghệ thuật là gì? Vai trò của yếu tố đó trong tác phẩm?

Tầng 3: Nâng lên nhận thức thẩm mỹ: Ý nghĩa đối với người đọc. Giá trị đối với văn học. Vai trò với sự phát triển tư tưởng – nhân văn.

Ví dụ (về ngôn ngữ văn học):

Ngôn ngữ văn học không chỉ là phương tiện truyền đạt nội dung mà còn là nơi tư tưởng nghệ thuật kết tinh thành hình hài cảm xúc. Khi được tổ chức theo nguyên tắc thẩm mỹ, ngôn ngữ không còn phản ánh đời sống một cách thô mộc, mà trở thành không gian gợi mở cảm xúc, khơi dậy liên tưởng và dẫn dắt người đọc bước vào thế giới tinh thần của tác phẩm.

3. Lý luận luôn phải “có điểm tựa tác phẩm”.

- Giám khảo rất dị ứng với: lý luận suông. Nói hay nhưng không “chạm” văn bản.

- Nguyên tắc vàng: Mỗi ý lý luận phải có khả năng “đi vào” ít nhất một tác phẩm cụ thể.

- Cách viết đúng: Không cần phân tích dài.

Chỉ cần nhắc đúng chi tiết – đúng bản chất.

Ví dụ:

Điều này thể hiện đặc biệt sâu sắc trong cách Nguyễn Minh Châu xây dựng những tình huống truyện giàu tính nhận thức trong Chiếc thuyền ngoài xa, nơi một chi tiết tưởng như rất nhỏ của đời sống lại đủ sức mở ra những vấn đề lớn lao về con người và đạo đức sống. Tình huống phát hiện “chiếc thuyền ngoài xa” trong màn sương sớm trước hết đem đến cho nghệ sĩ Phùng một khoảnh khắc thẩm mỹ hoàn hảo, khiến anh ngỡ rằng mình đã chạm tới “chân lý của sự hoàn thiện”. Nhưng ngay sau đó, cũng chính từ hình ảnh đẹp đẽ ấy, hiện thực đời sống trần trụi và tàn nhẫn bất ngờ hiện ra qua cảnh bạo lực gia đình trên bãi biển. Sự đối lập gay gắt giữa cái đẹp nghệ thuật và sự thật đau đớn của cuộc sống không chỉ làm đảo lộn nhận thức ban đầu của nhân vật, mà còn buộc người đọc phải suy ngẫm lại mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống, giữa cái nhìn phiến diện và bản chất phức tạp của con người. Ở đây, Nguyễn Minh Châu không kể một câu chuyện để minh họa cho đạo lý sẵn có, mà đặt nhân vật – và cả người đọc – vào tình thế phải tự chất vấn những chuẩn mực tưởng như hiển nhiên về cái đẹp, cái thiện và công bằng. Chính từ những chi tiết nhỏ, những khoảnh khắc tưởng chừng rất đời thường ấy, nhà văn khơi dậy những trăn trở mang tính triết lý sâu xa, làm cho tác phẩm vượt lên trên một câu chuyện về số phận để trở thành một bản đối thoại nghiêm túc về trách nhiệm đạo đức của con người trong việc nhìn nhận và thấu hiểu cuộc đời.

➡ Một câu như vậy cho thấy: học sinh không nói suông.

4. Dùng nhận định – nhưng phải “biết đặt đúng chỗ”.

- Giám khảo khó tính không cần nhiều câu nói nổi tiếng, mà cần:

+ Đúng vấn đề.

+ Đặt đúng thời điểm.

+ Gắn chặt với lập luận.

- Vị trí tốt nhất để đặt nhận định:

+ Cuối đoạn → chốt ý.

+ Sau khi phân tích → nâng tầm.

Ví dụ:

Đúng như Belinxky từng nhận định, văn học “là tư duy bằng hình tượng”, bởi chỉ thông qua hình tượng, những tư tưởng trừu tượng mới có thể chạm đến chiều sâu cảm xúc của con người.

III. Giọng văn – yếu tố “ăn điểm thầm lặng”.

- Giám khảo HSG rất tinh, các thầy cô cảm được giọng văn. Vì vậy cần lưu ý những vấn đề sau:

1. Tránh giọng kể – liệt kê. Hạn chế viết kiểu: “Thứ nhất…, thứ hai…”. Ưu tiên: giọng nghị luận học thuật.

2. Viết câu có nhịp điệu tư duy. Câu dài – ngắn đan xen. Có mệnh đề phụ. Có điểm “dừng” để suy nghĩ.

Ví dụ:

Không phải ngẫu nhiên mà trong những tác phẩm có sức sống lâu bền, ngôn ngữ luôn trở thành nơi lưu giữ rõ nét nhất dấu ấn cá tính sáng tạo của nhà văn – nơi mỗi lựa chọn từ ngữ, mỗi nhịp điệu câu văn, dù rất nhỏ, cũng âm thầm bộc lộ cách người nghệ sĩ cảm nhận, suy tư và đối thoại với đời sống.

IV. Ba lỗi “chết người” khiến bài HSG mất điểm nặng.

1. Lý luận chung chung – sáo rỗng.

- Thuộc nhiều nhưng không thể hiện được nét riêng của bản thân.

- Viết như bài học thuộc, không có chính kiến.

@Giám khảo HSG luôn hỏi thầm:

“Em có thật sự hiểu điều mình đang viết không?”

V. Công thức ngắn gọn để học sinh ghi nhớ.

Lý luận hay = Bản chất đúng + Lập luận sâu + Gắn tác phẩm + Giọng văn có tư duy.

Chúc các em học và thi tốt.

________

Câu nói “Thơ bắt rễ từ lòng người, nở hoa nơi từ ngữ” là một nhận định sâu sắc, giàu tính khái quát về bản chất của thơ ca. Nhận định ấy đã chỉ ra quy luật muôn thuở của sáng tạo thi ca: thơ không thể tồn tại nếu tách rời đời sống tâm hồn con người, và cũng không thể đạt đến giá trị nghệ thuật nếu thiếu đi sự thăng hoa của ngôn từ.

Trước hết, thơ “bắt rễ từ lòng người” bởi cội nguồn sâu xa nhất của thơ ca chính là cảm xúc. Thơ không sinh ra từ kĩ thuật hay hình thức thuần túy, mà từ những rung động nội tâm sâu kín nhất của con người trước thiên nhiên, con người và cuộc đời. Đó có thể là niềm hạnh phúc giản dị trước một khoảnh khắc bình yên, là nỗi cô đơn trước không gian vũ trụ mênh mông, là nỗi đau trước mất mát hay khát vọng yêu thương, cống hiến cho con người và đất nước. Những cảm xúc ấy không hời hợt, nhất thời, mà được chắt lọc, lắng đọng, bám sâu vào tâm hồn người viết như bộ rễ âm thầm bám chặt vào lòng đất. Chính vì vậy, thơ chân chính luôn mang dấu ấn cá nhân của nhà thơ, đồng thời phản ánh hơi thở của thời đại. Chỉ có cảm xúc chân thành mới đủ sức lay động trái tim người đọc và làm nên sức sống bền bỉ cho thi ca.

Tuy nhiên, cảm xúc dù sâu sắc đến đâu cũng chưa đủ để làm nên một bài thơ hay. Thơ chỉ thực sự “nở hoa” khi cảm xúc ấy được biểu hiện bằng nghệ thuật ngôn từ tinh tế. Ngôn ngữ thơ không phải là sự sắp xếp ngẫu nhiên của những câu chữ, mà là kết quả của quá trình sáng tạo công phu, của tài năng và sự trau chuốt không ngừng. Dưới ngòi bút của nhà thơ, những từ ngữ bình dị trong đời sống hằng ngày trở nên giàu hình ảnh, có nhạc điệu và sức gợi cảm. Nhờ ngôn từ, những rung động mơ hồ được gọi tên, những cảm xúc riêng tư có thể vượt ra khỏi cái tôi cá nhân để chạm tới tâm hồn người đọc. Khi ấy, cảm xúc được kết tinh thành vẻ đẹp nghệ thuật, giống như bông hoa rực rỡ nở trên cành.

Hơn thế nữa, mối quan hệ giữa cảm xúc và từ ngữ trong thơ là mối quan hệ hai chiều, không thể tách rời. Cảm xúc là nền tảng, là gốc rễ nuôi dưỡng thơ ca, nhưng chính ngôn từ lại quyết định hình hài, sức sống và giá trị thẩm mỹ của bài thơ. Một bài thơ có thể chứa đựng cảm xúc chân thành nhưng nếu ngôn từ vụng về, khô cứng thì khó có thể chạm tới người đọc. Ngược lại, những câu chữ trau chuốt nhưng thiếu đi cảm xúc thật sẽ trở nên sáo rỗng, vô hồn. Vì vậy, thơ hay là sự hòa quyện hài hòa giữa trái tim nhạy cảm và ngòi bút tài hoa của người nghệ sĩ.

Thực tiễn văn học đã chứng minh chân lí ấy. Thơ Xuân Diệu sống mãi bởi bắt nguồn từ khát vọng yêu và sống mãnh liệt của cái tôi cá nhân; thơ Huy Cận trước Cách mạng gây ám ảnh bởi nỗi cô đơn sâu thẳm của con người trước vũ trụ rộng lớn; thơ Tố Hữu có sức lay động lâu bền bởi được nuôi dưỡng từ tình cảm cách mạng chân thành và thể hiện bằng ngôn từ giàu sức biểu cảm. Những vần thơ ấy không chỉ đẹp ở chữ, mà còn sâu ở lòng, bởi chúng được bắt rễ từ cảm xúc thật và nở hoa bằng nghệ thuật ngôn từ.

Ngược lại, nếu thơ chỉ dừng lại ở sự phô diễn kĩ thuật chữ nghĩa mà thiếu đi cảm xúc chân thành, nó sẽ nhanh chóng bị lãng quên. Cũng vậy, cảm xúc dạt dào nhưng không được tổ chức bằng ngôn từ nghệ thuật chỉ tạo nên những dòng bộc bạch rời rạc, chưa thể gọi là thơ. Điều đó càng khẳng định rằng cảm xúc và ngôn từ là hai yếu tố không thể tách rời trong sáng tạo thi ca.

Câu nói “Thơ bắt rễ từ lòng người, nở hoa nơi từ ngữ” vì thế không chỉ là một nhận xét về thơ ca, mà còn là một chuẩn mực để đánh giá giá trị của một tác phẩm thơ. Khi lòng người còn biết rung động trước cuộc đời và khi con người còn biết trân trọng, nâng niu từng con chữ để chuyên chở cảm xúc ấy, thơ vẫn còn cội nguồn để sinh sôi và tồn tại bền bỉ trong đời sống tinh thần của con người.

ĐÔI LỜI

Thiên nhiên là cuốn sách lớn dạy con người những bài học sâu sắc về cách sống. Cây cổ thụ đứng vững nhờ bộ rễ ăn sâu vào lòng đất nhắc ta phải xây nền tảng bền chắc. Hạt mầm nảy mầm sau mùa đông cho thấy gian khó là điều kiện của trưởng thành. Dòng sông vượt ghềnh thác vẫn ra biển lớn gợi bài học về kiên trì. Tre cúi mình trước bão dạy con người sự mềm dẻo. Giọt nước nhỏ mài mòn đá khẳng định sức mạnh của bền bỉ. Biết quan sát thiên nhiên, con người học được cách sống vững vàng và nhân văn hơn.

DẪN CHỨNG

1. Cây cổ thụ và bộ rễ ăn sâu

Cây cổ thụ có thể đứng vững trước mưa bão không phải vì thân cao hay tán rộng, mà bởi bộ rễ ăn sâu, bám chặt vào lòng đất. Những gì quyết định sự tồn tại của nó đều nằm ở phần không nhìn thấy. Con người cũng vậy, nếu chỉ chăm chút vẻ ngoài mà thiếu tri thức, nhân cách và bản lĩnh bên trong thì rất dễ gục ngã trước biến động cuộc đời. Bài học rút ra là: muốn đi xa và đi bền, con người phải bồi đắp nền tảng giá trị cốt lõi từ bên trong.

2. Hạt mầm nảy mầm sau mùa đông

Nhiều loài cây chỉ có thể nảy mầm sau khi trải qua mùa đông lạnh giá, thậm chí có hạt phải “ngủ yên” nhiều năm mới bật lên sức sống. Thiên nhiên cho thấy: khắc nghiệt không phải để hủy diệt, mà để sàng lọc và đánh thức tiềm năng. Trong cuộc sống, nghịch cảnh và thử thách chính là phép thử của bản lĩnh con người. Ai biết kiên nhẫn chịu đựng, không bỏ cuộc giữa chừng, người ấy sẽ có ngày vươn lên mạnh mẽ hơn sau gian khó.

3. Dòng sông vượt ghềnh thác để ra biển

Không có dòng sông nào chảy thẳng từ nguồn ra biển. Nó phải uốn lượn, va đập vào đá, vượt qua thác ghềnh, có khi tưởng như bị chặn đứng. Nhưng bằng sự kiên trì, nước vẫn tìm được con đường của mình. Cuộc đời con người cũng vậy, không phải lúc nào cũng thuận buồm xuôi gió. Điều quan trọng không phải tránh né khó khăn, mà là giữ vững mục tiêu và linh hoạt thích nghi. Kiên trì sẽ đưa con người đến “biển lớn” của thành công.

4. Cây tre trước bão

Trước những cơn bão dữ dội, nhiều loài cây lớn có thể gãy đổ, nhưng tre thì hiếm khi bị bật gốc vì biết cúi mình theo gió. Sự mềm dẻo giúp tre tồn tại. Từ đó, thiên nhiên dạy con người bài học về sự linh hoạt trong cách sống. Cứng nhắc và cố chấp dễ dẫn đến đổ vỡ, còn biết lắng nghe, điều chỉnh và thích nghi sẽ giúp con người vượt qua nghịch cảnh. Mềm dẻo không phải là yếu đuối, mà là một dạng bản lĩnh.

5. Giọt nước nhỏ mài mòn đá

Giọt nước tưởng như yếu ớt, nhưng bằng sự bền bỉ, nó có thể khoét sâu vào đá cứng theo thời gian. Không phải sức mạnh tức thời, mà chính sự lặp lại kiên trì mới tạo nên điều kỳ diệu. Con người cũng vậy, thành công không đến từ những nỗ lực bột phát, mà từ sự cố gắng đều đặn mỗi ngày. Bài học rút ra là: đừng xem thường những việc nhỏ, bởi chính chúng, khi được duy trì lâu dài, sẽ tạo nên những thay đổi lớn trong cuộc đời.

6. Cánh chim bay ngược gió

Khi cất cánh, chim thường bay ngược gió để tạo lực nâng, giúp mình bay cao hơn. Nếu thuận gió, chim khó có thể vươn lên. Thiên nhiên nhắc nhở con người rằng: nghịch cảnh không chỉ là thử thách, mà còn là cơ hội. Những khó khăn, áp lực trong học tập và cuộc sống, nếu biết đối diện và tận dụng, sẽ trở thành động lực để con người trưởng thành. Chính trong gian nan, bản lĩnh và ý chí con người mới được tôi luyện rõ nét nhất.

7. Xương rồng sống giữa sa mạc

Sa mạc là môi trường khắc nghiệt, thiếu nước và nắng nóng gay gắt, nhưng xương rồng vẫn tồn tại nhờ khả năng tích trữ nước và thích nghi. Thiên nhiên cho thấy hoàn cảnh không quyết định số phận, mà cách con người thích ứng mới là yếu tố then chốt. Trong cuộc sống, không phải ai cũng có điều kiện thuận lợi, nhưng nếu biết điều chỉnh bản thân, tận dụng những gì mình có, con người vẫn có thể sống mạnh mẽ và vươn lên giữa khó khăn.

8. Chu kỳ bốn mùa của thiên nhiên

Thiên nhiên vận hành theo quy luật bốn mùa: xuân – hạ – thu – đông. Mùa đông khắc nghiệt rồi cũng qua để nhường chỗ cho mùa xuân ấm áp. Điều đó nhắc con người rằng mọi biến động trong cuộc sống đều mang tính tạm thời. Nỗi buồn, thất bại hay mất mát không kéo dài mãi mãi. Biết chấp nhận quy luật đổi thay sẽ giúp con người sống bình thản hơn, không tuyệt vọng khi gặp khó khăn, và luôn giữ niềm tin vào những điều tốt đẹp phía trước.

9. Đại bàng buộc con rời tổ

Đại bàng mẹ không nuôi con trong chiếc tổ an toàn mãi mãi. Khi đến lúc, nó đẩy con khỏi tổ để buộc con học cách bay. Ban đầu, đại bàng con có thể rơi xuống, nhưng chính khoảnh khắc ấy đánh thức bản năng sinh tồn. Con người cũng cần những “cú đẩy” như vậy để trưởng thành. Nếu quá bao bọc và dựa dẫm, con người sẽ không phát huy được năng lực của mình. Trưởng thành luôn gắn với việc dám bước ra khỏi vùng an toàn.

10. Lá rụng nuôi dưỡng đất

Lá rụng không phải là kết thúc, mà là sự chuyển hóa. Khi mục nát, lá trở thành nguồn dinh dưỡng nuôi dưỡng mầm cây mới. Thiên nhiên dạy con người bài học về giá trị của sự cho đi và cống hiến. Trong cuộc sống, những hy sinh thầm lặng, những nỗ lực không được nhìn thấy ngay lập tức vẫn có ý nghĩa lâu dài. Sống có ích không nhất thiết phải rực rỡ, mà đôi khi là âm thầm gieo mầm cho những điều tốt đẹp trong tương lai.

Trong tiểu luận Chữ bầu lên nhà thơ, Lê Đạt có viết:

“Có lẽ vì vậy mà tôi rất ủng hộ lời phát biểu của một nhà thơ Pháp, gốc Do Thái Ét-mông Gia-bét: Chữ bầu lên nhà thơ. Gia-bét muốn nói rằng không có chức nhà thơ suốt đời. Mỗi lần làm một bài thơ, nhà thơ lại phải ứng cử trong một cuộc bầu khắc nghiệt của cử tri chữ.”

Nếu Lê Đạt đề cao vai trò của chữ trong quá trình sáng tác của nhà thơ, thì anh/chị đề cao yếu tố nghệ thuật nào của thơ ca?

Hãy làm sáng tỏ yếu tố nghệ thuật đó qua bài thơ Dịch chuyển của Nguyễn Phan Quế Mai:

Là một cái cây đang trổ hoa

Tôi tự bứng mình lên
Khỏi người thân, bạn bè, tiếng nói
Trơ trọi
Tôi rụng lá giữa không trung

Tôi lướt qua đại dương
Sâu thẳm con sóng mang tên sợ hãi
Tất cả ào ạt muốn nhấn chìm tôi
Tất cả muốn xoá tan tôi

Tôi trồng tôi xuống những người xa lạ
Mảnh vườn mới đẩy tôi lên
Những chiếc rễ của tôi tứa máu
Tôi đơn độc giữa những tiếng chim
Tôi trơ trụi giữa thẳm xanh

Tôi tung mình khỏi sự ì ạch
Tôi trút lá khỏi những cũ kỹ
Tôi rũ mình khỏi mọi thói quen

Tôi mở từng tế bào cây
Tôi uống từng tiếng chim
Tôi ăn từng ngọn gió
Tôi chập chững nảy mầm

Tôi rùng mình trổ hoa
Tôi đậu quả từ những chiếc rễ tứa máu

Tôi là một cái cây tự bứng mình lên

Có ý kiến cho rằng:

Một trong những quy luật của tồn tại văn học là nó vừa phải kế thừa những giá trị truyền thống vừa phải cách tân, sáng tạo ra những giá trị mới.

Em hiểu như thế nào về ý kiến trên? Hãy làm sáng tỏ qua bài thơ Tương tư của Nguyễn Bính

Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông,
Một người chín nhớ mười mong một người.
Gió mưa là bệnh của giời,
Tương tư là bệnh của tôi yêu nàng.
Hai thôn chung lại một làng,
Cớ sao bên ấy chẳng sang bên này?
Ngày qua ngày lại qua ngày,
Lá xanh nhuộm đã thành cây lá vàng.
Bảo rằng cách trở đò giang,
Không sang là chẳng đường sang đã đành.
Nhưng đây cách một đầu đình,
Có xa xôi mấy mà tình xa xôi...

Tương tư thức mấy đêm rồi,
Biết cho ai, hỏi ai người biết cho!
Bao giờ bến mới gặp đò?
Hoa khuê các bướm giang hồ gặp nhau?

Nhà em có một giàn giầu,
Nhà anh có một hàng cau liên phòng.
Thôn Đoài thì nhớ thôn Đông,
Cau thôn Đoài nhớ giầu không thôn nào?

                                       -Hoàng Mai, 1939-

Ý kiến trên đã đề cập đến một vấn đề quan trọng của quá trình văn học, cụ thể là quy luật của tồn tại văn học: một mặt nó phải kế thừa tiếp thu thành tựu trước nó (thời gian), ngoài nó (không gian), mặt khác, tác phẩm văn học phải tìm tòi sáng tạo, thể hiện dấu ấn riêng của thời đại cũng như của người nghệ sĩ.

2. Bàn luận:

- Vì sao văn học phải kế thừa?

+ Vì văn học bao giờ cũng tồn tại như một quá trình. Làm nên quá trình đó là sự tiếp biến của các thời kì, các giá trị, thành tựu. Hình thành và phát triển trong một quá trình như thế nên văn học mỗi dân tộc có những giá trị truyền thống của riêng mình. Những giá trị ấy đã được thời gian khẳng định, vì thế kế thừa trong văn học chính là kế thừa các giá trị đó.

+ Văn học lấy con người làm đối tượng phản ánh nên dù xa về không gian, thời gian, thời đại nhưng đời sống tâm hồn con người với những vấn đề muôn thưở vẫn có những mẫu số chung của tồn tại. Mặt khác, tiến bộ trong văn học có đặc thù, không phải cái gì mới cũng có giá trị, nên người ta phải bắt đầu từ kinh nghiệm và thành tựu của người đi trước.

- Vì sao văn học phải cách tân, sáng tạo?

+ Con người và cuộc sống luôn thay đổi. Cách tân, sáng tạo trong văn học nhằm phản ánh kịp thời cũng như đáp ứng kịp thời những đòi hỏi về sự thay đổi đó.

+ Bản chất lao động nghệ thuật là lao động sáng tạo.

+ Nghệ sĩ là người ý thức sâu sắc về cái tôi cá nhân – phong cách nghệ thuật độc đáo. Thể hiện tiếng nói cá nhân cũng phù hợp với yêu cầu về cách tân, sáng tạo trong nghệ thuật.

3. Chứng minh:

Chấp nhận những cách khai triển khác nhau, song phải có ý thức bám sát và làm sáng tỏ định hướng kế thừa và cách tân trong nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật.

- Sự tiếp thu văn học dân gian trong bài thơ Tương tư.

+ Đề tài: tương tư (nỗi nhớ của tình yêu đôi lứa, hoặc nỗi nhớ đơn phương) là đề tài quen thuộc của ca dao

+ Viết theo thể thơ  lục bát quen thuộc của thơ ca dân gian

+ Mạch cảm xúc: có những cung bậc cảm xúc quen thuộc, điển hình trong thơ dân gian: nhớ nhung, tương tư gắn với khát khao chung tình, hướng đến hôn nhân.

+ Cách thể hiện cảm xúc: để diễn tả cảm xúc và tâm trạng trữ tình dùng lối phú, tỉ, hứng quen thuộc-> con người gắn với môi trường, các sự  vật thiên nhiên đóng vai trò khơi gợi hoặc sẻ chia cảm xúc với nhân vật trữ tình.

+ Hình ảnh, ngôn ngữ

++ Dùng nhiều hình ảnh cặp đôi diễn tả ý niệm lứa đôi-> điều có thể gặp trong ca dao, dân ca (dòng sông-cành hồng, cơi-trầu, cây đa-con đò; mận-đào, loan-phượng…)

++ Ngôn ngữ: dùng nhiều chất liệu ngôn từ dân gian: địa danh thôn Đoài - thôn Đông, thành ngữ chín nhớ mười mong, dùng các số từ chín, mười, một….

- Nét mới trong bài thơ Tương tư

+ Thể thơ: nhìn chung ca dao thường ngắn => đây là bài thơ lục bát trường thiên hiện đại.

+ Mạch cảm xúc: thể hiện mạch tâm trạng phong phú và trọn vẹn với những cung bậc cảm xúc điển  hình  nhất của mối tương tư (khác ca dao thường là những mảnh tâm trạng);

+ Cách thể hiện cảm xúc: có nét mới so với ca dao khi nói về thiên nhiên phong phú, hệ thống -> từ đó hiện lên bức tranh làng quê  hoàn chỉnh: hình ảnh chốn quê vừa là không gian vừa là phương tiện,  ngôn ngữ để nhân vật trữ tình diễn tả nỗi tương tư một cách tự nhiên, kín đáo và tế nhị.

+ Hình ảnh: dùng hình ảnh cặp đôi một cách phong phú và sắp xếp theo trình tự  để thể hiện  khát vọng lứa đôi nhuần nhuyễn và tế  nhị: từ nhớ nhung => khát vọng nhân duyên (từ thôn Đoài - thôn Đông, bến - đò...=> cau - giầu)

- Đặt vào hoàn cảnh ra đời  việc vận dụng yếu tố dân gian trong  bài thơ còn là cách bày tỏ ý thức cội nguồn dân tộc, thể hiện niềm thiết tha với giá trị truyền thống và bản sắc văn hóa dân tộc.

4. Đánh giá, mở rộng:

- Sự kế thừa và cách tân làm nên giá trị, sức sống cho tác phẩm văn học, làm nên phong cách tác giả, mang đến một diện mạo mới cho một giai đoạn, thời kì văn học và cả một nền văn học.

- Bài học cho  người sáng tác và độc giả:

+ Tác giả cần biết tiếp thu kế thừa những thành tựu văn học trước đó đồng thời biết tìm tòi, sáng tạo để làm nên diện mạo cho văn học thời đại

+ Độc giả: cần có nền tảng tri thức văn học để đánh giá đúng giá trị của tác phẩm văn học, biết được đâu là đóng góp sáng tạo, đâu là sự kế thừa tinh hoa văn học trước đó của nhà văn.

1. Xác định yêu cầu đề

- Vấn đề nghị luận:

+ Xác định lệnh hỏi chứa vấn đề nghị luận: “anh/chị đề cao yếu tố nghệ thuật nào của thơ ca?”

+ Trả lời các câu hỏi:

++ Ý kiến bàn về trục nào? => Trục tác phẩm văn học, thể loại thơ ca

++ Ý kiến đề cập đến khía cạnh nào của trục đó? => Khía cạnh: nghệ thuật

++ Định hướng triển khai vấn đề nghị luận như thế nào? => 2 ý chính

+++ Bày tỏ quan điểm của bản thân: Cần nêu rõ yếu tố về hình thức nghệ thuật của thơ mà bản thân đề cao nhất. VD như: Yếu tố về nhịp điệu, hình ảnh,...

> Trường hợp 1: Có cùng quan điểm với Lê Đạt, đề cao vai trò của ngôn ngữ trong quá trình sáng tác thơ ca.

> Trường hợp 2. Đồng tình một phần với Lê Đạt. Ngôn ngữ là yếu tố quan trọng trong quá trình sáng tác, song quan điểm của cá nhân thì cho rằng: “A” là yếu tố nghệ thuật quan trọng của nhất. (“A” là yếu tố nghệ thuật mà cá nhận lựa chọn).

+++ Chứng minh quan điểm của cá nhân qua một bài thơ.

- Thao tác lập luận: Giải thích, bình luận, phân tích, chứng minh, so sánh.

- Phạm vi kiến thức: Bài thơ Dịch chuyển của Nguyễn Phan Quế Mai

2. Lập dàn ý

a. Mở bài: Nêu vấn đề nghị luận, trích dẫn ý kiến

b. Thân bài

* Giải thích, bàn luận ý kiến của Lê Đạt

- “Chữ bầu lên nhà thơ” có nghĩa là ngôn từ có vai trò quan trọng trong việc làm nên giá trị của bài thơ, hình thành phong cách nghệ thuật của nhà thơ.

- Lê Đạt đã đề cao vai trò quan trọng nhất trong quá trình sáng tạo thơ ca là ngôn từ.

- Ý kiến đó hoàn toàn đúng đắn, bởi:

+ Ngôn ngữ giữ một vị trí đặc biệt quan trọng trong thơ ca. Đó vừa là tiếng nói chân thực, giàu có của đời sống hiện thực, vừa là tiếng nói bay bổng của trí tưởng tượng diệu kỳ, lại vừa là tiếng nói tình cảm của con tim đang xúc động. Ngôn ngữ thơ ca không chỉ là sự biểu hiện tập trung nhất tính hàm súc, mỹ lệ, phong phú của ngôn ngữ mà ngôn ngữ thơ ca còn làm nên con người, phong cách của nhà thơ.

+ Quá trình sáng tác thơ ca là quá trình lao động bằng ngôn từ, lao động trong sự giày vò của con chữ để mỗi dòng, mỗi chữ viết ra đều được chắt lọc tinh tế, độc đáo có khả năng thuyết phục lòng người, lắng đọng lại với thời gian.

* Bày tỏ quan điểm cá nhân. Chọn một trong hai trường hợp sau:

- Trường hợp 1: Có cùng quan điểm với Lê Đạt, đề cao vai trò của ngôn ngữ trong quá trình sáng tác thơ ca.

- Trường hợp 2.

+ Đồng tình một phần với Lê Đạt. Ngôn ngữ là yếu tố quan trọng trong quá trình sáng tác, song quan điểm của cá nhân thì cho rằng: “A” là yếu tố nghệ thuật quan trọng của nhất. (“A” là yếu tố nghệ thuật mà cá nhận lựa chọn).

+ Trả lời câu hỏi: Vì sao cho rằng “A là yếu tố nghệ thuật quan trọng nhất của thơ ca”?

* Chứng minh

- Trường hợp 1. Chọn 01 bài thơ tâm đắc nhất với bản thân và chứng minh “vai trò quan trọng của ngôn ngữ trong thơ ca” qua bài thơ đó.

- Trường hợp 2. Chọn 01 bài thơ tâm đắc nhất với bản thân và chứng minh “A là yếu tố nghệ thuật quan trọng nhất của thơ ca”.

* Đánh giá

- Trường hợp 1:

+ Bàn luận lại ý kiến của Lê Đạt: Khẳng định vai trò của ngôn từ

+ Mở rộng vấn đề: Lê Đạt khẳng định vai trò quan trọng của ngôn từ nhưng không đồng nghĩa với việc phủ nhận vai trò quan trọng của các yếu tố về hình thức nghệ thuật khác của thơ ca như: hình ảnh, nhịp điệu. Bài thơ hay phải là bài thơ có sự kết hợp hài hòa giữa các yếu tố về hình thức, cũng như có sự gắn kết giữa nội dung và hình thức nghệ thuật “Tác phẩm nghệ thuật phải là một khám phá về nội dung và một phát minh về hình thức”

+ Rút ra bài học trong quá trình sáng tác và tiếp nhận văn học.

- Trường hợp 2:

+ Bàn luận ý kiến cá nhân đã đưa ra: Khẳng định vai trò của yếu tố A trong thơ ca

+ Mở rộng vấn đề: Đề cao vai trò của yếu tố A nhưng không đồng nghĩa với việc phủ nhận vai trò của ngôn từ cùng các yếu tố hình thức nghệ thuật khác của thơ ca. Bài thơ hay phải là bài thơ có sự kết hợp hài hòa giữa các yếu tố về hình thức, cũng như có sự gắn kết giữa nội dung và hình thức nghệ thuật “Tác phẩm nghệ thuật phải là một khám phá về nội dung và một phát minh về hình thức”

+ Rút ra bài học trong quá trình sáng tác và tiếp nhận văn học.

c. Kết bài: Khẳng định sức sống của thơ ca. Thơ ca đưa ta đến với cái đẹp của cuộc sống và cái đẹp trong tâm hồn con người.

CỔ TÍCH

Bà cụ kẹo ốm một trận. Bà sống được nhờ mấy lọ kẹo và chum nước lã. Hồi sức, bà bần thần như người mất trí, lang thang ăn mày đường phố. Xưa kia mẹ góa con côi. Bà xệp dưới gốc cột đèn góc phố ven đô, bày bán những lọ kẹo bột, kẹo vừng... mà nuôi đủ ba mẹ con.

Giữa trưa hè nắng đổ lửa. Vai đeo bị cói. Bà cụ ràng rạc chạy nắng. Đến gốc đa vệ đê, bà bất chợt gặp một chị cứng tuổi ngồi nghỉ với gánh cỏ đầy. Chị ới bà lại, bẻ đôi nắm cơm mời ăn. Hai con người cô đơn tìm thấy nhau trong cảnh ngộ chung. Chị rước bà theo.

Nhà chị cỏ bò, một túp lều thưng vách cót, phủ mái giấy dầu, đứng tựa chân tòa nhà ba tầng nghễu nghện. Từ rày có mẹ, có con. Tối xuống, bên ngọn đèn hạt đỗ, nho nhỏ câu nói, tiếng cười. Chị cỏ bò - tên người phố đặt cho - cắt cỏ thuê cho mấy anh xe bò. Thêm bà cụ, bớt bát cơm mà vui, cái vui ấm áp mới ghé thăm lều chị. Chị quý bà như mẹ, bà thương chị như con.

Ông trời chơi khăm kẻ khó. Cái nghề cỏ rả bọt bèo ai thèm đếm xỉa mà cũng yểu. Mấy anh chủ nhỏ đua đòi, hùn vốn tậu cái công nông. Ngồi lái cơ giới bành bạch, phì phèo điếu thuốc oách hơn xe bò kéo. Mất nghề, chị cỏ bò đành lân la, van vỉ việc vặt hàng phố.

Mùa đông rét mướt đang về. Rét mướt ác với kẻ nghèo. Từng cơn, từng cơn gió bấc ào ào lùa qua vách cót mỏng. Những hạt sương sa đồm độp gõ buốt xuống mái giấy dầu. Trong đêm tê cóng, hai tấm thân gầy ôm nhau, ủ ấm hơi thở hôi hôi cho nhau dưới tấm chăn chiên lỗ chỗ. Biết mình chẳng qua khỏi đêm nay, bà lão lào phào vào tai cô gái muộn mằn:

- Nhỡ mẹ có đi, con nhớ thay sống áo cho mẹ nhé!

Đoạn, mếu máo:

- Con ơi, mẹ thương con lắm! Cầu trời con sống sung sướng...

Chị cỏ bò thổn thức. Chị chỉ biết cuống quýt hai bàn tay xoa xoa, nắn nắn tấm thân già nguội giá.

Sớm mai, bà cụ đã mất. Chị con nuôi nấu lên nồi lá thơm, lau thi thể mẹ, tìm trong bị một bộ quần áo lành lặn. Ở cái chéo áo lụa màu gụ, có một nút gút hình củ ấu. Chị gỡ nút buộc. Tuột ra, lăn lóc, năm sáu khâu nhẫn, vàng chóe.

Chị cỏ bò sụp xuống, tức tưởi: "...Mẹ ơi...!"

(Theo Lê Văn Nguyên, 108 truyện hay cực ngắn,

 NXB Phụ nữ, 2003, tr107-109)

   Có ý kiến cho rằng: Truyện ngắn, đó là một kỳ quan nghệ thuật bé nhỏ nhưng có sức chấn động phi thường.

   Phân tích truyện ngắn Cổ tích của tác giả Lê Văn Nguyên để làm sáng tỏ ý kiến trên.