Тіл мен сананың қатынасы екі жақты, екеуінің бір-бірінен алары да, берері де аз емес. Санамыз ойлап, анализ жасайды, ал тіл ойдың сыртқы материалдық қабығы. Адамның психикасы, ойлау жүйесі, оның қоғамдық қызметтеріне байланысты дамиды.

Менің ойымша, адамның бар болып қалыптасуында, рух басты орын алады деп санаймын. Өйткені, айтылып өткен сана, тіл мәселелері рухпен тікелей байланысты. Ал рухани адамның жетілуінде: жан, рух, тән сияқты амалдар қарастырылады. Бұлар бөліп қарастыруға келмейтін, рухани адамның құрамдас бөлігі. Рухани қалыптасқан адам, ішкі адамданған әлемін құруға қабілетті. Ол дегеніміз, толық жетілген, бар және таным көкжиегі қалыптасқан тұлға.

Біз адамдар- ең ғажап құбылыс, өз өмірінің әртісі де суретшісі де саясаткері де бола алатын жан-жақты жаратылыс, болашағын құрушы құрылысшы, сағы сынбайтын, жүрегіне әлемді сыйдырған данышпан. Дегенмен, данышпандыққа ұмтыламыз деп, болашақты құрушы қарапайым функцияларды елемей кеткеніміз адамзаттыққа жатпас...

Философия болса христиандық дүниетанымға негізделіп құрылған, бірақ келе-келе құдайсыз ойлау жүйе­­­­сіне айналған еуропалық ойлау мә­дениеті. Бұл ойлау жүйесі Бертран Расселдің «История Западной философии» деген көлемді еңбегінде жан-жақты баяндалған. Біз осы ойлау мә­дениеті шеңберінде ғана болып кел­дік, оны ғылыми тілде еуропацентризм деп те атайды. Әрине, еуропа дүниетанымын, философиясын білім ретінде білуіміз керек, онсыз қазіргі заманға сәйкестік болмайды. Демек, қазіргі философия пәнінің бағдарламасына осы айтылған дилемманы ескере отырып, ұсыныс-өзгерістер енгізуіміз қажеттілік." деп топшылайды.

Макс Шелер — негізін қалаушылардың бірі философиялық антропология
Философиялық көзқарастары Макс Шелера (1874-1928) өткеріп, елеулі эволюциясын, ол неокантианцем, содан кейін болды феноменологом, ал одан әрі біріктіруге тырысты өзінің бұрынғы ізденістері, өйткені ол енді санаған басты проблемалармен адам.

Басты міндеті философиялық антропология Шелер санаған мәнін ашу адам, яғни бар бар адам? “Дін және философемы, — деп жазды ол, — әлі күнге дейін тырысып туралы айтуға қалай және қайдан пайда болған адам, орнына анықтау үшін, ол бар”. Бұл ретте Шелер анық осознавал күрделілігі жері бар, өйткені “адам соншалықты кең, ярок мен алуан, оның барлық анықтау көрсетіледі тым тар”.

Категориялық императивке мынадай қарапайым мысал келтіруге болады: бала досының әмиян ұрлап жатқанын көрді, бірақ ешкімге айтпады, өйткені досы айтпауын сұрады. Бұл жағдайда адам өзін досына опасыздық жасай алмайтындығына сендірсе де, мұндай жағдайларға қарамастан, ол әлі де ар-ұжданмен азапталады, өйткені ерік бостандыққа ие. Категориялық императив - бұл абсолютті, объективті, әмбебап моральдық заң, оның қажетті шарты- еркіндік, ал негізгі қағидасы- оның тұрақты және өзгермейтін сипатын қамтамасыз ететін автономия. 

Сонымен, қорытындылай келе, біздің өміріміздегі категориялық императивтің рөлі зор екенін атап өткім келеді, өйткені ол бізге кез-келген жағдайда дұрыс нәрсені жасауға үйретеді. Сонымен қатар, бұл бізге басқа адамдарға құрметпен қарауға мүмкіндік береді және белгілі бір дәрежеде біздің мінез-құлқымыздың ішкі реттеушісі болып табылады. Әрбір адам, ең дұрысы, осы моральдық заңға бағынуы керек, оның маңыздылығын Конфуцийдің: "өзгелерге өзіңіз қаламайтын нәрсені жасамаңыз" деген сөзімен салыстыруға болады.

Құндылықтар өте маңызды және біз бұл туралы бәріміз білеміз, өкінішке орай, бұл күндері адамдар ақша табуға және жақсы өмір салтын қалыптастыруға құмар болғандықтан, құндылықтардың маңыздылығын жиі елемейді. Балаларға жақсы құндылықтарды сіңіру қажет болған жаста оларды осы бәсекеге қабілетті әлемде күресуге және өмір сүруге үйретеді. Олардың басқа қызмет түрлеріндегі үлгерімі мен олардың құндылықтарына қарағанда маңыздырақ. Мұндай жағдай қоғамды әлсірететіні сөзсіз.

Адамдар баланың өмірінде құндылықтарға басымдық беру керек екенін түсінуі керек, өйткені балалар қоғамның болашағы. Адамдардың көпшілігінде жақсы құндылықтар бар және этикалық нормаларды ұстанатын қоғамда бұдан жақсы ештеңе болуы мүмкін емес.

Қақтығыстар сипатында қандай өзгерістер болады? XVII-XIX ғасырларда. қақтығыстар негізінен егемендіктер – корольдер, императорлар, абсолюттік және конституциялық монархтар арасында өрбіді, олар өздерінің бюрократиялық аппаратын кеңейтуге, әскерлерді көбейтуге, экономикалық билікті нығайтуға, ең бастысы, жаңа жерлерді өз иелігіне қосуға тырысты. Бірақ бірінші дүниежүзілік соғыстан бері «патшалар арасындағы соғыстар тоқтап, халықтар арасында соғыстар басталды». Қазіргі кезеңде батыстық емес өркениеттердің халықтары мен үкіметтері Батыстың отаршылдық саясатының объектісі ретінде әрекет етпей, Батыспен бірге өздері де қозғалып, тарихты жасай бастайды.

Өркениеттердің табиғаты қандай? Өркениеттер тіл, тарих, дін, әдет-ғұрып, институттар сияқты объективті тәртіптің ортақ белгілерінің болуымен, сондай-ақ адамдардың субъективті өзін-өзі сәйкестендіруімен анықталады. Өркениетті ең жоғары дәрежедегі мәдени қауымдастық, адамдардың мәдени болмысының ең кең деңгейі ретінде анықтауға болады. Өркениеттер араласуы, қабаттасуы, қосалқы өркениеттерді қамтуы мүмкін. Батыс өркениетінің екі негізгі түрі бар: еуропалық және солтүстік американдық, ал ислам өркениеті араб, түрік және малай болып бөлінеді.Өркениетке Батыс, Латын Америкасы немесе Араб өркениеттеріндегідей бірнеше ұлттық мемлекеттер немесе Жапониядағыдай бір және бір ғана мемлекет кіруі мүмкін. Олардың арасындағы шекаралар сирек анық кесілген, бірақ олар нақты. Өркениеттер серпінді: олар көтеріледі және құлайды, олар ыдырап, біріктіріледі. Адамзат тарихының көп бөлігі өркениеттер тарихы. Бүгінгі күнге дейін 21 өркениеттің 6-ы ғана сақталған.

Неліктен өркениеттер қақтығысы сөзсіз? С.Хантингтонның болжамдары бойынша, дүние бейнесі негізінен жеті-сегіз ірі өркениеттің өзара әрекеттесу барысында қалыптасады. Оларға батыстық, конфуцийлік, жапондық, исламдық, индуизмдік, славяндық православиелік, латын американдық және мүмкін африкалық өркениеттер жатады. 

Жазушы Лондонның шетіндегі Бромли қаласында дүкенші мен үй қызметшісінің ұлы болып дүниеге келген. Ол Лондон университетінің Мидхурст классикалық мектебінде және Кинг колледжінде білім алған. Х.Г.Уэллс өмірінде әр түрлі кәсіптерде бағын сынап көрді: ол тоқыма саудагерімен бірге оқыды, дәріханада жұмыс істеді, мектепте сабақ берді, сонымен қатар зоологтың көмекшісі және Чарльз Дарвиннің қолдаушысы Томас Хаксли болды. Ал 1893 жылы журналистикамен айналысады.

Уэллстің көркем әдебиеттегі алғашқы елеулі тәжірибесі 1895 жылы «Уақыт машинасы» болды. Бұл шығармасы, сондай-ақ «Көрінбейтін адам», «Әлемдер соғысы» және «Айдағы алғашқы адамдар» оған дүниежүзілік атақ әкелді.

Ресей жұртшылығы мұндай Х.Г.Уэллсті бұрын-соңды білмеген - әйгілі фантаст-жазушы бұл кітапта тарихтың тамаша білушісі, егжей-тегжейлі және шатастырмайтын мәліметтерге батып кетпей, Ежелгі Рим туралы, Конфуций туралы айта алатын білімді сұхбатшы ретінде көрінді. және князь Гаутам, крест жорықтары және Наполеон Бонапарттың жеке басы туралы.

Бұл кітапты оқулық деп атауға болмайды, өйткені оның авторы тым көңілді және тәуелсіз; Уэллс өркениет тарихымен өте қарапайым: жақсы білімді және өте ізденімпаз адам ретінде. Оны кез келген «тарихи оқуды» ұнататындар қызықтырады: қоғамдық-тарихи формацияларды өзгертудің жалықтыру процесі емес, фактілер, оқиғалар, адамдар өздерінің құмарлықтары, интригалары, үміттері мен адасулары. Дүние жаратылғаннан бастап адам өміріне дейін ерекше тартымды болғанның бәрі.

Негізгі танымдық қабілет, Кондорсенің пікірінше, түйсіктерді дамытудан тұрады, олар жинақталып, әртүрлі комбинацияларға еніп, кездейсоқ және қате элементтерден тазартылып, кең жалпы идеяларға айналады. Осы жалпы идеялардан табиғи және әлеуметтік дүниенің тұтас бейнесі құрылады. Ғалымдар мен философтардың әрбір ұрпағы осы көріністі жетілдіріп, байытады. Ақыл ешбір «тыйым салынған», танылмайтын салаларды мойындамайды және сыртқы күштердің бұйрығына шыдамайды. Ол бар нәрсені зерттейді, ол алдына мақсат қояды және ол үшін басқа билік жоқ, тіпті Құдай да жоқ. Теория авторының өзінің дұрыс екеніне деген ыстық ықыласы оқырмандарды әлі де қуантады, ал ол ұсынған әмбебап прогресс идеясы мәңгілік кез келген ғылыми ізденістің таптырмас шартына айналды. Егер дамуды белгілі бір кеңістікте бір уақытта қатар өмір сүретін индивидтердің массасына қатысты нәтижелер тұрғысынан қарастырсақ және оны ұрпақтан-ұрпаққа қарай жүргізетін болсақ, онда ол бізге адам санасының прогресінің суреті ретінде көрінеді.

Болашақта адамзаттың жағдайын жақсартуға деген үмітімізді үш маңызды тармаққа дейін қысқартуға болады: ұлттар арасындағы теңсіздікті жою, бір халықтың әртүрлі таптары арасындағы теңдіктің ілгерілеуі және сайып келгенде, адамның нақты жақсаруы. .Өзара қажеттілік барлық адамдарды жақындастырған кезде, ең күшті мемлекеттер өздерінің саяси ұстанымдары дәрежесіне көтеріледі, қоғамдар арасындағы теңдік, жеке адамдар арасындағы теңдік сияқты және әлсіз мемлекеттердің тәуелсіздігін құрметтеу, надандық пен кедейлікке деген адамгершілік көзқарас ретінде; Адам қабілеттерінің күшін басуға арналған ережелер олардың көрінісі мен қуатын қамтамасыз ететін ережелермен ауыстырылғанда, жер шарында ағартушылық үшін қолжетімсіз кеңістіктер қалады деп қалай қорқу керек, онда деспотизмнің менмендігі шындыққа қарсы тұра алады? ұзақ уақыт бойы еңсерілмейтін кедергілер!

Осылайша, өз ақылынан басқа ешбір қожаны танымайтын еркін адамдар ғана мекендеген жерді күн нұрландыратын сәт келеді; тирандар мен құлдар, діни қызметкерлер және олардың ақымақ немесе екіжүзді құралдары тек тарихта және театр сахнасында болған кезде; олар тек құрбандары мен алданғандарды аяу үшін ғана шешіледі, осылайша олардың шектен шыққан қорқынышы оларға сақ болу, ырымшылдық пен тиранияның алғашқы микробтарын танып, басуға қабілетті болу керектігін еске салады. егер олар қайтадан көрінуге батылы жетсе, олардың ақыл-ойының күші.

 

Дегенмен, Фукуяма біздің пессимизмнің қаншалықты ақталғанына күмән келтіреді және соңғы онжылдықтарды және либералдық демократияның барған сайын сенімді маршын сипаттайтын авторитаризмнің терең дағдарысын қадағалайды: «Адамзат мыңжылдықтың соңына және авторитаризмнің қос дағдарысына жақындап келеді. және социалистік орталық жоспарлау бір ғана қатысушының әлеуетті әмбебап идеологияларының бәсекелестік шеңберіне қалдырды: либералдық демократия, жеке бас бостандығы және халықтың егемендігі доктринасы. Оны көптеген елдер қабылдайды, ал оның сыншылары үйлесімді балама ұсына алмайды. Ол адамзат тарихындағы шарықтау шегін көрсететін кепілдіктер бере отырып, барлық ауыр саяси қарсыластарды басып озды.20-ғасырдағы авторитарлық режимдерді тарихи контексте қарастыра отырып, Фукуяма былай деп қорытындылайды: «...осы күшті мемлекеттерді құлатқан негізгі әлсіздік – бұл заңдылыққа қабілетсіздік, яғни идеялар деңгейіндегі дағдарыс. Никарагуадағы Сомоза режимін қоспағанда, ескі режим қарулы көтеріліс немесе революция арқылы биліктен жойылған бірде-бір жағдай болған жоқ. Режимді өзгерту ескі режимдегі кейбір субъектілердің билікті демократиялық жолмен сайланған үкіметке беру туралы ерікті шешімімен мүмкін болды. Бұл биліктен өз еркімен бас тарту әрқашан қандай да бір шұғыл дағдарыспен туындағанымен, сайып келгенде, қазіргі әлемде биліктің бірден-бір заңды көзі - демократия деген пікірдің күшеюіне байланысты мүмкін болды. Дәл заңдылық, яғни өмір сүру құқығын идеологиялық негіздеу, Фукуяманың пікірінше, демократияға сарқылмас сенімділік береді.

Кітаптың II және III бөлімдерінде Фукуяма жалпыадамзаттық тарихтың тәуелсіз, бірақ бірін-бірі толықтыратын екі очеркін береді, оның пікірінше, либералдық демократияның әмбебап жеңісінің басталуымен адам эволюциясының логикалық аяқталуын куәландырады. Бірінші очеркінде қазіргі жаратылыстану және техникалық ғылымдардың әмбебап сипатын атап көрсете отырып, автор экономикалық дамудың императивтеріне тоқталады. Өркендеуге ұмтылған немесе техникалық жағынан дамыған мемлекеттерден өз тәуелсіздігін жай ғана қорғайтын қоғам сол модернизация жолына түсуге мәжбүр.Орталықтан коммунистік жоспарлау батыстық индустрияландырудың балама жолын ұсынатын сияқты болғанымен, бұл модель постиндустриалды экономикада мүлдем сәйкес келмейтінін көрсетті. Сонымен, Маркске қарама-қайшы экономикалық даму логикасы социализмнің күйреуі мен капитализмнің салтанат құруына әкеледі.

Фукуяманың пікірінше, еркіндікке ұмтылумен қатар, тарихтың тағы бір қозғаушы күші – тануға ұмтылу. Өзгелердің адамдық қадір-қасиетін тануға деген ұмтылысы бастапқыда адамдарға өздерінің бойындағы қарапайым хайуандық табиғатты жеңіп қана қоймай, шайқастарда өз өмірлерін қатерге тігуге мүмкіндік берді. Бұл өз кезегінде қожайындар мен құлдарға бөлінуге әкелді. Алайда мұндай ақсүйектердің билігі құлдардың да, қожайындардың да мойындалуына деген ұмтылысты қанағаттандыра алмады. Тану үшін күрес тудыратын қайшылықтарды әрбір азаматтың құқықтарын жалпыға бірдей және өзара тануға негізделген мемлекеттің көмегімен ғана жоюға болады.

 

Қарастырайық екі негізгі идеология саяси дискурста қолданылуы қазіргі заманғы Қазақстан: "Рухани жаңғыру" және "Жер" Ұлы дала, олардың мағыналық толықтыру және дамыту.

Идеологема "Рухани жаңғыру" құрамында екі мағыналық компонент жангыру және рухани деген сөз "Возрождение" философиялық жұмыстар жазылады үлкен әріптер білдіреді "дәуірі қозғалысы немесе тұжырымдамасы"  және ол байланыстырылады жаңартумен: "біз қозғалысы туралы жаңарту, негізделген қайтару, кем дегенде, ішінара және уақытша, алдыңғы дәуірі... бұл түрі деректерге, онда мұхит жоғалған емес бір сәтке. Осы шегініс мақсатында алға жылжу. Сондықтан Возрождение қарсы реакция және консерватизму, сондықтан ол саналы прогресс негізделген үлгілеріне адалдық" 

Қазақстанның тұңғыш президенті қайтару туралы бастауларға мақсатында діни мұраны сақтау мен көбейтудің, мәдени құндылықтар дейді. Өзінің бағдарламалық мақаласында "болашаққа көзқарас: жаңғырту қоғамдық сананың 12 сәуірдегі" 2017 жылы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев бағдарламасын ұсынып, "Рухани жаңғыру" бағдарламасын рухани жаңарту-қазақстандық қоғамның, алты жаңғырту бағыттарының қоғамдық сананы: "бірте-бірте көшу қазақ тілі латын әліппесі"; "Жаңа гуманитарлық білім. 100 жаңа оқулықтар қазақ тілінде"; "Туған жер"; "Қасиетті географиясы"; "100 новых лиц Казахстана". "Мен, мен сенімдімін, - деп атап өтті Тұңғыш президент, - бұл ұлт, ол есінде, бағалайды және мақтаныш тұтады тарихы бар, болашағы өте үлкен. Мақтаныш өткені, прагматикалық бағалау осы және оң болашаққа көзқарас - табыс кілті еліміздің".

Келтірілген дәйексөздер қорытынды жасауға мүмкіндік береді, бұл ұғым "Рухани жаңғыру" қазақстандықтар үшін қамтиды маңызды мағыналарын: рухани жаңғырту; ұлттық сәйкестілікті сақтау; культ; білімнің эволюциялық дамыту; отансүйгіштік және отанға деген сүйіспеншілігі кіші Отаны.

Қарай тереңдету бағдарламасын түсіну "Рухани жаңғыру" және оны насихаттау, қазақстандық қоғамда идея айтылған Бірінші Президенті, наполняется жаңа ұғымдармен ала отырып, маңызы мен ауқымы: идеологиялық тұғырнамасы, мемлекеттік идеология, идеологиялық тұғырнамасы. Міне, бірнеше мысалдар репрезентации осы тұжырымдамалық мәндерін публицистическом дискурста қолданылуы: "Рухани жаңғыру" - бұл идеологиялық тұғырнамасы бағытталған негізіне айналуы үшін сапалы түрлендіру бүкіл елдің  "мемлекет Басшысының Мақаласы - бұл саяси және идеологиялық айқындайтын құжат, мемлекеттік идеологиясын, ол айналады жаңа идеологиялық платформасы" .

«Мәңгілік Ел» идеясын жүзеге асырудың тағы бір негізі халық пен билік арасындағы сенімді нығайту. Халықтың билікке сенімі күшті болған сайын, қоғамды ортақ мұратқа жұмылдыру жеңіл болады. Халықтың билікке сенімсіздігін көрсететін бірден-бір фактор - сыбайлас жемқорлық. Жемқорлық қоғамды рухани тұрғыдан ірітіп, тәуелсіздікке қауіп төндіреді. Адамдардың болмысын өзгертіп қоғамның барлық саласына өзінің жағымсыз әсерін тигізеді. Сондықтан да жемқорлық мінез-құлыққа қарсы күресті күшейту арқылы адал еңбекке негізделген іс-қимыл «Мәңгілік Ел» идеясын жүзеге асыруға көмектеседі.